Tư tưởng Nho giáo Tiên Tần về con người và xã hội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh tư tưởng của nho giáo tiên tần về con người và xã hội 001, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Vũ Thị Mai Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Bình
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư Tưởng Của Nho Giáo Tiên Tần Về Con Ngƣời Và Xã Hội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về tư tưởng Nho giáo Tiên Tần về con người và xã hội

Tư tưởng Nho giáo Tiên Tần, được hình thành trong bối cảnh lịch sử đặc biệt của Trung Quốc, đã có những ảnh hưởng sâu sắc đến quan niệm về con người và xã hội. Nho giáo không chỉ là một hệ thống triết lý mà còn là một phương pháp giáo dục và quản lý xã hội. Tư tưởng này nhấn mạnh vai trò của con người trong việc xây dựng một xã hội lý tưởng, nơi mà đạo đức và nhân cách được đặt lên hàng đầu. Nho giáo Tiên Tần đã định hình những giá trị cốt lõi về con người, từ đó tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của xã hội.

1.1. Nho giáo Tiên Tần Khái niệm và nguồn gốc

Nho giáo Tiên Tần, hay còn gọi là Nho giáo nguyên thủy, được hình thành từ những tư tưởng của Khổng Tử và các học trò của ông. Hệ thống này tập trung vào việc xây dựng một xã hội lý tưởng thông qua việc giáo dục con người về đạo đức và nhân cách. Nho giáo đã trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa và xã hội Trung Quốc, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực như chính trị, giáo dục và gia đình.

1.2. Vai trò của con người trong tư tưởng Nho giáo

Trong tư tưởng Nho giáo Tiên Tần, con người được xem là trung tâm của mọi hoạt động xã hội. Quan niệm về bản tính con người, vai trò của con người trong gia đình và xã hội được nhấn mạnh. Nho giáo khẳng định rằng con người có khả năng phát triển và hoàn thiện bản thân thông qua giáo dục và rèn luyện đạo đức.

II. Những thách thức trong tư tưởng Nho giáo Tiên Tần về con người

Mặc dù tư tưởng Nho giáo Tiên Tần đã đóng góp nhiều giá trị tích cực cho xã hội, nhưng cũng không tránh khỏi những thách thức. Sự phân hóa giai cấp, mâu thuẫn xã hội và sự thay đổi trong bối cảnh lịch sử đã đặt ra nhiều vấn đề cho tư tưởng này. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết để phát huy giá trị của Nho giáo trong xã hội hiện đại.

2.1. Mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội

Thời kỳ Xuân Thu - Chiến Quốc chứng kiến sự phân hóa giai cấp rõ rệt. Sự xuất hiện của tầng lớp quý tộc tư hữu đã tạo ra những mâu thuẫn giữa các giai cấp, làm cho tư tưởng Nho giáo gặp khó khăn trong việc duy trì trật tự xã hội. Những mâu thuẫn này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội mà còn làm suy yếu giá trị của Nho giáo.

2.2. Sự thay đổi trong bối cảnh lịch sử

Bối cảnh lịch sử thay đổi nhanh chóng đã tạo ra nhiều thách thức cho tư tưởng Nho giáo. Sự xuất hiện của các triết lý khác, như Đạo giáo và Pháp gia, đã làm cho Nho giáo phải cạnh tranh để khẳng định vị thế của mình. Điều này dẫn đến việc cần phải điều chỉnh và phát triển tư tưởng Nho giáo để phù hợp với thực tiễn xã hội.

III. Phương pháp giáo dục trong tư tưởng Nho giáo Tiên Tần

Giáo dục là một trong những yếu tố quan trọng trong tư tưởng Nho giáo Tiên Tần. Phương pháp giáo dục của Nho giáo không chỉ tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà còn chú trọng đến việc rèn luyện đạo đức và nhân cách. Điều này giúp hình thành những con người có trách nhiệm và có khả năng đóng góp tích cực cho xã hội.

