Luận văn thạc sĩ: Sử dụng phương pháp lôgic lịch sử trong nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam

Luận văn thạc sĩ USSH khám phá phương pháp lôgic lịch sử trong nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam, mang đến cái nhìn sâu sắc và mới mẻ.

• Tác giả: Phùng Thu Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thái Việt
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Sử dụng phương pháp lôgic - lịch sử vào nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam qua lôgic lịch sử

Nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu rõ bản sắc văn hóa dân tộc. Phương pháp lôgic lịch sử giúp tái hiện bức tranh văn hóa một cách toàn diện, từ đó nhận diện được những giá trị cốt lõi của văn hóa làng xã. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp phân tích các yếu tố văn hóa mà còn làm nổi bật sự phát triển và biến đổi của văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Khái niệm văn hóa làng xã và vai trò của nó

Văn hóa làng xã Việt Nam không chỉ là tập hợp các phong tục, tập quán mà còn là hệ thống giá trị tinh thần, vật chất đặc trưng cho cộng đồng. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa dân tộc và tạo ra sự gắn kết trong xã hội.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển văn hóa làng xã

Văn hóa làng xã đã hình thành từ hàng ngàn năm trước, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố lịch sử, xã hội và tự nhiên. Sự phát triển của văn hóa làng xã gắn liền với quá trình hình thành các cộng đồng cư dân và các giá trị văn hóa truyền thống.

II. Những thách thức trong nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam hiện nay

Nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, từ việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống đến việc thích ứng với sự thay đổi của xã hội hiện đại. Sự đô thị hóa và toàn cầu hóa đang tạo ra áp lực lớn lên văn hóa làng xã, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải tìm ra những phương pháp hiệu quả để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.

2.1. Ảnh hưởng của đô thị hóa đến văn hóa làng xã

Đô thị hóa đã làm thay đổi cấu trúc xã hội và văn hóa của làng xã, dẫn đến sự mai một của nhiều phong tục tập quán truyền thống. Việc nghiên cứu tác động này là cần thiết để tìm ra giải pháp bảo tồn văn hóa.

2.2. Toàn cầu hóa và sự biến đổi văn hóa

Toàn cầu hóa mang đến nhiều cơ hội nhưng cũng tạo ra thách thức cho văn hóa làng xã. Việc tiếp nhận các giá trị văn hóa mới có thể làm mất đi bản sắc văn hóa truyền thống, do đó cần có những nghiên cứu sâu sắc để hiểu rõ hơn về sự biến đổi này.

III. Phương pháp lôgic lịch sử trong nghiên cứu văn hóa làng xã

Phương pháp lôgic lịch sử là một công cụ hữu hiệu trong việc nghiên cứu văn hóa làng xã. Phương pháp này không chỉ giúp phân tích các yếu tố văn hóa mà còn cho phép hiểu rõ mối quan hệ giữa các yếu tố lịch sử và văn hóa. Việc áp dụng phương pháp này giúp tạo ra cái nhìn toàn diện về văn hóa làng xã trong bối cảnh hiện đại.

3.1. Nguyên tắc thống nhất giữa lôgic và lịch sử

Nguyên tắc này nhấn mạnh rằng lôgic và lịch sử không thể tách rời trong nghiên cứu văn hóa. Việc áp dụng đồng thời hai phương pháp này giúp làm rõ hơn các mối quan hệ biện chứng trong văn hóa làng xã.

3.2. Ưu điểm của phương pháp lôgic trong nghiên cứu văn hóa

Phương pháp lôgic giúp phân tích sâu sắc các yếu tố văn hóa, từ đó đưa ra những kết luận chính xác hơn về sự phát triển và biến đổi của văn hóa làng xã. Nó cũng giúp nhận diện được các giá trị cốt lõi cần được bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu văn hóa làng xã qua lôgic lịch sử

Nghiên cứu văn hóa làng xã qua phương pháp lôgic lịch sử không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong các chính sách phát triển nông thôn và bảo tồn văn hóa.

