Luận văn thạc sĩ vai trò của thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò của thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Bùi Văn Lương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Vai Trò Của Thẩm Phán Trong Tố Tụng Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Đặc điểm của tố tụng hình sự và các mô hình tố tụng hình sự
• 1.2. Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự
• 1.3. Những yêu cầu của cải cách tư pháp và vấn đề nâng cao vai trò của thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2. CHƯƠNG 2: VỊ TRÍ, VAI TRÒ, QUYỀN HẠN VÀ NHIỆM VỤ CỦA THẨM PHÁN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1. Giai đoạn từ năm 1945 đến 1959
• 2.2. Giai đoạn từ năm 1960 đến trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988
• 2.3. Vai trò thẩm phán theo Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988
• 2.4. Quá trình hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự từ năm 1988 đến nay về vai trò của thẩm phán
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG TTHS VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Vai trò của thẩm phán trong thực tiễn hoạt động tố tụng hình sự
• 3.2. Một số kiến nghị về hoàn thiện địa vị pháp lý của Thẩm phán trong tố tụng hình sự
• 3.3. Một số kiến nghị về mặt tổ chức nhằm nâng cao vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự

Thẩm phán đóng vai trò trung tâm trong hoạt động tố tụng hình sự, đảm bảo việc xét xử công bằng và đúng pháp luật. Họ không chỉ là người quyết định kết quả của vụ án mà còn là người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng. Vai trò này càng trở nên quan trọng trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay, khi mà yêu cầu về tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan tư pháp ngày càng cao.

1.1. Đặc điểm của thẩm phán trong tố tụng hình sự

Thẩm phán trong tố tụng hình sự có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm quyền hạn, trách nhiệm và vai trò trong việc điều hành phiên tòa. Họ phải nắm vững các quy định pháp luật và có khả năng đưa ra quyết định dựa trên chứng cứ và lập luận của các bên.

1.2. Quyền hạn và trách nhiệm của thẩm phán

Thẩm phán có quyền hạn lớn trong việc quyết định các vấn đề liên quan đến vụ án, từ việc chấp nhận hay bác bỏ chứng cứ đến việc ra phán quyết cuối cùng. Họ cũng có trách nhiệm đảm bảo rằng các quyền của bị cáo và nguyên đơn được tôn trọng trong suốt quá trình tố tụng.

II. Những thách thức đối với vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự

Mặc dù thẩm phán có vai trò quan trọng, nhưng họ cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Những thách thức này có thể đến từ áp lực xã hội, sự can thiệp của các cơ quan khác, hoặc thậm chí là từ chính hệ thống pháp luật.

2.1. Áp lực từ xã hội và truyền thông

Thẩm phán thường phải đối mặt với áp lực từ dư luận và truyền thông, điều này có thể ảnh hưởng đến quyết định của họ. Việc duy trì tính độc lập và khách quan trong bối cảnh này là một thách thức lớn.

2.2. Can thiệp từ các cơ quan khác

Trong một số trường hợp, thẩm phán có thể gặp phải sự can thiệp từ các cơ quan điều tra hoặc kiểm sát, điều này có thể làm giảm tính độc lập trong quá trình xét xử.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự

Để nâng cao vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự, cần có những phương pháp cải cách cụ thể. Những cải cách này không chỉ giúp thẩm phán thực hiện tốt hơn nhiệm vụ của mình mà còn nâng cao chất lượng xét xử.

3.1. Đào tạo và nâng cao năng lực cho thẩm phán

Việc đào tạo liên tục và nâng cao năng lực cho thẩm phán là rất cần thiết. Điều này giúp họ nắm vững các quy định pháp luật mới và cải thiện kỹ năng xét xử.

3.2. Tăng cường tính độc lập của thẩm phán

Cần có các biện pháp để bảo vệ tính độc lập của thẩm phán, bao gồm việc giảm thiểu sự can thiệp từ bên ngoài và đảm bảo rằng họ có thể ra quyết định mà không bị áp lực.

