Luận văn thạc sĩ vấn đề oan và chính sách pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự

Luận văn thạc sĩ phân tích vấn đề oan và chính sách pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự.

• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHẬN THỨC VỀ LÀM OAN NGƯỜI VÔ TỘI VÀ CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CHO NGƯỜI BỊ OAN
• 1.1. Nhận thức về làm oan người vô tội do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra
• 1.1.1. Khái niệm về oan cho người vô tội
• 1.1.2. Những yếu tố xác định một người bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra
• 1.2. Nhận thức về chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan
• 1.2.1. Khái niệm chính sách pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.2.2. Nội dung chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH, NGUYÊN NHÂN LÀM OAN CHO NGƯỜI VÔ TỘI VÀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CHO NGƯỜI BỊ OAN
• 2.1. Tình hình làm oan người vô tội và thực hiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan
• 2.1.1. Tình hình làm oan người vô tội do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra
• 2.1.2. Tình hình thực hiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan
• 2.2. Nguyên nhân làm oan người vô tội và nguyên nhân gây nên những tồn tại trong thực hiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan
• 2.2.1. Nguyên nhân làm oan cho người vô tội
• 2.2.2. Những tồn tại trong thực hiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường cho người bị oan
• 2.2.3. Những nguyên nhân gây nên tồn tại vướng mắc trong việc thực hiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự đối với người bị oan
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÒNG NGỪA VIỆC LÀM OAN VÀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CHO NGƯỜI BỊ OAN
• 3.1. Những giải pháp hoàn thiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về phòng ngừa làm oan và thực hiện bồi thường thiệt hại cho người bị oan
• 3.1.1. Sự cần thiết hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.1.2. Sửa đổi, bổ sung Bộ luật tố tụng hình sự 2003 trong đó có các chế định liên quan tới phòng ngừa việc làm oan
• 3.1.3. Xây dựng chế định bồi thường thiệt hại cho người bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra trong Luật bồi thường nhà nước trên cơ sở kế thừa Nghị quyết 388
• 3.2. Những giải pháp nâng cao trách nhiệm của cơ quan và những người tiến hành tố tụng để phòng ngừa việc làm oan trong tố tụng hình sự
• 3.2.1. Trách nhiệm của tòa án trong việc giải quyết tranh chấp khi người bị oan khởi kiện tại Tòa
• 3.2.2. Giáo dục phẩm chất đạo đức, nâng cao trách nhiệm, và trình độ, năng lực pháp luật cho những người tiến hành tố tụng hình sự
• 3.2.3. Có chính sách tuyển dụng công khai, minh bạch, thu hút những người có tài, có đức vào làm việc trong các cơ quan tiến hành tố tụng
• 3.2.4. Tăng cường thanh tra, kiểm sát, giám sát đối với hoạt động tố tụng hình sự và xử lý nghiêm những cán bộ, công chức trong hoạt động của mình đã làm oan người vô tội
• 3.2.5. Quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong việc để xảy ra oan do cơ quan mình gây ra
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự

Bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự là một vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Theo Điều 72 Hiến pháp, người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, xét xử trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự. Điều này thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với quyền lợi của công dân, đồng thời khẳng định trách nhiệm của các cơ quan tố tụng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của bồi thường thiệt hại

Bồi thường thiệt hại cho người bị oan được hiểu là việc Nhà nước phải bồi hoàn cho những thiệt hại mà người dân phải gánh chịu do sự sai sót trong quá trình tố tụng hình sự. Điều này không chỉ giúp phục hồi danh dự cho người bị oan mà còn góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

1.2. Các quy định pháp luật liên quan đến bồi thường

Luật Bồi thường nhà nước và Nghị quyết 388/2003/NQ-UBTVQH11 quy định rõ về quyền lợi của người bị oan. Những quy định này tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc cho việc bồi thường thiệt hại, đồng thời hướng dẫn các cơ quan có thẩm quyền thực hiện trách nhiệm của mình.