4.1. Bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống

Việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống là cần thiết để duy trì bản sắc văn hóa dân tộc. Nghiên cứu văn hóa làng xã giúp xác định những giá trị cốt lõi cần được bảo tồn và phát huy.

4.2. Phát triển nông thôn mới gắn với văn hóa

Nghiên cứu văn hóa làng xã có thể cung cấp những giải pháp hiệu quả cho việc phát triển nông thôn mới, đảm bảo rằng sự phát triển không làm mất đi bản sắc văn hóa của cộng đồng.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam

Nghiên cứu văn hóa làng xã Việt Nam qua phương pháp lôgic lịch sử mở ra nhiều triển vọng mới cho việc hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa dân tộc. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa mà còn tạo ra những giải pháp phát triển bền vững cho cộng đồng.

5.1. Tương lai của nghiên cứu văn hóa làng xã

Nghiên cứu văn hóa làng xã sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa. Cần có những phương pháp nghiên cứu mới để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

5.2. Vai trò của các nhà nghiên cứu trong việc bảo tồn văn hóa

Các nhà nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa làng xã. Họ cần tìm ra những phương pháp hiệu quả để kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn trong nghiên cứu văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làng xã là tế bào xã hội căn bản, định hình hơn 80% diện mạo văn hóa truyền thống của cộng đồng cư dân người Việt tại vùng châu thổ Bắc Bộ. Trong tiến trình phát triển, văn hóa làng xã đã trải qua 3 đợt biến chuyển lớn về cấu trúc kinh tế và thiết chế quyền lực, từ thời phong kiến sơ kỳ đến giai đoạn công nghiệp hóa hiện nay. Tuy nhiên, các công trình học thuật trước đây thường tiếp cận văn hóa nông thôn theo hướng đơn ngành, thiên về mô tả dân tộc chí hoặc lịch sử sự kiện cục bộ, dẫn đến việc thiếu vắng một cái nhìn chỉnh thể về quy luật vận động nội tại.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Triết học của tác giả Phùng Thu Thúy tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã giải quyết vấn đề phương pháp luận nền tảng: ứng dụng nguyên tắc thống nhất giữa cái lôgic và cái lịch sử của phép biện chứng duy vật vào việc giải mã văn hóa làng xã. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác định bản chất, quy luật vận động của các thiết chế văn hóa truyền thống trong không gian địa lý Bắc Bộ qua hơn 10 thế kỷ phát triển, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn giá trị di sản trong chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Về mặt học thuật và thực tiễn, công trình đóng góp khung phân tích triết học giúp đánh giá chính xác mối quan hệ giữa yếu tố tự trị và tính cộng đồng. Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để nâng cao hiệu quả quản trị văn hóa cơ sở, hướng tới mục tiêu gia tăng hơn 85% tỷ lệ thiết chế văn hóa nông thôn hoạt động đúng chuẩn trong bối cảnh đô thị hóa toàn diện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng 2 hệ thống lý thuyết nền tảng là Phép biện chứng duy vật Mác - Lênin và Triết học văn hóa để xây dựng mô hình phân tích. Bản chất của triết học văn hóa được soi chiếu qua 4 tư tưởng lớn: quan niệm của Immanuel Kant về văn hóa như hoạt động tự đặt mục đích của con người; quan điểm của Georg Wilhelm Friedrich Hegel về văn hóa như sự tha hóa và tự nhận thức của tư duy; cách tiếp cận biểu tượng học của Ernst Cassirer; cùng tư tưởng gắn kết đạo đức với tiến bộ văn hóa của Albert Schweitzer. Trên nền tảng đó, quan điểm duy vật lịch sử của Karl Marx khẳng định văn hóa là hiện tượng xã hội vận động theo các quy luật khách quan của đời sống vật chất.

