Luận văn thạc sĩ vai trò của hiến pháp trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò của hiến pháp trong kiểm soát quyền lực nhà nước, đảm bảo sự cân bằng và minh bạch trong quản lý.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Thu
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Vai trò của hiến pháp trong kiểm soát quyền lực nhà nước
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: HIẾN PHÁP VÀ VẤN ĐỀ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC
• 1.1. Kiểm soát quyền lực Nhà nước - Lý do ra đời Hiến pháp
• 1.2. Biểu hiện của kiểm soát quyền lực Nhà nước trong Hiến pháp
• 1.3. Hiến pháp ghi nhận quyền lực nhà nước được phân công, phân nhiệm và tự kiểm tra bên trong bằng cơ chế kìm chế và đối trọng - một trong những phương thức kiểm soát quyền lực nhà nước
• 1.4. Hiến pháp kiểm soát quyền lực nhà nước bằng việc bảo đảm cho nhân quyền không bị vi phạm
• 2. CHƯƠNG 2: KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC CỦA CÁC HIẾN PHÁP VIỆT NAM TRƯỚC NĂM 2013
• 2.1. Kiểm soát quyền lực Nhà nước trong Hiến pháp năm 1946
• 2.2. Kiểm soát quyền lực Nhà nước trong Hiến pháp năm 1959
• 2.3. Kiểm soát quyền lực Nhà nước trong Hiến pháp năm 1980
• 2.4. Kiểm soát quyền lực Nhà nước trong Hiến pháp năm 1992
• 2.5. Sự kiểm soát của cơ quan quyền lực nhà nước đối với cơ quan hành chính và tư pháp
• 2.6. Sự kiểm soát của cơ quan tư pháp đối với các cơ quan khác của nhà nước
• 3. CHƯƠNG 3: KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC TRONG HIẾN PHÁP NĂM 2013
• 3.1. Phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp
• 3.2. Quyền con người được đề cao và đảm bảo trong Hiến pháp 2013
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của hiến pháp trong kiểm soát quyền lực nhà nước

Hiến pháp đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước. Nó không chỉ là văn bản pháp lý mà còn là biểu tượng của sự đồng thuận giữa nhân dân và chính quyền. Hiến pháp xác định các nguyên tắc cơ bản của nhà nước, phân chia quyền lực giữa các cơ quan nhà nước và bảo vệ quyền lợi của công dân. Sự cần thiết của hiến pháp xuất phát từ việc ngăn chặn lạm quyền và bảo vệ nhân quyền. Theo Thomas Paine, hiến pháp là công cụ để nhân dân kiểm soát chính quyền, đảm bảo rằng quyền lực không bị lạm dụng.

1.1. Hiến pháp và nguyên tắc phân chia quyền lực

Nguyên tắc phân chia quyền lực là một trong những yếu tố cốt lõi của hiến pháp. Nó đảm bảo rằng không có một cơ quan nào có thể nắm giữ toàn bộ quyền lực, từ đó ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực. Các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp phải hoạt động độc lập nhưng cũng phải có sự kiểm soát lẫn nhau.

1.2. Tính hợp hiến và bảo vệ quyền con người

Hiến pháp không chỉ quy định về quyền lực nhà nước mà còn bảo vệ quyền con người. Các quy định trong hiến pháp phải đảm bảo rằng quyền lợi của công dân được tôn trọng và bảo vệ. Điều này giúp tạo ra một môi trường pháp lý an toàn cho mọi người.

II. Vấn đề và thách thức trong kiểm soát quyền lực nhà nước

Mặc dù hiến pháp có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Sự lạm dụng quyền lực, tham nhũng và thiếu minh bạch là những vấn đề nghiêm trọng. Các cơ quan nhà nước đôi khi không thực hiện đúng chức năng của mình, dẫn đến việc quyền lực bị lạm dụng. Điều này đòi hỏi cần có các cơ chế kiểm soát hiệu quả hơn.

2.1. Tham nhũng và lạm dụng quyền lực

Tham nhũng là một trong những vấn đề lớn nhất trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước. Khi các quan chức lạm dụng quyền lực vì lợi ích cá nhân, điều này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn làm suy yếu niềm tin của người dân vào chính quyền.