IV. Ứng dụng thực tiễn vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự

Vai trò của thẩm phán không chỉ tồn tại trong lý thuyết mà còn được thể hiện rõ trong thực tiễn. Những quyết định của thẩm phán có thể ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của nhiều người và đến sự công bằng của hệ thống pháp luật.

4.1. Các vụ án điển hình và vai trò của thẩm phán

Nhiều vụ án nổi bật đã cho thấy vai trò quyết định của thẩm phán trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên và đảm bảo công lý. Những quyết định này không chỉ ảnh hưởng đến các bên liên quan mà còn đến toàn xã hội.

4.2. Kết quả nghiên cứu về vai trò của thẩm phán

Nghiên cứu cho thấy rằng vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự có ảnh hưởng lớn đến chất lượng xét xử. Những thẩm phán có kinh nghiệm và được đào tạo bài bản thường đưa ra những quyết định công bằng và hợp lý hơn.

V. Kết luận về vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự

Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự là rất quan trọng và cần được nâng cao hơn nữa trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay. Cần có những biện pháp cụ thể để đảm bảo rằng thẩm phán có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình, từ đó nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ quyền lợi của công dân.

5.1. Tương lai của vai trò thẩm phán trong tố tụng hình sự

Trong tương lai, vai trò của thẩm phán sẽ tiếp tục được củng cố và nâng cao, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế và yêu cầu về tính minh bạch trong hoạt động tư pháp.

5.2. Những khuyến nghị cho cải cách tư pháp

Cần có những khuyến nghị cụ thể cho cải cách tư pháp nhằm nâng cao vai trò của thẩm phán, bao gồm việc cải thiện quy trình tuyển chọn, đào tạo và bảo vệ quyền lợi của thẩm phán trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động tố tụng hình sự là một trong những lĩnh vực trọng yếu của hệ thống tư pháp, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ pháp luật, công lý và quyền con người. Theo ước tính, trong giai đoạn từ năm 1945 đến nay, hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển và cải cách nhằm nâng cao chất lượng xét xử, đặc biệt là vai trò của thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ vai trò, vị trí, quyền hạn và nhiệm vụ của thẩm phán trong tố tụng hình sự Việt Nam, đồng thời đánh giá thực trạng áp dụng các quy định pháp luật hiện hành và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật về vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự từ năm 1945 đến nay, với trọng tâm là giai đoạn xét xử sơ thẩm tại Việt Nam. Nghiên cứu cũng tham khảo kinh nghiệm tố tụng hình sự của một số quốc gia và lịch sử pháp luật Việt Nam để làm rõ hơn các vấn đề lý luận và thực tiễn. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần hoàn thiện các quy định pháp luật về thẩm phán, nâng cao chất lượng xét xử, giảm thiểu sai sót và đảm bảo quyền con người trong tố tụng hình sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai mô hình tố tụng hình sự chính: mô hình tố tụng tranh tụng và mô hình tố tụng thẩm vấn. Mô hình tố tụng tranh tụng nhấn mạnh vai trò trọng tài của thẩm phán, trong khi mô hình tố tụng thẩm vấn đề cao vai trò chủ động của thẩm phán trong việc tìm ra sự thật vụ án. Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: thẩm phán, tố tụng hình sự và quyền tài phán. Thẩm phán được hiểu là người được bổ nhiệm để xét xử các vụ án, đại diện cho quyền lực tư pháp của Nhà nước. Tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng nhằm giải quyết vụ án một cách khách quan, toàn diện và đúng pháp luật. Quyền tài phán là quyền lực của thẩm phán trong việc ra quyết định cuối cùng về vụ án.