Mô hình nghiên cứu triển khai xoay quanh 5 khái niệm then chốt:

1. Cái lịch sử: Quá trình phát sinh, phát triển cụ thể của đối tượng trong thời gian thực với đầy đủ tính ngẫu nhiên, quanh co.
2. Cái lôgic: Trật tự phát triển tất yếu, quy luật bản chất của đối tượng đã được trừu tượng hóa và làm sạch khỏi các yếu tố ngẫu nhiên.
3. Nguyên tắc thống nhất lôgic - lịch sử: Quy tắc nhận thức đòi hỏi tiến trình tư duy phải bắt đầu từ điểm khởi đầu của lịch sử thực tế và phản ánh bản chất đối tượng ở giai đoạn phát triển chín muồi nhất.
4. Tính tự trị làng xã: Cơ chế quản lý khép kín mang tính cục bộ của cộng đồng thôn thôn.
5. Tính cộng đồng: Mối liên kết xã hội dựa trên quan hệ huyết thống, địa vực và sự sẻ chia trách nhiệm kinh tế - văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn gồm hơn 120 tài liệu văn hiến, hương ước cổ, địa chí làng xã và các công trình khảo cứu lịch sử nông thôn Bắc Bộ từ thế kỷ XV đến thế kỷ XXI. Cỡ mẫu nghiên cứu thực tế bao gồm 82 làng xã truyền thống tiêu biểu tại châu thổ sông Hồng (điển hình như các làng mang âm Xá tại tỉnh Thái Bình, các làng nghề cổ truyền tại Bắc Ninh và Hà Tây cũ). Phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm chọn lọc các làng xã còn lưu giữ đầy đủ hệ thống thiết chế đình, chùa, văn chỉ và lễ hội cổ truyền.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích lôgic kết hợp lịch sử là nhằm vượt qua giới hạn của phương pháp lịch sử thuần túy (dễ sa đà vào liệt kê niên đại) và phương pháp lôgic thuần túy (dễ rơi vào suy diễn tư biện). Việc kết hợp này cho phép phân tích làng xã đương đại ở trạng thái chín muồi để giải mã các tầng nấc lịch sử quá khứ theo nguyên lý "giải phẫu con người là chìa khóa giải phẫu con khỉ" của Karl Marx. Timeline nghiên cứu và xử lý tư liệu được thực hiện tập trung trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đưa ra 4 phát hiện cốt lõi về quy luật vận động của văn hóa làng xã:

Thứ nhất, lịch sử làng xã Việt Nam trải qua 3 lần biến cách mang tính bước ngoặt: Thế kỷ XV với chính sách quân điền thời Lê Sơ biến làng xã tự trị thành đơn vị phụ thuộc nhà nước phong kiến; cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX với chính sách "cải lương hương chính" của thực dân Pháp (thực nghiệm tại Nam Kỳ năm 1904, Bắc Kỳ năm 1921 và 1941); và cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 cùng công cuộc cải cách ruộng đất làm thay đổi toàn diện phương thức sở hữu và quản trị nông thôn.

Thứ hai, phát hiện sự đối lập biện chứng giữa tính khép kín của đình làng và tính mở của ngôi chùa. Đình làng xuất hiện từ thế kỷ XV giữ vai trò trung tâm chính trị - văn hóa khép kín của 100% làng xã theo nguyên tắc "trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ". Ngược lại, trên 70% di tích chùa làng mang mô hình "tiền Phật hậu Thần" (tiêu biểu như chùa Láng, chùa Thầy) tạo ra mối liên kết liên làng, mở rộng giao lưu văn hóa và đảm nhận chức năng chữa bệnh, giáo dục chữ nghĩa cho cộng đồng.

Thứ ba, quy luật đặt tên làng phản ánh tiến trình biến đổi lịch sử và ngôn ngữ dân tộc. Các tên Nôm cổ có phụ âm đầu kép (như BLâu thành làng Dầu - Phù Lưu, TLem thành làng Trèm - Từ Liêm) minh chứng cho sự thâm nhập của chữ Hán thời Bắc thuộc. Riêng tại tỉnh Thái Bình, thống kê xác định có 82 làng mang tên có âm Xá gắn với dòng họ cư trú (phân bố tập trung tại 3 huyện Đông Hưng, Hưng Hà và Quỳnh Phụ).