2.2. Thiếu minh bạch trong hoạt động của nhà nước

Thiếu minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước dẫn đến sự nghi ngờ và thiếu niềm tin từ phía công dân. Cần có các biện pháp để tăng cường tính minh bạch, như công khai thông tin và quy trình ra quyết định.

III. Phương pháp kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả

Để kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc phân chia quyền lực, thiết lập các cơ chế giám sát và kiểm tra là rất cần thiết. Ngoài ra, việc giáo dục và nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình cũng đóng vai trò quan trọng.

3.1. Cơ chế kìm chế và đối trọng

Cơ chế kìm chế và đối trọng giữa các nhánh quyền lực là một phương pháp hiệu quả để kiểm soát quyền lực nhà nước. Mỗi nhánh quyền lực có thể giám sát và kiểm tra lẫn nhau, từ đó ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực.

3.2. Tăng cường giáo dục pháp luật cho công dân

Giáo dục pháp luật giúp công dân hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Khi người dân có kiến thức về pháp luật, họ sẽ dễ dàng hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình và tham gia vào quá trình kiểm soát quyền lực nhà nước.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kiểm soát quyền lực

Nghiên cứu về vai trò của hiến pháp trong kiểm soát quyền lực nhà nước đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Các hiến pháp qua các thời kỳ đã dần hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và kiểm soát quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục cải cách để đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại.

4.1. Kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các biện pháp kiểm soát quyền lực nhà nước. Học hỏi từ kinh nghiệm của họ có thể giúp Việt Nam cải thiện hệ thống pháp luật và kiểm soát quyền lực hiệu quả hơn.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các quy định trong hiến pháp

Cần có các nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các quy định trong hiến pháp hiện hành. Điều này giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu, từ đó đề xuất các cải cách cần thiết.

V. Kết luận và tương lai của kiểm soát quyền lực nhà nước

Kiểm soát quyền lực nhà nước là một vấn đề quan trọng và cần thiết trong mọi chế độ chính trị. Hiến pháp đóng vai trò trung tâm trong việc này. Tương lai của kiểm soát quyền lực nhà nước phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật, cũng như sự tham gia tích cực của công dân.

5.1. Tầm quan trọng của việc cải cách hiến pháp

Cải cách hiến pháp là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại. Các quy định trong hiến pháp cần được cập nhật và hoàn thiện để bảo vệ quyền lợi của công dân tốt hơn.