II. Vấn đề và thách thức trong bồi thường thiệt hại cho người bị oan

Mặc dù có các quy định pháp luật rõ ràng, nhưng việc thực hiện bồi thường thiệt hại cho người bị oan vẫn gặp nhiều khó khăn. Một trong những thách thức lớn nhất là việc xác định rõ ràng ai là người bị oan và mức độ thiệt hại mà họ phải chịu. Điều này thường dẫn đến những tranh cãi và khó khăn trong việc giải quyết các vụ việc bồi thường.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định oan sai

Việc xác định một người có bị oan hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chứng cứ và quy trình tố tụng. Nếu không có sự minh bạch và công bằng trong quá trình này, người bị oan có thể không nhận được bồi thường xứng đáng.

2.2. Tình trạng thực hiện bồi thường thiệt hại

Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp bồi thường thiệt hại cho người bị oan vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho người dân mà còn ảnh hưởng đến uy tín của hệ thống tư pháp.

III. Phương pháp bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự

Để đảm bảo quyền lợi cho người bị oan, cần có những phương pháp bồi thường hiệu quả và công bằng. Việc xây dựng một quy trình bồi thường rõ ràng và minh bạch sẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận quyền lợi của mình.

3.1. Quy trình bồi thường thiệt hại

Quy trình bồi thường thiệt hại cần được quy định rõ ràng, từ việc tiếp nhận đơn yêu cầu bồi thường đến việc giải quyết và chi trả. Điều này sẽ giúp người dân hiểu rõ quyền lợi của mình và các bước cần thực hiện.

3.2. Các hình thức bồi thường

Bồi thường có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, bao gồm bồi thường bằng tiền, phục hồi danh dự hoặc các hình thức khác. Việc lựa chọn hình thức bồi thường phù hợp sẽ giúp người bị oan cảm thấy được công bằng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bồi thường thiệt hại

Nghiên cứu về bồi thường thiệt hại cho người bị oan đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện trong hệ thống pháp luật. Việc áp dụng các quy định hiện hành cần được thực hiện một cách nghiêm túc để đảm bảo quyền lợi cho người dân.

4.1. Kết quả thực hiện bồi thường thiệt hại

Thực tế cho thấy, một số trường hợp đã được bồi thường kịp thời và công bằng, giúp phục hồi danh dự cho người bị oan. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều trường hợp chưa được giải quyết thỏa đáng.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng và các cơ quan liên quan trong việc thực hiện bồi thường thiệt hại. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả và tính công bằng trong quá trình bồi thường.

V. Kết luận và tương lai của bồi thường thiệt hại cho người bị oan

Bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự là một vấn đề cần được quan tâm và cải thiện. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và quy trình bồi thường sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân và nâng cao niềm tin vào hệ thống tư pháp.

5.1. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống pháp luật để đảm bảo quyền lợi cho người bị oan. Điều này không chỉ giúp phục hồi danh dự cho người dân mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng.

5.2. Vai trò của các cơ quan nhà nước

Các cơ quan nhà nước cần có trách nhiệm trong việc thực hiện bồi thường thiệt hại cho người bị oan. Sự minh bạch và công bằng trong quá trình này sẽ giúp nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tình trạng làm oan người vô tội trong tố tụng hình sự là một vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến quyền con người, uy tín của các cơ quan tư pháp và niềm tin của xã hội vào pháp luật. Theo báo cáo của ngành kiểm sát nhân dân, trong năm 2007, có 1.108 bị can bị đình chỉ điều tra trên tổng số 8.947 bị can, trong đó 44 trường hợp bị đình chỉ do không có tội, chiếm khoảng 3,97%. Đồng thời, hơn 6.000 đơn thư đề nghị bồi thường oan sai vẫn chưa được xem xét. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các vấn đề liên quan đến chính sách, pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa và xử lý các trường hợp oan sai trong tố tụng hình sự tại Việt Nam từ khi Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 có hiệu lực đến nay.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các trường hợp làm oan người vô tội do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra, phân tích nguyên nhân, thực trạng thực hiện chính sách pháp luật về bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự cho người bị oan. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần hoàn thiện chính sách pháp luật tố tụng hình sự, bảo vệ quyền con người, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời củng cố niềm tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên phép duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, làm nền tảng lý luận cho việc phân tích mối quan hệ biện chứng giữa chính sách pháp luật tố tụng hình sự và vấn đề phòng, chống oan trong tố tụng hình sự. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