Thứ tư, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và lễ hội truyền thống giữ vai trò hạt nhân cố kết cộng đồng. Trong đó, tín ngưỡng tổ tiên đóng vai trò "đạo đức thực hành", chi phối hơn 90% chuẩn mực ứng xử gia đình, tạo nên sức đề kháng tự nhiên chống lại nguy cơ đồng hóa văn hóa ngoại lai.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên tính bền vững của văn hóa làng xã bắt nguồn từ phương thức sản xuất lúa nước đòi hỏi sự hợp sức trị thủy và chống ngoại xâm. So với các nghiên cứu của Phan Kế Bính hay Pierre Gourou vốn chỉ tập trung phê phán hủ tục bề nổi, việc áp dụng phương pháp lôgic - lịch sử làm sáng tỏ rằng các tập tục cổ truyền đều chứa đựng hạt nhân hợp lý tại thời điểm hình thành. Tính tự trị giúp bảo vệ thành viên trước áp lực bên ngoài, nhưng khi bước vào nền kinh tế thị trường, nó chuyển hóa thành tâm lý cục bộ, cản trở việc thực thi pháp luật hiện đại.

Dữ liệu nghiên cứu về sự chuyển dịch cơ cấu làng xã có thể được trực quan hóa qua bảng ma trận so sánh 3 giai đoạn biến cách lịch sử tương ứng với 4 chiều kích: sở hữu đất đai, bộ máy quản trị, thiết chế tín ngưỡng và tính chất kết nối cộng đồng. Đồng thời, biểu đồ phân tích chức năng cho thấy sự tương phản rõ nét giữa 2 trục không gian: trục dọc khép kín của đình làng (gắn với thần quyền địa phương) và trục ngang mở rộng của hội chùa (gắn với Phật giáo và quan hệ liên làng). Những phân tích này khẳng định văn hóa không phải là hằng số bất biến mà luôn vận động theo sự biến đổi của cơ sở kinh tế - xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở phương pháp luận thống nhất lôgic - lịch sử, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm phát triển văn hóa nông thôn:

1. Bảo tồn và củng cố giá trị hạt nhân của gia đình, dòng họ: Ủy ban nhân dân cấp xã cùng Ban công tác Mặt trận địa phương cần hoàn thiện quy chế quản lý dòng họ tự quản, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hộ gia đình đạt chuẩn gia đình văn hóa lên trên 85% vào giai đoạn 2025-2030, lấy gia phong và đạo lý uống nước nhớ nguồn làm nền tảng ngăn chặn tệ nạn xã hội.

2. Chuẩn hóa và lành mạnh hóa không gian lễ hội truyền thống: Ngành văn hóa và chính quyền cơ sở cần phân tách rõ phần nghi lễ trang nghiêm và phần hội dân gian, loại bỏ 100% các biểu hiện thương mại hóa, mê tín dị đoan tại các lễ hội mùa xuân; hoàn thành việc phục dựng đúng quy chuẩn 100% thần tích, thần phả tại các di tích đình làng trước năm 2028.

3. Tích hợp thiết chế văn hóa cổ truyền vào Chương trình xây dựng nông thôn mới: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng tiêu chuẩn quy hoạch nông thôn, đảm bảo 90% nhà văn hóa thôn mới kế thừa hài hòa không gian cảnh quan cây đa, giếng nước, sân đình truyền thống trước năm 2027.

4. Nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và hoàn thiện hương ước mới: Các địa phương cần tiến hành rà soát, điều chỉnh 100% bản hương ước, quy ước thôn bản trong vòng 2 năm tới, đảm bảo triệt tiêu định kiến "phép vua thua lệ làng", đưa các quy định pháp luật hiện đại hòa nhập mềm dẻo vào lối sống nông thôn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị dành cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Triết học, Văn hóa học: Tài liệu cung cấp ví dụ mẫu mực về cách thức hiện thực hóa nguyên tắc thống nhất lôgic - lịch sử vào một đối tượng nghiên cứu cụ thể, hỗ trợ xây dựng đề cương nghiên cứu khoa học xã hội.

2. Cán bộ hoạch định chính sách và cơ quan quản lý văn hóa: Các nhà quản lý tại Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch có thể ứng dụng khung phân tích để xây dựng quy hoạch không gian văn hóa, thẩm định hồ sơ xếp hạng di tích và quản lý lễ hội định kỳ hàng năm.

3. Ban chỉ đạo Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới các cấp: Công trình mang lại góc nhìn sâu sắc để hiện thực hóa Tiêu chí số 6 (Cơ sở vật chất văn hóa) và Tiêu chí số 16 (Văn hóa) mà không phá vỡ cấu trúc cảnh quan làng quê truyền thống.

4. Các nhà nghiên cứu lịch sử địa phương, nhân học và xã hội học: Cung cấp nguồn tư liệu phong phú về địa danh học, lịch sử 82 làng xã Bắc Bộ và sự chuyển biến chức năng của các thiết chế đình, chùa qua 3 thời kỳ biến cách lớn.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp lôgic - lịch sử khác biệt như thế nào so với phương pháp lịch sử thuần túy khi nghiên cứu văn hóa? Phương pháp lịch sử theo sát trình tự thời gian và dễ bị phân tán bởi các sự kiện ngẫu nhiên. Phương pháp lôgic - lịch sử đi thẳng vào phân tích trạng thái chín muồi hiện tại của văn hóa làng xã để giải mã bản chất lịch sử, loại bỏ các chi tiết thứ yếu nhằm tìm ra quy luật phát triển nội tại.

Tại sao đình làng mang tính khép kín còn chùa làng lại mang tính mở? Đình làng chỉ thờ Thành hoàng bảo hộ cho một phạm vi dân cư nhất định theo nguyên tắc tự trị nội bộ. Ngược lại, chùa thờ Phật và các Đức Thánh chung của nhiều vùng (như chùa Thầy, chùa Láng), tạo ra mối liên kết liên làng và sinh hoạt văn hóa cởi mở xuyên địa giới.

Ba lần biến cách lớn của làng xã Việt Nam diễn ra vào những giai đoạn nào? Lần thứ nhất diễn ra vào thế kỷ XV với chính sách quân điền thời Lê Sơ. Lần thứ hai xảy ra vào cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX qua cải lương hương chính của Pháp. Lần thứ ba bắt đầu từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 với công cuộc cải cách ruộng đất.

Việc nghiên cứu tên Nôm cổ đóng góp gì cho việc xác định lịch sử làng xã? Nghiên cứu phiên âm tên Nôm có phụ âm đầu kép (như làng BLâu thành Phù Lưu, TLem thành Từ Liêm) giúp các nhà khoa học phục dựng ngữ âm tiếng Việt cổ thời Văn Lang và xác định chính xác thời điểm làng xã được tổ chức lại dưới thời Bắc thuộc.

Làm thế nào để xử lý mâu thuẫn giữa luật pháp hiện đại và lệ làng truyền thống? Cần sử dụng phương pháp biện chứng để chọn lọc mặt tích cực của lệ làng (tính tự quản, tương trợ) đưa vào hương ước mới, đồng thời loại bỏ tư tưởng bè phái cục bộ, bảo đảm hương ước đóng vai trò bổ trợ và hoàn toàn phù hợp với 100% quy định của pháp luật.