3.1. Giáo dục đạo đức trong Nho giáo

Nho giáo nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục đạo đức. Các giá trị như hiếu thảo, trung thực và trách nhiệm được coi là nền tảng của một con người tốt. Giáo dục không chỉ là việc học tập kiến thức mà còn là quá trình rèn luyện nhân cách và đạo đức.

3.2. Phương pháp dạy học của Khổng Tử

Khổng Tử đã phát triển nhiều phương pháp dạy học hiệu quả, bao gồm việc sử dụng câu chuyện, bài học thực tiễn và thảo luận. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích họ phát triển tư duy độc lập và khả năng phê phán.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tư tưởng Nho giáo Tiên Tần trong xã hội hiện đại

Tư tưởng Nho giáo Tiên Tần vẫn có giá trị ứng dụng trong xã hội hiện đại. Những giá trị cốt lõi về đạo đức, nhân cách và trách nhiệm xã hội vẫn được coi trọng. Việc áp dụng những giá trị này vào cuộc sống hàng ngày có thể giúp xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.

4.1. Giá trị đạo đức trong đời sống hiện đại

Giá trị đạo đức của Nho giáo vẫn có thể áp dụng trong đời sống hiện đại. Những nguyên tắc như hiếu thảo, trung thực và trách nhiệm xã hội có thể giúp cải thiện mối quan hệ giữa con người với nhau và xây dựng một cộng đồng vững mạnh.

4.2. Tư tưởng Nho giáo trong giáo dục hiện đại

Nho giáo có thể được tích hợp vào chương trình giáo dục hiện đại để giúp học sinh phát triển không chỉ về kiến thức mà còn về nhân cách. Việc giáo dục đạo đức và nhân cách sẽ giúp hình thành những công dân có trách nhiệm và có khả năng đóng góp tích cực cho xã hội.

V. Kết luận Tương lai của tư tưởng Nho giáo Tiên Tần về con người và xã hội

Tư tưởng Nho giáo Tiên Tần về con người và xã hội vẫn giữ một vị trí quan trọng trong văn hóa và xã hội hiện đại. Việc nhận diện và phát huy những giá trị tích cực của Nho giáo sẽ giúp xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Tương lai của tư tưởng này phụ thuộc vào khả năng thích ứng và phát triển của nó trong bối cảnh xã hội hiện đại.

5.1. Tầm quan trọng của Nho giáo trong xã hội hiện đại

Nho giáo vẫn có thể đóng góp vào việc xây dựng một xã hội văn minh và tiến bộ. Những giá trị cốt lõi của Nho giáo có thể giúp con người sống tốt hơn, hòa hợp hơn và có trách nhiệm hơn với xã hội.

5.2. Hướng phát triển của tư tưởng Nho giáo trong tương lai

Tư tưởng Nho giáo cần được điều chỉnh và phát triển để phù hợp với bối cảnh xã hội hiện đại. Việc kết hợp giữa các giá trị truyền thống và hiện đại sẽ giúp Nho giáo tiếp tục phát huy vai trò của mình trong xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận văn gồm 3 chƣơng với 7 tiết. Chƣơng 1: Điều kiện và tiền đề chủ yếu cho sự hình thành tƣ tƣởng của Nho giáo tiên Tần về con ngƣời và xã hội, với 2 tiết Chƣơng 2: Tƣ tƣởng của Nho giáo tiên Tần về con ngƣời, với 3 tiết Chƣơng 3: Tƣ tƣởng của Nho giáo tiên Tần về xã hội, với 2 tiết 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] NỘI DUNG CHƢƠNG 1. ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ CHỦ YẾU CHO SỰ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG NHO GIÁO TIÊN TẦN VỀ CON NGƢỜI VÀ XÃ HỘI. Điều kiện kinh tế - xã hội thời Xuân Thu - Chiến Quốc cho sự hình thành tƣ tƣởng Nho giáo tiên Tần về con ngƣời và xã hội.