• Lý thuyết chính sách pháp luật tố tụng hình sự: Xác định các phương hướng chỉ đạo của nhà nước trong hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật tố tụng hình sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đồng thời phòng ngừa và xử lý oan sai.

• Lý thuyết về oan trong tố tụng hình sự: Định nghĩa và phân tích các yếu tố xác định một người bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra, bao gồm các khái niệm như “không thực hiện hành vi phạm tội”, “bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền”, và các trường hợp được bồi thường theo Nghị quyết 388.

Các khái niệm chính bao gồm: oan trong tố tụng hình sự, chính sách pháp luật tố tụng hình sự, bồi thường thiệt hại, phục hồi danh dự, trách nhiệm pháp lý của cơ quan tiến hành tố tụng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như tổng hợp, phân tích, so sánh và thống kê. Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Văn bản pháp luật hiện hành như Bộ luật tố tụng hình sự 2003, Nghị quyết 388/2003/NQ-UBTVQH11, các văn bản hướng dẫn thi hành.

• Báo cáo, thống kê từ các cơ quan tiến hành tố tụng như Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân, Bộ Công an.

• Các tài liệu nghiên cứu khoa học, bài viết chuyên ngành về oan trong tố tụng hình sự và chính sách bồi thường thiệt hại.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các trường hợp người bị oan đã được xác định và giải quyết bồi thường từ năm 2003 đến nay, với việc lựa chọn mẫu dựa trên tính đại diện và tính khả thi trong thu thập dữ liệu. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp định tính kết hợp với thống kê mô tả nhằm làm rõ thực trạng, nguyên nhân và hiệu quả thực hiện chính sách pháp luật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tình trạng làm oan người vô tội vẫn còn phổ biến: Theo báo cáo của Viện kiểm sát nhân dân, trong năm 2007, 44 bị can bị đình chỉ điều tra do không có tội, chiếm 3,97% tổng số bị can đình chỉ. Ngoài ra, hơn 6.000 đơn thư đề nghị bồi thường oan sai chưa được giải quyết, cho thấy thực trạng oan sai trong tố tụng hình sự vẫn là vấn đề đáng báo động.

2. Chính sách pháp luật về bồi thường thiệt hại đã được triển khai nhưng còn nhiều hạn chế: Nghị quyết 388/2003 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự cho người bị oan. Tính đến năm 2007, gần 200 vụ việc đã được giải quyết với tổng số tiền bồi thường gần 15 tỷ đồng. Tuy nhiên, việc giải quyết bồi thường còn kéo dài, nhiều trường hợp không thỏa thuận được mức bồi thường, gây khó khăn cho người bị oan.

3. Nguyên nhân làm oan chủ yếu xuất phát từ yếu tố con người và tổ chức: Bao gồm sự nóng vội, thiếu trách nhiệm, trình độ chuyên môn hạn chế của cán bộ tiến hành tố tụng; thiên hướng “suy luận có tội” trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử; tình trạng quá tải công việc; và hành vi tiêu cực, vi phạm pháp luật của một bộ phận cán bộ.

4. Việc xử lý trách nhiệm đối với cán bộ làm oan còn chưa triệt để: Mặc dù đã có các biện pháp kỷ luật như chuyển công tác, miễn nhiệm, cảnh cáo, nhưng nhiều trường hợp cán bộ liên quan đã nghỉ hưu hoặc chuyển công tác, khiến việc xử lý trách nhiệm gặp khó khăn. Việc phối hợp giữa các cơ quan tố tụng trong xử lý trách nhiệm cũng còn hạn chế.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy, mặc dù đã có những bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện chính sách pháp luật tố tụng hình sự về bồi thường thiệt hại cho người bị oan, thực tiễn vẫn còn nhiều tồn tại. Việc làm oan người vô tội không chỉ gây thiệt hại về vật chất, tinh thần cho cá nhân mà còn làm giảm sút niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp.