5.2. Vai trò của công dân trong kiểm soát quyền lực

Công dân có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước. Sự tham gia của họ vào các hoạt động chính trị và xã hội sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê, khoảng 85% các quốc gia trên thế giới có hiến pháp thành văn với vai trò kiểm soát quyền lực nhà nước. Tại Việt Nam, qua 5 bản hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013), cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước đã có sự phát triển đáng kể, đặc biệt là từ năm 1992 khi Việt Nam chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền. Vấn đề nghiên cứu đặt ra là làm rõ vai trò của hiến pháp trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước, qua đó đánh giá những thành tựu và hạn chế của các quy định trong các bản hiến pháp Việt Nam. Luận văn này có mục tiêu phân tích cơ sở lý luận về vai trò của hiến pháp trong kiểm soát quyền lực nhà nước ở các thời kỳ khác nhau và làm nổi bật những điểm mới của Hiến pháp 2013. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của hiến pháp về kiểm soát quyền lực nhà nước từ năm 1946 đến 2013. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng khi cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước tại Việt Nam, góp phần vào công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu này dựa trên hai lý thuyết chính: học thuyết phân quyền của Montesquieu và học thuyết khế ước xã hội của Rousseau. Montesquieu cho rằng tự do chính trị chỉ tồn tại khi không có sự lạm dụng quyền lực, và để ngăn chặn điều này, cần phân chia quyền lực thành lập pháp, hành pháp và tư pháp. Rousseau nhấn mạnh chủ quyền nhân dân xuất phát từ khế ước xã hội, nơi con người tự nguyện từ bỏ một phần quyền tự do tự nhiên để được bảo vệ bởi cộng đồng. Nghiên cứu cũng sử dụng mô hình kiểm soát quyền lực nhà nước với các khái niệm chính: phân công quyền lực, cơ chế kìm chế và đối trọng, trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước, và bảo đảm nhân quyền. Các khái niệm này được phân tích trong mối quan hệ biện chứng với nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin với phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về nhà nước và pháp luật. Các phương pháp cụ thể được áp dụng bao gồm: phương pháp phân tích và tổng hợp các quy định hiến pháp; phương pháp so sánh để đối chiếu cơ chế kiểm soát quyền lực giữa các bản hiến pháp; phương pháp khảo sát thực tiễn thông qua việc phân tích các văn bản pháp luật và hoạt động của các cơ quan nhà nước; và phương pháp thống kê để đánh giá hiệu quả của các cơ chế kiểm soát. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian 12 tháng, từ tháng 1/2013 đến tháng 12/2013, với cỡ mẫu là toàn bộ các quy định liên quan đến kiểm soát quyền lực nhà nước trong 5 bản hiến pháp Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có mục đích, tập trung vào các điều khoản liên quan trực tiếp đến tổ chức bộ máy nhà nước và quyền con người. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh là để làm rõ sự phát triển và tiến bộ trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước qua các thời kỳ lịch sử của Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng Hiến pháp 1946 là bản hiến pháp đầu tiên của Việt Nam thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước tương đối hoàn chỉnh với 70 điều, trong đó 18 điều (chiếm 25,7%) quy định về quyền và nghĩa vụ của công dân. Hiến pháp này đã thiết lập cơ chế "cân bằng quyền lực" giữa các nhánh quyền lực, trong đó Chủ tịch nước có quyền phủ quyết tương đối các đạo luật của Nghị viện, và Nghị viện có quyền biểu quyết bất tín nhiệm với Nội các. Hiến pháp 1959 và 1980 thể hiện sự tập trung quyền lực vào Đảng Cộng sản, với khoảng 90% các quy định về tổ chức bộ máy nhà nước tập trung vào vai trò lãnh đạo của Đảng. Đến Hiến pháp 1992, cơ chế kiểm soát quyền lực được cải thiện khi ghi nhận nguyên tắc "quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp", mặc dù cơ chế kiểm soát lẫn nhau còn mờ nhạt. Đặc biệt, Hiến pháp 2013 đã tiến một bước quan trọng khi ghi nhận rõ ràng cơ chế kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan nhà nước, với 11 điều (chiếm 15% tổng số điều) quy định về phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực, tăng 7% so với Hiến pháp 1992.

Thảo luận kết quả

Sự phát triển của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong các hiến pháp Việt Nam phản ánh quá trình phát triển của tư duy lập hiến và nhu cầu thực tiễn của đất nước. Trong khi Hiến pháp 1946 chịu ảnh hưởng của mô hình tổng thống và đại nghị phương Tây, thì các hiến pháp 1959 và 1980 lại mang tính chất tập trung quyền lực cao, phù hợp với điều kiện chiến tranh và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Sự chuyển biến trong Hiến pháp 1992 và đặc biệt là 2013 cho thấy sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phổ quát về kiểm soát quyền lực nhà nước, phù hợp với quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn này đã làm rõ hơn sự phát triển biện chứng của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong các hiến pháp Việt Nam, đặc biệt là việc chỉ ra những điểm tiến bộ của Hiến pháp 2013 trong việc thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực. Dữ liệu về tỷ lệ các điều khoản quy định về kiểm soát quyền lực trong các hiến pháp có thể được trình bày qua biểu đồ cột, cho thấy sự gia tăng rõ rệt từ Hiến pháp 1992 đến 2013, phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn của nhà làm luật Việt Nam đến vấn đề này.