Ngoài ra, luận văn còn vận dụng các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự như nguyên tắc xét xử công khai, nguyên tắc vô tư, khách quan, nguyên tắc suy đoán vô tội và nguyên tắc xét xử tập thể. Các lý thuyết này giúp làm rõ vai trò và trách nhiệm của thẩm phán trong từng giai đoạn tố tụng, từ khởi tố đến xét xử và thi hành án.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp lịch sử để phân tích quá trình phát triển của vai trò thẩm phán trong tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay. Phương pháp thống kê được áp dụng để tổng hợp số liệu về thẩm quyền xét xử, số lượng thẩm phán và các vụ án hình sự được giải quyết. Phương pháp phân tích và tổng hợp giúp đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và so sánh với các mô hình tố tụng của một số quốc gia.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật như Bộ luật Tố tụng hình sự các năm 1988, 2003, các nghị quyết của Bộ Chính trị, các tài liệu hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, cùng các công trình nghiên cứu chuyên ngành. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các quy định pháp luật và các trường hợp xét xử sơ thẩm hình sự tại Việt Nam trong phạm vi thời gian nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các văn bản pháp luật và tài liệu có liên quan trực tiếp đến vai trò của thẩm phán. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1945 đến năm 2006, tập trung vào các giai đoạn cải cách tư pháp quan trọng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò trung tâm của thẩm phán trong tố tụng hình sự: Thẩm phán là người duy nhất có quyền tuyên bố một người phạm tội và ấn định hình phạt. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, thẩm phán giữ vai trò chủ đạo trong việc điều hành phiên tòa, thẩm tra chứng cứ và ra bản án. Tỉ lệ các vụ án hình sự được xét xử sơ thẩm bởi thẩm phán cấp huyện và tỉnh đã tăng lên, với thẩm quyền xét xử các vụ án có mức hình phạt đến 7 năm tù, thậm chí tổng hợp hình phạt đến 20 năm tù.

2. Sự phát triển về thẩm quyền và trách nhiệm của thẩm phán: Từ năm 1945 đến nay, thẩm quyền của thẩm phán đã được mở rộng rõ rệt. Ví dụ, thẩm phán cấp huyện trước đây chỉ xét xử các vụ án hình sự nhỏ, nay có thể xét xử các vụ án nghiêm trọng hơn. Thời hạn chuẩn bị xét xử cũng được quy định rõ ràng, với 45 ngày đối với tội ít nghiêm trọng và 3 tháng đối với tội nghiêm trọng, giúp nâng cao chất lượng xét xử.

3. Thẩm phán trong mô hình tố tụng thẩm vấn kết hợp tranh tụng: Việt Nam duy trì mô hình tố tụng thẩm vấn nhưng đã hướng tới tăng cường vai trò tranh tụng tại phiên tòa. Thẩm phán không chỉ là người điều hành mà còn phải chủ động thẩm tra, hỏi cung, điều chỉnh tranh luận để tìm ra sự thật khách quan. Tỉ lệ các phiên tòa xét xử công khai đã tăng lên, góp phần nâng cao tính minh bạch và công bằng.

4. Thách thức trong thực tiễn hoạt động của thẩm phán: Mặc dù có nhiều quy định pháp luật, thực tế vẫn tồn tại những bất cập như nguyên tắc độc lập xét xử chưa được thực hiện đầy đủ, một số thẩm phán còn chịu ảnh hưởng từ các yếu tố bên ngoài, dẫn đến hiệu quả xét xử chưa cao. Tỉ lệ án oan sai vẫn còn, gây ảnh hưởng đến niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những phát hiện trên xuất phát từ quá trình cải cách tư pháp liên tục nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Việc mở rộng thẩm quyền và nâng cao vai trò của thẩm phán phù hợp với xu hướng quốc tế về phân định rõ chức năng buộc tội, gỡ tội và xét xử. So với các quốc gia theo hệ thống luật châu Âu lục địa, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện mô hình tố tụng thẩm vấn kết hợp tranh tụng, nhằm cân bằng giữa việc bảo vệ quyền lợi của bị cáo và đảm bảo trừng trị tội phạm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỉ lệ các vụ án hình sự được xét xử theo từng cấp tòa án qua các năm, hoặc bảng so sánh thẩm quyền xét xử của thẩm phán qua các giai đoạn lịch sử. So sánh với nghiên cứu của các quốc gia khác cho thấy Việt Nam đang đi đúng hướng trong việc nâng cao vai trò của thẩm phán, tuy nhiên cần tiếp tục cải cách để khắc phục những hạn chế còn tồn tại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực chuyên môn cho thẩm phán: Đào tạo chuyên sâu về kỹ năng tranh tụng, thẩm tra chứng cứ và quản lý phiên tòa nhằm nâng cao chất lượng xét xử. Thời gian thực hiện: 2 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao.