Kết luận

• Luận văn giải quyết triệt để khoảng trống phương pháp luận trong nghiên cứu văn hóa bằng việc vận dụng sáng tạo nguyên tắc thống nhất lôgic - lịch sử của phép biện chứng duy vật.
• Hệ thống hóa 3 bước ngoặt chuyển biến cấu trúc làng xã Việt Nam và làm rõ bản chất của các thiết chế văn hóa nền tảng như đình làng, chùa làng, dòng họ.
• Chứng minh tính quy luật trong sự tồn tại song song giữa tính tự trị khép kín và tính cộng đồng mở rộng của không gian văn hóa Bắc Bộ.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi nhằm gắn kết bảo tồn di sản với tiến trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2025-2030.
• Định hướng kế hoạch hành động: Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý cần tiếp tục mở rộng mô hình phân tích này cho các vùng văn hóa Trung Bộ và Nam Bộ nhằm hoàn thiện chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. Triết học văn hóa Mối quan hệ giữa triết học và văn hóa đã có ngay khi triết học mới hình thành. Nhưng chỉ đến thế kỷ XVIII, khi đã trở thành một khái niệm độc lập văn hóa mới trở thành một vấn đề nghiên cứu mới của triết học [15.

Người đầu tiên tiếp cận văn hóa như một chỉnh thể là I. Trước ông, các nhà triết học đã tiếp cận văn hóa bằng những con đường khác nhau, hoặc theo chủ nghĩa nhân đạo coi văn hóa là một biểu hiện của đạo đức, hoặc theo chủ nghĩa duy lý coi văn hóa là mặt đối lập với tự nhiên. Kant hiểu văn hóa như chính hoạt động của con người, các giá trị là kết quả của hoạt động này. Văn hóa được nghiên cứu trong tính chỉnh thể, năng động, trong tính thống nhất của lịch sử được thể hiện ở quá trình tiếp nối từ thế hệ này đến thế hệ khác, trong mối quan hệ biện chứng giữa hoạt động có mục đích của con người với tự nhiên và xã hội.

Kant, lịch sử của loài người được thực hiện theo hai phương diện, phương diện tự nhiên và phương diện trí tuệ. Để hiểu xã hội, con người phải khám phá ra những quy luật phát triển của lịch sử được ẩn dấu dưới vẻ ngẫu nhiên của các sự kiện, đó là cái bản tính. Con người luôn đi tới những mục đích thầm kín của cái bản tính như theo một sự chỉ dẫn đường. Văn hóa thể hiện khả năng con người biết tự đặt ra mục đích cho mình.

Mục đích là sự tổng hợp của giác tính, lý tính trong sự đặc thù của tộc loại người như một bộ phận của tự nhiên. Văn hóa thể hiện vị trí của con người trong mối quan hệ với thế giới, là con đường đi đến cái bản tính. Khác hẳn với những người đi trước, Hegel coi sự vận động sáng tạo ra văn hóa là sự vận động đến cái tuyệt đối. Hegel xem tư duy như là quá trình vận động và phát triển của văn hóa nhân loại.

Khái niệm không chỉ là từ ngữ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hay thuật ngữ mà là thể hiện phương thức, hình thức hoạt động của con người trong quá trình trao đổi với tự nhiên. Trong hoạt động hiện thực, con người đã đối tượng hóa hình thức của tư duy vào thế giới tự nhiên. Văn hóa là phương thức hoạt động của con người. Lịch sử phát triển của văn hóa nhân loại cũng chính là lịch sử tinh thần của nhân loại, lịch sử phát triển của tư duy loài người.

Tuy nhiên, Hegel coi hoạt động văn hóa như một hình thức hoạt động của ý niệm tuyệt đối, mang tính thứ nhất, là cái đầu tiên, không cần một tiền đề nào bên ngoài. Còn hoạt động thực tiễn, hoạt động sáng tạo ra văn hóa là cái thứ hai, là phương tiện để ý niệm tuyệt đối tự nhận thức lại mình, là sự tồn tại dưới dạng khác của ý niệm tuyệt đối, sự tha hóa của tư duy vô hạn. Bước sang thế kỷ XIX, XX, văn hóa trở thành vấn đề cấp bách của triết học hiện đại.Cátxirơ - nhà triết học người Đức, đại biểu của chủ nghĩa Kant mới, đại biểu cho cách tiếp cận biểu tượng về văn hóa. Văn hóa là sự đa dạng của các hình thức khác nhau như ngôn ngữ, thần thoại, tôn giáo, nghệ thuật và nhận thức lý luận.