Thời Xuân Thu, dân tộc sinh sống ở lƣu vực sông Hoàng Hà thƣờng đƣợc gọi là tộc ngƣời Hạ hay tộc ngƣời Hoa, sau này đƣợc gọi là tộc ngƣời Hán. Họ định cƣ trên vùng đồng băng, tồn tại chủ yếu dựa vào nông nghiệp, những sinh hoạt thiết thực nhất trong cuộc sống nhƣ: ăn mặc ở… dần đƣợc hình thành và trở thành văn hoá. Do thuận lợi về điều kiện địa lý, nên kinh tế cũng nhƣ mức sống của dân tộc Hoa phát triển cao hơn so với các dân tộc khác sinh sống xung quanh lƣu vực sông Hoàng Hà. Những dân tộc sống xung quanh đó phần lớn ở trên các vùng núi cao, chủ yếu là kinh tế du mục, săn bắn, do đó tính tình mạnh mẽ, hung hãn và họ thƣờng đến vùng trung nguyên để cƣớp bóc, gây sức ép không nhỏ đối với tộc ngƣời Hoa.

Khoảng giữa đời nhà Chu về sau, các nƣớc xung quanh vùng trung nguyên trở thành sự uy hiếp lớn nhất đối với tộc ngƣời Hoa. Những năm cuối thời Tây Chu (Chu U Vƣơng năm thứ mƣời một) có một tộc ngƣời Nhung, tên gọi là Khuyển Cầu đã bắt và giết Chu U Vƣơng tại Li Sơn (tỉnh Thiểm Tây ngày nay), khiến cho nhà Tây Chu bị diệt vong. Con Chu U Vƣơng là Nghi Cửu sau khi lên ngôi là Bình Vƣơng, chỉ còn cách di chuyển kinh đô về phía Đông (Lạc Dƣơng) sau này tạo nên lịch sử gọi là Đông Chu. Những năm đầu của nhà Chu, xã hội có trên trật tự trên dƣới từ thiên tử cho đến thứ dân.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thời kỳ này, thiên tử cắt đất phong cho chƣ hầu, chƣ hầu cắt đất phong cho khanh đại phu, khanh đại phu lại lấy đất phong cho sĩ. Thứ dân thì làm lụng trên đất đai của quý tộc và của kẻ sĩ. Với sự phân chia và sử dụng đất nhƣ thế này thì xã hội có sự ổn định về chính trị, cuộc sống có trật tự hơn, lại có những điều kiện xây dựng lễ nhạc, phát triển văn hoá. Những ngƣời nông dân không đƣợc sở hữu ruộng đất, song ở thời kỳ này, vấn đề giàu nghèo chƣa trở thành một vấn đề bức xức.

Đến cuối thời Xuân Thu, xuất hiện các tƣớng đƣợc phong đất, đồng thời với nó là việc tự do mua bán ruộng đất. Sau khi giai cấp quý tộc sa sút, phần lớn ruộng đất bị chiếm đoạt đem bán đi. Thời đại Xuân Thu, với việc mở rộng canh tác đất đai, sử dụng sức kéo của trâu bò và công cụ sản xuất bằng sắt đã tạo ra một cuộc cách mạng to lớn trong sản xuất nông nghiệp. Trƣớc đó, việc trồng cấy hoàn toàn phụ thuộc vào các công cụ bằng gỗ và vào sức ngƣời, sức lực bỏ thì nhiều nhƣng hiệu quả thì rất thấp, một ngƣời chỉ canh tác đƣợc một diện tích rất có hạn.

Nhƣng khi các công cụ bằng sắt đƣợc sử dụng phổ biến trong sản xuất nông nghiệp thì sản xuất và phạm vi canh tác đã đƣợc mở rộng ra hơn trƣớc gấp bội, đồng thời hệ thống thuỷ lợi dần dần phát triển. Cùng với sự chuyển biến về công cụ lao động, sự chuyển từ thời đại đồ đồng sang đồ sắt, nghề luyện kim ngày càng phát triển, điều này thúc đẩy sự phát triển hơn nữa lĩnh vực thủ công nghiệp và nông nghiệp. Đồ chạm vàng và dát bạc, hàng mạ và đồ sơn là những sản phẩm thủ công đạt tới trình độ tinh xảo nhất. Sự chuyển biến trong lĩnh vực kinh tế đã tác động và làm thay đổi mạnh mẽ tình hình xã hội.