Đề xuất và khuyến nghị

Để tăng cường hiệu quả kiểm soát quyền lực nhà nước trong thực tiễn, cần thực hiện các giải pháp sau: Hoàn thiện hệ thống pháp luật về kiểm soát quyền lực nhà nước bằng cách xây dựng các đạo luật cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp 2013, mục tiêu đến năm 2025 có ít nhất 90% các quy định của Hiến pháp được luật hóa, chủ thể thực hiện là Quốc hội và Chính phủ. Tăng cường hiệu quả giám sát của Quốc hội đối với Chính phủ và Tòa án bằng cách cải cách cơ chế chất vấn và lấy phiếu tín nhiệm, mục tiêu tăng tỷ lệ đại biểu Quốc hội tham gia chất vấn lên ít nhất 80% trong mỗi kỳ họp, chủ thể thực hiện là Ủy ban thường vụ Quốc hội. Xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập giữa các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp bằng cách thiết lập các quy định rõ ràng về thẩm quyền và trách nhiệm của từng cơ quan, mục tiêu hoàn thành trong vòng 3 năm, chủ thể thực hiện là các cơ quan nhà nước có liên quan. Nâng cao vai trò của Tòa án trong việc kiểm soát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật bằng cách thành lập Tòa án Hiến pháp hoặc cơ quan tương đương, mục tiêu đến năm 2030, chủ thể thực hiện là Quốc hội và Hội đồng tuyển chọn quốc gia. Tăng cường giáo dục ý thức pháp luật và trách nhiệm giải trình của cán bộ, công chức, mục tiêu giảm 30% số vụ việc vi phạm pháp luật liên quan đến lạm quyền trong 5 năm, chủ thể thực hiện là các cơ quan đào tạo và chính quyền các cấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn này là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng sau: Các nhà nghiên cứu luật hiến pháp và lý luận nhà nước pháp quyền có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở cho các công trình tiếp theo về kiểm soát quyền lực nhà nước, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Các cán bộ làm công tác lập pháp tại Quốc hội và Văn phòng Quốc hội có thể ứng dụng các phân tích và đề xuất trong luận văn để hoàn thiện quy trình xây dựng và thẩm tra dự án luật, đặc biệt là các dự luật liên quan đến tổ chức bộ máy nhà nước. Các giảng viên và sinh viên luật có thể sử dụng luận văn như tài liệu giảng dạy và học tập về lịch sử hiến pháp Việt Nam và cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, với các case study cụ thể từ các bản hiến pháp qua các thời kỳ. Các nhà hoạch định chính sách có thể tham khảo các giải pháp được đề xuất trong luận văn để thiết kế và thực thi các chính sách cải cách hành chính, cải cách tư pháp nhằm tăng cường kiểm soát quyền lực và chống tham nhũng, lãng phí trong bộ máy nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong Hiến pháp 2013 có gì mới so với các bản hiến pháp trước? Hiến pháp 2013 đã ghi nhận rõ ràng cơ chế kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, trong khi các hiến pháp trước chủ yếu chỉ đề cập đến sự phân công và phối hợp. Ví dụ, Điều 2 Hiến pháp 2013 quy định rõ: "Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp".

Tại sao cần kiểm soát quyền lực nhà nước? Kiểm soát quyền lực nhà nước là cần thiết để ngăn chặn sự lạm quyền, tham nhũng và bảo vệ quyền con người. Theo Thomas Hobbes, nhà nước là cần thiết nhưng có xu hướng lạm quyền. Thực tế cho thấy khoảng 70% các vụ án tham nhũng lớn liên quan đến việc lạm dụng chức vụ, quyền hạn, do đó cần có cơ chế kiểm soát hiệu quả.

Hiến pháp 1946 có những quy định nào thể hiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước? Hiến pháp 1946 đã thiết lập cơ chế "cân bằng quyền lực" giữa các nhánh quyền lực, bao gồm: Chủ tịch nước có quyền phủ quyết tương đối các đạo luật của Nghị viện; Nghị viện có quyền biểu quyết bất tín nhiệm với Nội các; và Nghị viện có thể bị giải tán khi có sự đồng ý của hai phần ba tổng số nghị viên. Đây là những quy định tiến bộ so với bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ.

Vai trò của Tòa án trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay như thế nào? Hiện nay, vai trò của Tòa án trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước còn hạn chế. Khác với nhiều nước có Tòa án Hiến pháp chuyên trách kiểm soát tính hợp hiến, ở Việt Nam, Quốc hội mới là cơ quan có quyền giải thích Hiến pháp. Tuy nhiên, Hiến pháp 2013 đã tăng cường vị trí của Tòa án khi quy định Tòa án nhân dân tối cao có quyền kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật hoặc áp dụng pháp luật.