Các hình thức văn hóa này tạo thành một chỉnh thể nhờ có sự thống nhất bên trong. Đến lượt mình, mỗi hình thức văn hóa lại là sự đa dạng của các nhân tố văn hóa và các nhân tố này cũng có sự thống nhất bên trong để làm cho mỗi hình thức cũng lại là một tiểu chỉnh thể. Nhiệm vụ của triết học văn hóa là chỉ ra mỗi một hình thức nêu trên là cái gì và ý nghĩa của chúng ra sao? Chúng hoàn thành chức năng như thế nào? Ngôn ngữ thần thoại, nghệ thuật, tôn giáo quan hệ với nhau bằng cách nào? Cái gì phân biệt chúng và cái gì liên kết chúng với nhau? Như vậy, theo ông, toàn bộ sự đa dạng của văn hóa chỉ là sự thể hiện vị trí tinh thần trong tự nhiên, nhưng đó không phải là tự nhiên tự nó mà là tự nhiên đã được nhân hóa. Biểu tượng là sự tổng hợp tính đa dạng cảm tính về mặt hình thức, là khả năng kiến tạo thế giới một cách sáng tạo.

Theo ông, toàn bộ quá trình nhận thức của con người 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] là nhận thức về biểu tượng. Biểu tượng là nhân tố chung cho mọi hình thức văn hóa và có khả năng tạo nên sự thống nhất trong chúng, đồng thời giữ gìn sự độc đáo của chúng.Schweitzer nhà triết học người Đức cho rằng triết học văn hóa nghiên cứu cái đặc thù của văn hóa theo hướng tiến bộ, gắn với đạo đức. Văn hóa là bất kỳ khả năng tiến bộ nào ở cả trong hoạt động vật chất lẫn hoạt động tinh thần của con người. Triết học hiện thời chỉ ở mức độ lý luận thuần túy, đề cập đến bộ máy lôgic hình thức, bởi thế sự sáng tạo triết học bị chuyển thành sự sáng tạo của các hình thức tư duy.

Nhưng nhờ có những luận triết học, chúng ta có thể mô tả các lớp bề ngoài của tồn tại riêng biệt (tự nhiên, xã hội, văn hóa) nhưng không thể thâm nhập sâu vào đặc thù của chúng. Nếu chỉ thuần túy lý luận thì không thể nghiên cứu được bản chất của văn hóa, mà kìm hãm sự sáng tạo văn hóa. Triết học muốn nghiên cứu văn hóa trong toàn bộ chỉnh thể của nó phải có sự kết hợp giữa đạo đức học và lý luận nhận thức, phải luận chứng cho sự thống nhất của hai loại tiến bộ vật chất và tiến bộ tinh thần, triết học phải suy ngẫm về con người thực, cuộc sống thực. Như vậy, vấn đề mối quan hệ giữa triết học và văn hóa đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, triết học văn hóa chỉ là sự biến dạng của triết học lịch sử, có ý kiến cho rằng triết học văn hóa khác biệt với triết học lịch sử và mới được hình thành vào đầu thế kỷ XIX; một số khác thì khẳng định rằng, văn hóa thực sự trở thành một khái niệm khoa học cùng với sự phát triển của của chủ nghĩa tư bản và chỉ trong triết học cổ điển Đức lần đầu tiên nó mới được xem xét và nghiên cứu như một chỉnh thể. Văn hóa là một hiện tượng xã hội độc đáo, đa dạng và phức hợp, vì thế trong việc tìm kiếm bản chất của văn hóa, tất yếu phải có lý luận về nó, triết học văn hóa ra đời đáp ứng yêu cầu đó. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Triết học Macxit tiếp cận văn hóa bằng việc vận dụng nhận thức duy vật lịch sử của C.Mác làm cơ sở phương pháp luận của mình, khẳng định văn hóa là một hiện tượng xã hội, để hiểu bản chất của nó thì không có con đường nào khác là nghiên cứu văn hóa trong chính sự chuyển động và phát triển của đời sống xã hội. Như vậy, trước đây, việc nghiên cứu văn hóa chủ yếu ở trạng thái tĩnh, xem đời sống xã hội nói chung và văn hóa nói riêng là có sẵn, lý giải đời sống xã hội chỉ dừng lại ở cấp độ hệ thống, theo lý luận hệ thống.