2. Hoàn thiện khung pháp lý về quyền và trách nhiệm của thẩm phán: Rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật để đảm bảo nguyên tắc độc lập xét xử được thực thi nghiêm túc, đồng thời phân định rõ chức năng buộc tội, gỡ tội và xét xử. Thời gian thực hiện: 3 năm. Chủ thể thực hiện: Quốc hội và các cơ quan soạn thảo luật.

3. Tăng cường giám sát và kiểm tra hoạt động của thẩm phán: Thiết lập cơ chế giám sát độc lập, minh bạch nhằm phát hiện và xử lý kịp thời các sai phạm trong hoạt động xét xử. Thời gian thực hiện: 1 năm. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao và các tổ chức xã hội.

4. Đẩy mạnh áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và xét xử vụ án hình sự: Xây dựng hệ thống quản lý hồ sơ điện tử, truyền hình trực tiếp phiên tòa để nâng cao tính công khai, minh bạch và hiệu quả tố tụng. Thời gian thực hiện: 2 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Thẩm phán và cán bộ Tòa án: Nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức về vai trò, quyền hạn và trách nhiệm trong hoạt động xét xử hình sự, từ đó cải thiện kỹ năng và hiệu quả công tác.

2. Luật sư và người bào chữa: Hiểu rõ hơn về quy trình tố tụng và vai trò của thẩm phán để phối hợp hiệu quả trong quá trình tranh tụng tại phiên tòa.

3. Nhà nghiên cứu và giảng viên luật: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để phát triển các công trình nghiên cứu, giảng dạy về tố tụng hình sự và cải cách tư pháp.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Là tài liệu tham khảo quan trọng để xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật liên quan đến hoạt động tư pháp và tố tụng hình sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Vai trò chính của thẩm phán trong tố tụng hình sự là gì?
   Thẩm phán là người đại diện quyền lực tư pháp của Nhà nước, có nhiệm vụ điều hành phiên tòa, thẩm tra chứng cứ, bảo đảm quyền và nghĩa vụ của các bên, và ra bản án cuối cùng. Ví dụ, theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền quyết định các thủ tục tố tụng và kết luận vụ án.

2. Mô hình tố tụng nào đang được áp dụng tại Việt Nam?
   Việt Nam áp dụng mô hình tố tụng thẩm vấn kết hợp tranh tụng, trong đó thẩm phán giữ vai trò chủ động trong việc tìm ra sự thật, đồng thời tăng cường tranh luận công khai tại phiên tòa để đảm bảo tính khách quan.

3. Nguyên tắc suy đoán vô tội được thực hiện như thế nào trong tố tụng hình sự?
   Nguyên tắc này quy định không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Thẩm phán phải tôn trọng nguyên tắc này bằng cách chỉ kết tội khi có đủ chứng cứ khách quan và hợp pháp.

4. Thẩm quyền xét xử của thẩm phán cấp huyện hiện nay ra sao?
   Theo quy định hiện hành, thẩm phán cấp huyện có thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và rất nghiêm trọng với mức hình phạt tối đa đến 7 năm tù, tổng hợp hình phạt có thể lên đến 20 năm tù.

5. Những thách thức lớn nhất trong hoạt động xét xử của thẩm phán hiện nay là gì?
   Thách thức bao gồm việc đảm bảo nguyên tắc độc lập xét xử, hạn chế ảnh hưởng từ các yếu tố bên ngoài, nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng tranh tụng, cũng như giảm thiểu sai sót và án oan sai trong xét xử.