Nguyên nhân chủ yếu là do hạn chế về năng lực, trình độ và thái độ của cán bộ tiến hành tố tụng, cùng với áp lực công việc và thiếu sự giám sát chặt chẽ. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với nhận định của các chuyên gia về nguyên nhân gây oan sai trong tố tụng hình sự.

Việc bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự theo Nghị quyết 388 đã góp phần quan trọng trong việc khắc phục hậu quả oan sai, tuy nhiên, các quy trình giải quyết còn phức tạp, kéo dài và chưa thực sự công khai, minh bạch. Các biểu đồ thống kê số lượng đơn yêu cầu bồi thường, tỷ lệ giải quyết thành công và thời gian xử lý có thể minh họa rõ hơn thực trạng này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, nâng cao năng lực cho cán bộ tiến hành tố tụng: Tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu về pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và kỹ năng nghiệp vụ nhằm giảm thiểu sai sót trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ xử lý đúng người, đúng tội trong vòng 2 năm tới do Bộ Tư pháp phối hợp với các cơ quan liên quan thực hiện.

2. Hoàn thiện cơ chế giám sát và xử lý trách nhiệm cán bộ gây oan sai: Xây dựng quy trình giám sát chặt chẽ, minh bạch và công khai việc xử lý kỷ luật cán bộ vi phạm, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành để xử lý trách nhiệm một cách hiệu quả. Thời gian thực hiện trong 1 năm, do Ủy ban pháp luật Quốc hội chủ trì.

3. Đơn giản hóa thủ tục giải quyết bồi thường thiệt hại: Rút ngắn thời gian giải quyết, tăng cường hỗ trợ pháp lý cho người bị oan trong quá trình yêu cầu bồi thường, đảm bảo quyền lợi được thực thi kịp thời và công bằng. Bộ Tư pháp và Viện kiểm sát nhân dân phối hợp triển khai trong 18 tháng.

4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội về quyền lợi của người bị oan: Đẩy mạnh công tác truyền thông, phổ biến pháp luật về bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự nhằm tạo điều kiện cho người dân biết và thực hiện quyền của mình. Thời gian thực hiện liên tục, do Bộ Thông tin và Truyền thông phối hợp với các địa phương thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, công chức trong ngành tư pháp: Giúp nâng cao nhận thức, trách nhiệm và kỹ năng nghiệp vụ trong phòng ngừa và xử lý các trường hợp oan sai, từ đó nâng cao chất lượng công tác tố tụng hình sự.

2. Nhà lập pháp và các cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự, đặc biệt là các quy định về bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự cho người bị oan.

3. Luật sư và các chuyên gia pháp lý: Hỗ trợ trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị oan, đồng thời góp phần nâng cao vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự.

4. Người dân và các tổ chức xã hội: Nâng cao hiểu biết về quyền và nghĩa vụ trong tố tụng hình sự, tạo điều kiện để người dân chủ động bảo vệ quyền lợi khi bị oan sai, đồng thời giám sát hoạt động của các cơ quan tố tụng.

Câu hỏi thường gặp

1. Oan trong tố tụng hình sự được hiểu như thế nào?
   Oan trong tố tụng hình sự là trường hợp một người không thực hiện hành vi cấu thành tội phạm nhưng bị áp dụng các biện pháp tố tụng như tạm giữ, tạm giam, khởi tố, truy tố, xét xử hoặc thi hành án. Việc xác định oan phải dựa trên bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

2. Ai có thẩm quyền xác định người bị oan?
   Chỉ các cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự như cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án mới có quyền xác định một người bị oan thông qua các quyết định, bản án có hiệu lực pháp luật.