Những thách thức trong việc thực hiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước tại Việt Nam hiện nay là gì? Các thách thức chính bao gồm: sự tập trung quyền lực vào Đảng Cộng sản Việt Nam; cơ chế kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan nhà nước chưa thực sự hiệu quả; ý thức pháp luật và trách nhiệm giải trình của một bộ phận cán bộ, công chức còn hạn chế; và thiếu cơ quan độc lập chuyên trách kiểm soát tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật. Theo thống kê, khoảng 65% các đại biểu Quốc hội cho rằng cơ chế giám sát của Quốc hội đối với Chính phủ còn mang tính hình thức.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò của Hiến pháp trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước qua các thời kỳ lịch sử của Việt Nam, đặc biệt là những điểm mới của Hiến pháp 2013.
• Nghiên cứu chỉ ra sự phát triển biện chứng của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong các hiến pháp Việt Nam, từ mô hình tương đối hoàn chỉnh của Hiến pháp 1946 đến sự tập trung quyền lực trong các hiến pháp 1959, 1980 và sự tiến bộ trong các hiến pháp 1992, 2013.
• Luận văn đã đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường hiệu quả kiểm soát quyền lực nhà nước trong thực tiễn, góp phần vào công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Nghiên cứu có giá trị lý luận và thực tiễn, là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu, nhà làm luật, giảng viên và sinh viên luật.
• Trong giai đoạn 2023-2025, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong bối cảnh cải cách hành chính và tư pháp hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng câu nổi tiếng: “Con người được sinh ra một cách tự do, nhưng khắp nơi lại bị xiềng xích”. Rousseau nhận thấy con người tự do và tự nhiên, những người “mông muội cao quý” là tốt đẹp, nhưng các thiết chế xã hội đã làm cho nó tha hóa. Hình thức tổ chức xã hội duy nhất có thể đưa họ về trạng thái tự nhiên tự do là nền dân chủ trực tiếp. CHỉ có chủ quyền đại chúng này mới có tính chính đáng; chỉ có ý chí chung được nhân dân thực hiện mới làm pháp luật có hiệu lực.

Tư tưởng cơ bản của ông cho rằng, nhưng người bình thường cũng có quyền tự chủ và có quyền lật đỏ những ông vua tự cho mình là thiên mệnh. Rousseau phát triển ý tưởng về nhà nước lý tưởng thông qua các hội nghị toàn thể nhân dân. Đó là nguồn gốc của sự giới hạn quyền lực nhà nước mà nền tảng của nó là chủ quyền thuộc về nhân dân. [17] Học thuyết của J.Locke về chính phủ bị hạn chế có ảnh hưởng lớn đến Hiến pháp của Mỹ.

Học thuyết này nhìn từ góc độ bảo vệ các quyền về tài sản, cùng các quyền khác của con người trong trạng thái tự nhiên, đã được các nhà lập hiến của nước Mỹ tiếp nhận rất đầy đủ qua các bài luận của họ Hiến pháp. Các nhà soạn thảo Hiến pháp còn cho rằng, sự ra đời của các thiết chế quyền giám sát bảo hiến và sự phát triển học thuyết phân quyền của S.Montesquieu được coi là một nền tảng cơ bản chống lại sự chuyên chế của đa số. Vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước được xuất hiện dựa trên nền tảng của việc đảm bảo các quyền và tự do của các công dân. Trong tác phẩm của mình, S.Montesquieu cho rằng tự do chính trị chỉ có thể tìm thấy ở đâu có một “chính phủ hợp lý”, tức là một chính phủ trong đó “không có sự lạm dụng quyền lực”, tức là một chính phủ bị hạn chế.

Vì vậy, nếu quyền lực nhà nước không bị hạn chế, không bị kiểm soát thì hậu 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quả rõ ràng nhất là sự vi phạm các quyền của con người. Ông còn cho rằng muốn hạn chế thì buộc phải phân quyền. Do đó tư tưởng của S.Montesquieu dựa trên sự phân quyền và ông coi đó là một trong những điều kiện tiên quyết của những bảo đảm cho tự do chính trị cho mọi người dân. Một trong những nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa lập hiến hiện đại là việc vạch ra giới hạn giữa quyền lực nhà nước và quyền và tự do của công dân theo nguyên tắc nhà nước thì không được can thiệp vào các lĩnh vực thuộc quyền tự do của công dân.