Kết luận

• Thẩm phán giữ vai trò trung tâm trong hoạt động tố tụng hình sự, là người quyết định cuối cùng về việc kết tội và hình phạt.
• Vai trò và thẩm quyền của thẩm phán đã được mở rộng và hoàn thiện qua các giai đoạn lịch sử, đặc biệt từ năm 1988 đến nay.
• Việt Nam áp dụng mô hình tố tụng thẩm vấn kết hợp tranh tụng nhằm nâng cao tính khách quan và công bằng trong xét xử.
• Thực tiễn hoạt động của thẩm phán còn tồn tại một số bất cập, đòi hỏi tiếp tục cải cách về pháp luật và nâng cao năng lực.
• Các đề xuất về đào tạo, hoàn thiện pháp luật, giám sát và ứng dụng công nghệ thông tin là những bước đi cần thiết trong giai đoạn tới.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của thẩm phán trong các giai đoạn tố tụng khác và trong các loại án khác nhau.

Các cơ quan tư pháp, nhà nghiên cứu và các bên liên quan cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện cải cách tư pháp, nâng cao vai trò và hiệu quả hoạt động của thẩm phán, góp phần xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. ĐẶC ĐIỂM CỦA TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ CÁC MÔ HÌNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ Nghiên cứu đặc điểm của tố tụng hình sự và các mô hình tố tụng hình sự là nhằm làm rõ sự tác động và chi phối của các mô hình này đối với vị trí, vai trò của thẩm phán trong xét xử các vụ án hình sự. Theo từ điển Tiếng Việt, “tố” là nói về những sai phạm, tội lỗi của ngƣời khác một cách công khai trƣớc ngƣời có thẩm quyền hoặc nhiều ngƣời [30, tr.

797]; “tố tụng” là tiến hành các hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự [27, tr. Theo giáo trình luật tố tụng hình sự của Khoa Luật thuộc Đại học quốc gia Hà Nội, tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan nhà nƣớc, tổ chức xã hội nhằm giải quyết vụ án khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật [14, tr. Tố tụng hình sự là trình tự hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng và mối quan hệ giữa họ trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự, từ khi khởi tố vụ án đến khi xét xử và thi hành án đối với ngƣời có hành vi phạm tội. Mục đích của tố tụng hình sự là phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh, chính xác mọi tội phạm.

Khi xuất hiện một hành vi tội phạm, bất cứ tổ chức hoặc cá nhân nào cũng có thể thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Nếu có dấu hiệu tội phạm thì cơ quan có thẩm quyền phải khởi tố vụ án để làm căn cứ tiến hành điều tra và truy tố trƣớc Toà án. Hàng loạt hành vi đó đƣợc nối tiếp nhau theo một trình tự chặt chẽ do Luật tố tụng hình sự quy định. Hoạt động tố tụng hình sự đƣợc bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền nhận đƣợc tin báo về tội phạm, trải qua quá trình điều tra, truy tố, xét xử và TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 thi hành án.

Ngƣời bị kết án chấp hành xong phần hình sự của bản án thì các hoạt động tố tụng hình sự đối với vụ án cũng chấm dứt. Tố tụng hình sự có những đặc điểm cơ bản, mà những đặc điểm này có ý nghĩa quy định địa vị pháp lý của thẩm phán: Thứ nhất, đó là hoạt động mang tính công quyền. Luật hình sự do Nhà nƣớc ban hành, quy định về tội phạm và hình phạt. Nhƣng trình tự, thủ tục xác định tội phạm và áp dụng hình phạt lại do luật tố tụng hình sự quy định.