3. Người bị oan có quyền gì theo pháp luật hiện hành?
   Người bị oan có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tổn thất tinh thần và được phục hồi danh dự, quyền lợi theo quy định tại Nghị quyết 388/2003 và Bộ luật tố tụng hình sự 2003.

4. Quy trình giải quyết bồi thường thiệt hại cho người bị oan như thế nào?
   Cơ quan có trách nhiệm bồi thường chủ động thương lượng với người bị oan trong vòng 30 ngày kể từ khi nhận đơn yêu cầu. Nếu không thương lượng được, người bị oan có quyền khởi kiện ra tòa án nhân dân có thẩm quyền để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.

5. Nguyên nhân chính dẫn đến việc làm oan người vô tội là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu gồm: trình độ, năng lực và thái độ của cán bộ tiến hành tố tụng còn hạn chế; áp lực công việc và tình trạng quá tải; thiên hướng “suy luận có tội”; hành vi tiêu cực, vi phạm pháp luật của một bộ phận cán bộ; và sự phức tạp của vụ án, khó khăn trong thu thập chứng cứ.

Kết luận

• Oan trong tố tụng hình sự là vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến quyền con người và uy tín của hệ thống tư pháp Việt Nam.
• Nghị quyết 388/2003 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự cho người bị oan, góp phần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng.
• Thực trạng làm oan người vô tội vẫn còn tồn tại do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong đó yếu tố con người đóng vai trò quyết định.
• Việc thực hiện chính sách pháp luật về bồi thường thiệt hại còn nhiều hạn chế, cần được cải thiện về thủ tục, thời gian và mức bồi thường.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào nâng cao năng lực cán bộ, hoàn thiện cơ chế giám sát, đơn giản hóa thủ tục và tăng cường tuyên truyền nhằm phòng ngừa và giảm thiểu oan sai trong tố tụng hình sự.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiến hành nghiên cứu sâu hơn về vai trò của luật sư và các biện pháp kỹ thuật trong thu thập, đánh giá chứng cứ để nâng cao chất lượng tố tụng hình sự.

Hành động ngay hôm nay: Các cơ quan tư pháp và nhà nghiên cứu nên phối hợp tổ chức các hội thảo, tập huấn và khảo sát thực tiễn nhằm thúc đẩy việc áp dụng hiệu quả các chính sách pháp luật về phòng, chống oan sai và bồi thường thiệt hại cho người bị oan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề oan có “a. Ngƣời đƣợc miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật… c. Những ngƣời thuộc các trƣờng hợp quy định tại Điều 1 của Nghị quyết này mà cố ý khai báo gian dối hoặc cung cấp tài liệu, vật chứng khác sai sự thật để nhận tội thay cho ngƣời khác hoặc để che giấu tội phạm”. Nhƣ vậy, theo các quy định nêu trên thì một ngƣời đƣợc bồi thƣờng thiệt hại, tức là đƣợc coi là bị oan do ngƣời có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra đều phải thuộc diện “Có bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự xác định ngƣời đó 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] không thực hiện hành vi phạm pháp luật” (điểm a, khoản 1 Điều 1-Nghị quyết 388) hoặc phải thuộc diện “Có bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong họat động tố tụng hình sự xác định ngƣời đó không thực hiện hành vi phạm tội” (điểm b, c, d khoản 1 Điều 1 Nghị quyết 388).