Cách tiếp cận giá trị học quan tâm đến mối quan hệ giữa giữa bộ phận và hệ thống trên góc độ giá trị; tiếp cận hoạt động chú trọng cấu trúc và chức năng; tiếp cận nhân cách lại giải thích mối quan hệ tiền đề và kết quả của hệ thống; tiếp cận ký hiệu học chỉ lưu ý đến phương tiện truyền tin của hệ thống văn hóa. Kết quả tất yếu của phương pháp đó là coi văn hóa chỉ đơn giản là chính trị, khoa học công nghệ, nghệ thuật, lối sống… Điều đó đã đẻ ra những con người méo mó, những con người thuần chính trị, thuần tôn giáo hay nghệ thuật, chỉ cần chính trị, đạo đức hay nghệ thuật là giải quyết xong mọi vấn đề của đời sống con người. Chỉ trong lý luận biện chứng về xã hội, chúng ta mới thấy rõ quá trình vận động của văn hóa, mới hiểu bản chất, vai trò của nó trong đời sống xã hội. Vì vậy, cần phải sử dụng các phương pháp của triết học để nghiên cứu văn hóa.

Triết học văn hóa ra đời nhằm giải quyết những yêu cầu mang tính cấp thiết của văn hóa. Sản phẩm của các nhà triết học là đáp ứng yêu cầu của thời đại, của văn hóa. Để đạt được một kết quả như vậy thì cần thiết phải thừa nhận tính đa dạng và các nền văn hoá khác nhau, và thừa nhận triết học tự nó là một sản phẩm của văn hoá mà có thể làm lan tỏa và phát triển văn hoá. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hơn nữa, còn có một lý do chính đáng để tin rằng triết học xuất hiện từ văn hoá; rằng, mối quan hệ giữa triết học và văn hoá không phải là sự vô tình và ngẫu nhiên.

Triết học xuất hiện từ văn hóa. Văn hoá cho thấy cả ý nghĩa của những câu hỏi mà triết học đưa ra và tìm kiếm câu trả lời lẫn cả những phương pháp hoặc cách thức để chúng ta tìm kiếm câu trả lời. Tuy nhiên, do khả năng có thể vượt lên tính đặc thù và tính cục bộ nên triết học có thể tìm cách để đáp ứng một số mục tiêu của tính hiện đại. Có thể kết luận triết học không chỉ xuất hiện từ văn hoá, mà còn có thể không bao giờ tách khỏi văn hoá.

Nhưng trước khi có thể đánh giá luận điểm này một cách toàn thể, chúng ta cần xem xét vế đầu của nó - triết học xuất phát từ văn hoá có nghĩa là gì và đâu là cơ sở để khẳng định như vậy. Ở mức độ trần tục nhất, người ta có thể nói rằng triết học xuất hiện từ văn hoá theo nghĩa văn hoá là một phần, hoặc ảnh hưởng đến môi trường vật chất là nơi nảy sinh ra những vấn đề triết học. Ví dụ, văn hoá tạo ra những cơ hội và đặc tính của thời gian nhàn rỗi và nói chung, nó chỉ có ở những nơi con người được giải phóng khỏi các nhu cầu thiết yếu nhằm duy trì cuộc sống, khi họ có thời gian rỗi để dành cho suy tư triết học.