Tố tụng hình sự nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc và lợi ích chung toàn xã hội, nó xuất hiện, vận động và chấm dứt không lệ thuộc vào ý chí của bất cứ cá nhân nào. Trong tố tụng hình sự bao giờ cũng có hai chủ thể chính là Nhà nƣớc và cá nhân (ở một số nƣớc có cả pháp nhân). Nhà nƣớc giao cho một số cơ quan và nhân viên của mình thực hiện các hành vi tố tụng. Khi thực hiện các hành vi đó, ngƣời có thẩm quyền nhân danh quyền lực công cộng và hoạt động của họ mang tính cƣỡng chế đối với những ngƣời có quyền lợi hoặc nghĩa vụ liên quan đến vụ án.

Các vụ án hình sự đều do Cơ quan công tố tiến hành việc truy tố và buộc tội ngƣời có hành vi phạm tội trƣớc Toà án. Một số nƣớc có quy định về quyền tƣ tố, ngƣời bị hại hoặc đại diện của họ trực tiếp buộc tội ngƣời phạm tội trƣớc Toà án, nhƣng trong mọi trƣờng hợp Viện công tố đều giám sát các hoạt động tố tụng để đảm bảo cho việc truy tố, xét xử đúng pháp luật. Thứ hai, đó là hoạt động mang tính giai cấp và tính xã hội cao. Trong xã hội có giai cấp luôn tồn tại tội phạm, đấu tranh phòng và chống tội phạm là trách nhiệm của Nhà nƣớc.

Mọi Nhà nƣớc đều phải xây dựng pháp luật hình sự quy định về tội phạm và hình phạt, đồng thời quy định trình tự, thủ tục áp dụng pháp luật hình sự vào đời sống xã hội. Các hoạt động này không chỉ nhằm duy trì sự tồn tại của giai cấp thống trị mà còn là đòi hỏi của xã hội đƣơng đại. Trong từng giai đoạn lịch sử có sự bất bình đẳng giữa các nhóm xã hội khác nhau, nhƣng tố tụng hình sự bao giờ cũng phải TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 bảo vệ lợi ích của cả cộng đồng ngƣời đang tồn tại trong lòng xã hội thuộc phạm vi tác động của nó. Tố tụng hình sự thể hiện tính giai cấp sâu sắc.

Nhà nƣớc phong kiến vì muốn bảo vệ cơ sở xã hội của mình nên có những quy định nhằm bảo vệ lễ giáo phong kiến, bằng việc cấm ngƣời bị giam tố cáo ngƣời khác, hạn chế việc kiện ông bà, cha mẹ hay anh chị em kiện nhau; lời khai của những ngƣời có địa vị trong xã hội có giá trị chứng cứ cao hơn lời khai của thƣờng dân. Nhà nƣớc tƣ sản vì muốn lật đổ giai cấp phong kiến độc quyền đã đƣa vào tố tụng hình sự những quy định thể hiện tính dân chủ, đó là việc phân tách quyền tƣ pháp ra khỏi quyền lập pháp và hành pháp, quy định rất chặt chẽ trình tự điều tra và xét xử vụ án. Vì đặc biệt coi trọng quyền tƣ hữu nên Nhà nƣớc tƣ sản đề cao quyền tƣ tố, các cá nhân khi bị tội phạm xâm hại đều có thể đứng ra khởi kiện ngƣời phạm tội trƣớc Toà án, đồng thời cho phép “thoả thuận thú tội” giữa các bên. Nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa công khai tuyên bố nhiệm vụ của tố tụng hình sự bảo vệ quyền lợi của giai cấp mình, đó là việc góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, giáo dục mọi ngƣời tuân theo ý thức pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm (Điều 1 Bộ luật TTHS năm 2003 của Việt Nam).

Thứ ba, tố tụng hình sự là sự thống nhất và nhất quán giữa các giai đoạn. Hoạt động tố tụng hình sự xuất hiện khi có hành vi có tính chất tội phạm xảy ra trên thực tế, kết thúc khi ngƣời thực hiện hành vi đƣợc kết luận là không phạm tội, hoặc nếu bị kết án thì phải thi hành án xong. Hàng loạt hoạt động của các cơ quan và những ngƣời tiến hành tố tụng nối tiếp nhau theo một trình tự nhất định, đƣợc pháp luật quy định chặt chẽ, giai đoạn trƣớc là tiền đề của giai đoạn sau. Những hành vi có tính chất gần giống nhau đƣợc liên kết lại thành một nhóm gọi là giai đoạn, đƣợc thực hiện bởi những ngƣời hoặc cơ quan khác nhau.