Sự chiếm hữu ruộng tƣ đã làm xuất hiện tầng lớp quý tộc tƣ hữu ngày một đông. Đây là cơ sở cho sự xuất hiện các giai cấp và các tầng lớp mới trong xã hội, làm cho mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội ngày càng mở rộng và gay gắt. Sự phát triển kinh tế ở các nƣớc chƣ hầu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đã vƣợt bậc hơn hẳn so với nhà Chu: trƣờng hợp nhà Họ Quý, một gia thần ở nƣớc Lỗ là một ví dụ điển hình. Chính những điều này đã dẫn đến chiến tranh để giành quyền lực, địa vị, đất đai đối với nhà Chu.

Đến thời Xuân Thu – Chiến Quốc, chiến tranh thôn tính lẫn nhau giữa các nƣớc trong vùng trung nguyên đã làm cho xã hội Trung Hoa trở nên hỗn loạn. Các nƣớc vốn do thiên tử nhà Chu phong đất cho, vì thiên tử mất quyền, suy yếu nên dẫn đến các cuộc tranh đoạt, kiêm tính nhau giữa các nƣớc ngày càng trở nên khốc liệt. Xuất phát từ những mâu thuẫn kinh tế, mâu thuẫn xã hội ngày càng phổ biến: Mâu thuẫn giữa tầng lớp quý tộc nhà Chu và giai cấp địa chủ với nông dân. Mâu thuẫn giữa tầng lớp quý tộc cũ bảo thủ muốn duy trì chế độ thống trị cũ với một bộ phận quý tộc mới muốn thực hiện cải cách để giành quyền thống trị cho mình.

Mâu thuẫn giữa các phe phái trong nội bộ quý tộc với nhau muốn tiêu diệu lẫn nhau, tranh giành với nhau nhằm thiết lập quyền thống trị cho riêng mình. Lớn hơn những mâu thuẫn đó là mâu thuẫn giữa Thiên tử với các nƣớc chƣ hầu. Thiên tử không còn đƣợc vai trò “dƣới trời, đất đai nào chẳng là của vua; dân ở trên đất, ngƣời nào chẳng là tôi tớ của vua”. Các công, khanh, đại phu, sỹ… đã bị đảo lộn từ quý tộc, họ biến thành bình dân.

Mâu thuẫn xã hội còn thể hiện ngay chính trong nội bộ mỗi nƣớc, do mâu thuẫn này mà không ít ngƣời phải chết hoặc bỏ trốn. Nhƣ tổ tiên của Khổng Tử vốn là quý tộc nƣớc Tống, sau khi dời đến nƣớc Lỗ, thì ông chỉ làm một viên quan “ủy lại” nhỏ. Những ngƣời thuộc tầng lớp quý tộc khi bị biến thành bình dân thì họ chỉ còn cách từ bỏ địa vị của mình để đi làm nghề khác. Nhƣng khi tiếp xúc với những ngƣời bình dân đã giúp họ thay đổi tƣ duy dần dần trở thành những ngƣời tri thức.

Điều này minh chứng cho sự khác nhau giữa chế độ giáo dục 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của Trung Quốc thời phong kiến khác với chế độ giáo dục phƣơng Tây thời Trung cổ là chỉ dành cho tầng lớp quý tộc. Không chỉ tầng lớp quý tộc mà ngay cả tầng lớp bình dân cũng có những biến đổi to lớn. Những ngƣời dân đang sống dựa vào canh tác đất đai, song do nhân khẩu ngày càng nhiều, đất đai không đủ nuôi sống con ngƣời, tình trạng đó gây ra cảnh cƣớp đoạt, chiến tranh, nhiều ngƣời phải từ bỏ đất đai của mình, chạy đi khắp nơi để mƣu sinh hoặc phải làm những nghề nghiệp khác để duy trì cuộc sống. Nhƣng cũng có ngƣời nhờ vào việc kinh doanh mà phất lên, trở thành những ngƣời buôn giàu có nổi tiếng thời Xuân Thu nhƣ Ninh Thích, Huyền Cao,… Sự sụp đổ của chế độ tỉnh điền là cơ hội để một số nhà nông phát huy, mở rộng ruộng đất canh tác của mình và trở thành những đại địa chủ.