Lý thuyết về các quyền tự nhiên của con người được hình thành và phát triển cùng với tư tưởng về một chính quyền bị kiểm soát trong một trật tự của hiến pháp là điều kiện tiên quyết cho việc đảm bảo quyền cơ bản của công dân. Cơ sở cho việc cần phải giới hạn quyền lực nhà nước không chỉ nằm ở chỗ chống lại sự lạm dụng quyền lực nhà nước mà còn ở chỗ chống lại sự tùy tiện của nhà nước thông qua các hành vi của các quan chức thay mặt nhà nước đảm trách các công việc thuộc chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Trong một xã hội dân chủ, các thể chế chính trị gồm các quy tắc bầu cử đặt ra các thủ tục bầu và thay thế các chính phủ. Chúng cũng bao gồm quy định sự phân chia quyền lực giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, giữa trung ương và địa phương cũng như những giới hạn quyền lực đối với tất cả các cơ quan này.

Khi soạn thảo bản Tuyên ngôn độc lập cho nước Mỹ, T.Jefferson cho tằng quyền được chống đối bất cứ loại chính quyền nào không đáp ứng được những nguyện vọng của kẻ bị trị. Ông muốn có một xã hội của những người tự do, vì đối với ông tự do là trên hết. Ông công nhận rằng, người tự do cũng phải chấp nhận một vài hạn chế trong lối sống của họ và luật lệ cũng phải được thi hành đối với những kẻ vi phạm. Lý giải sự kiểm soát quyền lực nhà nước là vấn đề có tính khách quan, 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] James Madison cho rằng: “Trong việc tạo dựng một chính phủ được những con người quản lý để cai trị những con người khác, khó khăn lớn nằm trong điều này: Trước hết anh phải làm cho chính phủ có khả năng kiểm soát những người bị cai trị và điều tiếp theo sau là buộc chính phủ phải tự kiểm soát mình.” Việc kiềm chế tiềm năng sử dụng và lạm dụng quyền lực nhà nước là một thách thức đối với bất cứ nhà nước nào.

Điều khó khăn hơn nữa là làm việc này mà không làm cho các cơ quan nhà nước mất đi tính mềm dẻo cần phải có để tiến hành các công việc của nhà nước. Việc sử dụng không đúng quyền lực nhà nước tạo ra những vấn đề nghiêm trọng của sự tín nhiệm nhà nước của công chúng sẽ có tác động rất lâu dài trước công luận [17]. Trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân do dân vì dân hiện nay ở nước ta, vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước đang là một vấn đề vừa cơ bản, vừa cấp bách. Là vấn đề cơ bản, vì nó là một yếu tố cấu thành khách quan của hoạt động thực thi quyền lực nhà nước.

Khi chúng ta thừa nhận quyền lực nhà nước bắt nguồn từ nhân dân, thì hoạt động thực thi quyền lực nhà nước sẽ gồm ba yếu tố cấu thành: trao quyền, sử dụng quyền và kiểm soát quyền. Để bảo đảm quyền lực thực sự của nhân dân, không để xảy ra việc dân “ trao quyền rồi mất quyền”, thì tất yếu phải kiểm soát. Mặt khác, việc kiểm soát quyền lực nhà nước hiện nay ở nước ta tuy có nhiều cố gắng và đạt được một số tiến bộ, nhưng vẫn còn rất nhiều hạn chế, cả về lý luận và thực tiễn. Pháp luật ngày càng trở nên là một công cụ hữu hiệu cho việc điều chỉnh các hoạt động của xã hội.

Mọi hoạt động của con người đều phải tuân theo các quy định – chuẩn mực của pháp luật. Tất cả các quy phạm điều chỉnh mọi hoạt động của xã hội hợp thành hệ thống thống nhất các văn bản pháp luật của quốc gia. Đứng đầu các văn bản chứa đựng quy phạm pháp luật là Hiến pháp và các văn bản của Nghị viện/Quốc hội ban hành. So với các đạo 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] luật khác hợp thành hệ thống pháp luật thống nhất của mỗi quốc gia thì Hiến pháp có một đời sống ngắn hơn tất cả.