Thông thƣờng có các giai đoạn khởi tố, điều tra, xét xử, thi hành án. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 Giai đoạn xét xử là quan trọng nhất của tố tụng hình sự. Toàn bộ vụ án đƣợc giải quyết một cách chính thức tại phiên toà sơ thẩm do Thẩm phán và Hội thẩm thực hiện. Ở giai đoạn này, bị cáo, đại diện của bên buộc tội và bên gỡ tội cùng những ngƣời khác công khai trình bày ý kiến của mình.

Khác với giai đoạn điều tra, xét xử bao giờ cũng đƣợc tiến hành công khai (trừ một số trƣờng hợp đặc biệt), với sự có mặt của những ngƣời liên quan đến vụ án. Xét xử công khai là đòi hỏi của một nền tƣ pháp dân chủ bắt buộc phải ghi nhận trong luật, mục đích là để cho công chúng theo dõi, giám sát hoạt động xét xử của Toà án, tránh tình trạng lạm quyền của những ngƣời nhân danh quyền lực nhà nƣớc làm thiệt hại đến ngƣời dân. Chỉ có Toà án và bằng bản án mới có thể kết tội một ngƣời. Điều 9 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 của Việt Nam quy định: "Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chƣa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Toà án".

Trong lịch sử tƣ pháp hình sự đã tồn tại nhiều cách thức khác nhau khi tiến hành giải quyết một vụ án hình sự, đó là mô hình tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn. Ngoài ra còn có mô hình tố tụng pha trộn giữa hai loại trên. Tuỳ thuộc vào mỗi mô hình mà pháp luật quy định về vai trò của thẩm phán khác nhau. Tố tụng tranh tụng xuất hiện từ thời cổ đại, đƣợc áp dụng tại Nhà nƣớc Hy Lạp cổ đại, sau đƣợc đƣa vào Nhà nƣớc La Mã với tên gọi là thủ tục "hỏi đáp liên tục".

Theo mô hình này thì vụ án hình sự đƣợc điều tra công khai tại phiên toà, những tài liệu điều tra trƣớc đó hầu nhƣ không có ý nghĩa về mặt chứng cứ, các bên buộc tội và bị buộc tội có vị trí ngang nhau trong việc đƣa ra chứng cứ, công tố viên có mặt tại Toà để trình bày những thiệt hại do tội phạm gây ra đối với xã hội và chứng minh trách nhiệm hình sự của bị can. Thẩm phán chỉ đóng vai trò của ngƣời trọng tài, không có trách nhiệm tìm ra sự thật. Để đƣa ra phán quyết, Thẩm phán chỉ dựa trên những chứng cứ đƣợc TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 các bên đƣa ra tại phiên toà và không có quyền biết đến các chứng cứ đó trƣớc khi phiên toà diễn ra [39, tr. Mô hình tố tụng thẩm vấn (hay còn gọi là tố tụng thẩm cứu) đƣợc áp dụng phổ biến tại các quốc gia theo truyền thống luật châu Âu lục địa từ cuối thế kỷ thứ XV.

Nét đặc trƣng nhất của tố tụng xét hỏi là đề cao vai trò của Thẩm phán. Thẩm phán là ngƣời đƣa ra quyết định điều tra, có trách nhiệm tìm ra sự thật trên cơ sở các sự việc, chứng cứ ; là ngƣời chỉ đạo toàn bộ quá trình tố tụng, kể cả giai đoạn điều tra [39, tr. Trong tố tụng thẩm vấn thì cuộc điều tra về căn bản đã đƣợc hoàn tất trƣớc khi Toà án xét xử vụ án, những chứng cứ viết có ý nghĩa quan trọng.