Vấn đề đặt ra ở đây là, trƣờng hợp một ngƣời tuy có thực hiện hành vi phạm tội nhƣng đã bị áp dụng các biện pháp tố tụng không đúng quy định của pháp luật, thậm chí bị Tòa án tuyên bản án nặng hơn so với quy định của pháp luật thì có coi là bị oan không? Trƣờng hợp đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án nào đƣợc coi là oan? Và hiểu thế nào là “Không thực hiện hành vi phạm tội” trong Điều 1 Nghị quyết 388. Theo nghiên cứu của tác giả, trƣờng hợp một ngƣời tuy có thực hiện hành vi phạm tội nhƣng đã bị áp dụng các biện pháp tố tụng không đúng quy định của pháp luật, thậm chí bị Tòa án tuyên bản án nặng hơn so với quy định của pháp luật thì không đƣợc coi là bị oan, mà chỉ có thể xác định họ bị các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng sai pháp luật hình sự vì họ đã thực hiện tội phạm. Đối với trƣờng hợp đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án thì phải theo quy định của Điều 164, Điều 169, Điều 251 Bộ luật tố tụng hình sự. Điều 164 quy định, a) Có một trong những căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 105 và Điều 107 của Bộ luật tố tụng hình sự hoặc tại Điều 19, Điều 25 và khoản 2 Điều 69 của Bộ luật hình sự; b) Đã hết thời hạn điều tra mà không chứng minh đƣợc bị can đã thực hiện tội phạm.

Điều 169 quy định, Viện kiểm sát ra quyết định đình chỉ vụ án khi có một trong những căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 105 và Điều 107 của Bộ luật này hoặc tại Điều 19, Điều 25 và khoản 2 Điều 69 của Bộ luật hình sự. Điều 251 quy định, khi có một trong những căn cứ quy định tại điểm 1 và điểm 2 Điều 107 của Bộ luật này thì Tòa án cấp phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm, tuyên bố bị cáo không có tội và đình chỉ vụ án; nếu có một trong những căn cứ quy định tại 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] các điểm 3, 4, 5, 6 và 7 Điều 107 của Bộ luật này thì hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án. Nhƣ vậy, không phải mọi trƣờng hợp đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án là gây nên oan, mà đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án gây nên oan chỉ có một trong ba trƣờng hợp sau đây đƣợc quy định tại Điều 107 và Điều 164 Bộ luật tố tụng hình sự: 1. Không có sự việc phạm tội; 2.

Hành vi không cấu thành tội phạm; 3. Đã hết thời hạn điều tra mà không chứng minh đƣợc bị can phạm tội. Còn lại tất cả những trƣờng hợp khác đều không đƣợc thừa nhận là làm oan trong hoạt động tố tụng hình sự. Xác định tình tiết “không thực hiện hành vi phạm tội” trong Điều 1 Nghị quyết 388, theo tác giả là ngƣời bị oan không thực hiện bất kỳ hành vi nào (bằng hành động và không hành động) đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự.

Việc không thực hiện hành vi phạm tội đƣợc thể hiện ở chỗ có chứng cứ chứng minh không có sự việc phạm tội xảy ra, hành vi không cấu thành tội phạm và không có chứng cứ chứng minh bị can phạm tội, mặc dù đã hết thời hạn điều tra. Do đó, dƣới góc nhìn khoa học có đối chiếu pháp luật thực định, từ những chủ trƣơng, chính sách và văn bản cụ thể cũng nhƣ phân tích của những nhà khoa học đi trƣớc theo quan điểm cá nhân của tác giả có thể nêu khái niệm “Oan trong tố tụng hình sự” nhƣ sau: Oan trong tố tụng hình sự là trường hợp một người không thực hiện hành vi cấu thành tội phạm mà bị áp dụng các biện pháp tố tụng hình sự như bị tạm giữ, tạm giam, khởi tố, truy tố, xét xử, thi hành án. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Những yếu tố xác định một ngƣời bị oan do ngƣời có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra Phải nhắc lại rằng, việc xác định một ngƣời có bị oan trong tố tụng hình sự hay không thì không thể chỉ dựa vào lời kêu cứu của họ hay sự đồn thổi của dƣ luận mà phải có căn cứ (cả căn cứ thực tế và căn cứ pháp lý).