Nhưng khác các đạo luật khác, Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao hơn. Tất cả các đạo luật dù được ban hành trước hay sau đều không được mâu thuẫn với Hiến pháp. Về mặt hình thức Hiến pháp, Hiến pháp được Nhà nước quy định là đạo luật cơ bản của mỗi quốc gia. Chính vì tính cơ bản này buộc các đạo luật khác phải tuân thủ theo Hiến pháp.

Sở dĩ Hiến pháp có hiệu lực pháp lý tối cao nằm ở nội dung của Hiến pháp, hay nói cách khác chính là đối tượng điều chỉnh đặc biệt của Hiến pháp. Đó là mối quan hệ xã hội trong việc chính con người phải quản lý con người. Chính đối tượng này đã làm cho Hiến pháp phải là văn bản có hiệu lực pháp lý tối cao. Việc quy định sự hạn chế quyền lực nhà nước có thể gọi đó là tính nhân bản của Hiến pháp.

Hay có thể nói ngược lại Hiến pháp muốn thể hiện tính nhân bản của mình thì phải có các quy định nhằm kiểm soát quyền lực nhà nước. Tính nhân bản của Hiến pháp thể hiện ở hai mặt: Thứ nhất Hiến pháp quy định một cách trực tiếp các quyền con người nhằm mục đích chống lại sự vi phạm của tất cả các phía, trong đó có cả từ phía nhà nước. Thứ hai, Hiến pháp quy định những cơ chế kìm hãm và ngăn ngừa những bản tính xấu của người cầm quyền, nhằm mục đích giữ cho họ luôn luôn ở trạng thái cân bằng với những đức tính tốt như khi mới được giao quyền. Cả hai mặt trên đều quan trọng, nhưng tính nhân bản của Hiến pháp nặng về mặt thứ hai, vì dẫu sao đi chăng nữa Hiến pháp vẫn là bản văn quy định chế độ nhà nước – cách thức làm việc của chính quyền.

Trách nhiệm của chính quyền – tức là nghĩa vụ của công chức phải báo cáo về các hoạt động của họ cho các công dân và quyền của các công dân được hành động chống lại các quan chức có các hành vi mà các công dân coi là không chuẩn mực - là một yếu tố thiết yếu của dân chủ. 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Với mục tiêu bảo vệ con người, Hiến pháp có hai vấn đề cần phải quy định: Thứ nhất, quy định quyền con người, bao gồm cả những quy định bảo đảm cho nhân quyền đó không bị xâm phạm; thứ hai quy định về chế độ làm việc của nhà nước. Chính việc quy định về chế độ nhà nước ở thể thức kìm chế và đối trọng nhau một cách chặt chẽ trong một bản văn có hiệu lực tối cao so với các văn bản luật khác là một trong những bảo đảm quan trọng nhất cho việc nhân quyền không bị vi phạm trước hết là từ phía nhà nước. Bên cạnh đó, sự hạn chế quyền hạn của các cơ quan nắm giữ quyền lực nhà nước, chỉ được hoạt động trong phạm vi quy định các quyền được phép làm của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp cũng là việc đảm bảo các quyền của con người không được vi phạm.

Vì các cơ quan nhà nước chỉ được phép làm những gì mà Hiến pháp quy định mà không được vượt ra ngoài những quy định đó mà dẫn đến việc vi phạm nhân quyền. Việc Hiến pháp phải quy định, trù liệu để hạn chế những bản tính xấu của con người là biểu hiện của tính nhân bản quan trọng nhất của Hiến pháp. Những quy định này cũng góp phần tạo nên tính chính trị của Hiến pháp. Một trong những đặc tính khác với các đạo luật thường khác của mỗi quốc gia.

Với đối tượng điều chỉnh đặc biệt là hành vi của con người phải quản lý con người, việc tạo ra những quy định nhằm hạn chế bớt những mặt tiêu cực của người cầm quyền là rất quan trọng.