Đồng thời, lại có những ngƣời bình dân đƣợc giáo dục, đƣợc trang bị tri thức phong phú mà đi theo con đƣờng làm quan nhƣ Ninh Thích làm quan ở nƣớc Tề, Bách Lý làm quan ở nƣớc Tần, những ngƣời đó đều từ thứ dân mà trở thành quý tộc. Vậy là, trong lúc nền chính trị quý tộc đƣơng thời băng hoại, giai cấp quý tộc suy đồi, thì ở giai cấp bình dân, ngƣời thì buôn bán làm giàu, ngƣời thì mở mang ruộng đất trở thành địa chủ, dần dần vƣơn lên trong xã hội, hình thành một tầng lớp kẻ sĩ, quý tộc mới. Trƣớc thực trạng xã hội rối loạn bởi những mâu thuẫn gay gắt nhƣ vậy, những ngƣời có suy nghĩ tới thời cuộc, những ngƣời có học, những kẻ sĩ không ai là không đau đớn trƣớc tình cảnh đó. Thời đại Xuân Thu, do nhân khẩu tăng nhanh, chính trị suy đồi, chiến tranh liên miên, nền kinh tế xã hội đƣơng thời càng phát sinh những biến động vô cùng to lớn; Chế độ tỉnh điền bị phá bỏ, thời Tây Chu thực hành chế độ tỉnh điền về ruộng đất: đất đai là quốc hữu, một miếng đất chia cho tám hộ nông dân, miếng đất ở giữa cả tám nhà cùng canh tác, thu hoạch trong mảnh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đất đó thì nộp cho quý tộc.

Các nhà Nho thƣờng ca ngợi chế độ tỉnh điền là chính sách nhân chính của các đế vƣơng xƣa. Mạnh Tử viết: “Này, việc nhân chính khởi đầu ở chỗ định rõ ranh giới ruộng đất” [25, tr. Nhƣng trên thực tế, chế độ tỉnh điền này không đem lại sự công bằng cho mọi ngƣời, ai có quyền chia cắt ruộng đất cũng chỉ để nhằm cầu lợi cho bản thân mình. Tiền của chỉ tập trung trong tay một số ít ngƣời, còn phần lớn những ngƣời lao động cực khổ thì lại không đƣợc hƣởng, nhƣ Mạnh Tử nói: “Bếp nhà vua thì có thịt béo, tàu ngựa thì có ngựa mập mà dân có sắc đói, ngoài đồng ruộng ngƣời chết đói nằm la liệt” [25, tr.

Cùng với việc các nƣớc chƣ hầu thôn tính lẫn nhau, chiến tranh liên miên thì ngƣời dân còn phải chịu thuế khoá vô cùng nặng nề, thuế ruộng đất tăng lên so với trƣớc đó ít nhất 3,4 lần. Sự phân hoá xã hội trở nên sâu sắc chƣa từng có, trật tự, kỷ cƣơng của xã hội bị phá hoại, biến dạng mạnh mẽ. Nhƣ sách Luận ngữ có chép: “Quý thị giàu có hơn Chu Công, mà ông Cầu tận tâm thu thuế giùm ngƣời đó, đã giàu càng giàu thêm. Khổng Tử quở rằng: “Chẳng phải học trò ta! Các con nên công khai đả kích, đƣợc đấy” (Quý thị phú ƣ Chu Công, nhi Cầu dã vị tụ liễm, nhi phụ ích chi Tử viết: “Phi ngô đồ dã! Tiểu tử minh cổ nhi công chi, khả dã”) [25, tr 45].