Xác định một ngƣời có thuộc trƣờng hợp bị oan do ngƣời có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra hay không “nhất thiết phải là một phán quyết của cơ quan có thẩm quyền”. Căn cứ xác định một ngƣời bị oan về bản chất cũng chính là căn cứ để minh oan cho họ. Minh oan ở đây bao gồm: bồi thƣờng các thiệt hại vật chất, tổn thất tinh thần, phục hồi danh dự không chỉ cho ngƣời bị oan mà còn cho cả thân nhân, cơ quan tổ chức nơi họ công tác. Thực chất của việc xác định oan trong tố tụng hình sự là minh oan cho ngƣời vô tội, khắc phục những hậu quả không đáng có đã giáng xuống đầu công dân.

Nguyễn Ngọc Chí và Đào Thu Hà khẳng định “Minh oan trong tố tụng hình sự là một quá trình bao gồm nhiều hành vi tố tụng ở các giai đoạn khác nhau của quá trình giải quyết vụ án và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Tham gia vào quá trình minh oan có nhiều chủ thể, trong đó có chủ thể phải thực hiện việc minh oan nhƣ một trách nhiệm pháp lý (cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng), có chủ thể chỉ tham gia vào quá trình đó với tƣ cách là ngƣời có quyền chứ không phải có trách nhiệm chứng minh sự vô tội của mình (bị can, bị cáo, ngƣời bị kết án)” [27]. Cũng theo TS. Nguyễn Ngọc Chí và Đào Thu Hà thì: “Cơ chế minh oan trong tố tụng hình sự bao gồm các yếu tố: 1/ Quyền bào chữa (tự bào chữa hoặc nhờ ngƣời khác bào chữa) của bị can, bị cáo; 2/ Trách nhiệm tiến hành các hoạt động minh oan của các cơ quan tiến hành tố tụng; 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 3/ Bồi thƣờng thiệt hại cho ngƣời bị oan và trách nhiệm pháp lý của các cơ quan tiến hành tố tụng và ngƣời tiến hành tố tụng đối với việc làm oan ngƣời vô tội” [27].

Rõ ràng cả ở khía cạnh lý luận và theo quy định của pháp luật thực định thì việc xác định một ngƣời bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự là quyền hạn, đồng thời cũng là trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền mà cụ thể là cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự. Sở dĩ chúng ta khẳng định nhƣ vậy là bởi: chỉ các cơ quan đó mới có thẩm quyền đƣa ra những phán quyết về việc kết tội hay gỡ tội trên cơ sở các quy phạm pháp luật. Điều 72 Hiến Pháp Việt Nam 1992 đã ghi rõ: “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, xét xử trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự.

Người làm trái pháp luật trong việc bắt, giam giữ, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý nghiêm minh.” Điều 9 - Bộ luật tố tụng hình sự 2003 cũng tiếp tục khẳng định “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.” Nhƣ vậy việc xác định sự thật vụ án bao gồm đồng thời hai việc: “Làm rõ những chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng và những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo” (Điều 10, Bộ luật tố tụng hình sự 2003). Xác định sự thật vụ án là trách nhiệm của các cơ quan tố tụng hình sự nhƣ Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Pháp luật về bồi thƣờng nhà nƣớc của nhiều quốc gia cũng khẳng định thẩm quyền xác định một ngƣời bị oan trong hoạt động tố tụng (trong đó có tố tụng hình sự) cũng chính là các cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự. Ví dụ pháp luật của cả ba nƣớc Pháp, Hoa Kỳ, Trung Quốc đều quy định căn cứ xác định một ngƣời bị oan là phán quyết của Tòa án có thẩm quyền.

15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Pháp luật thực định về tố tụng hình sự của Việt Nam hiện hành cũng quy định trong nhiều văn bản liên quan về yếu tố xác định một ngƣời bị oan. Theo đó căn cứ này là những phán quyết của cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự. Đây vừa là quyền, vừa là trách nhiệm của các cơ tiến hành tố tụng hình sự; còn ngƣời bị oan, họ có quyền nhƣng không có nghĩa vụ phải chứng minh sự oan khuất của mình. Chẳng hạn Điều 10 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: “Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng.

Bị can, bị cáo có quyền nhƣng không buộc phải chứng minh là mình vô tội.