Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TRONG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1. Giá trị văn hóa truyền thống 1. Văn hóa Cho đến tận hôm nay, những định nghĩa văn hóa đang được sử dụng, trên thực tế, cũng vẫn chỉ là những định nghĩa có tính chất quy ước nhằm đi tới một khái niệm thỏa thuận để tiện sử dụng, việc định nghĩa văn hóa do vậy cũng vẫn đang được xem như là một điều thách thức. Những định nghĩa mới xuất phát từ cách hiểu khác tiếp tục xuất hiện.
Theo thống kê hiện nay đã có hơn 700 định nghĩa về văn hóa. Các nhà khoa học trên thế giới hiện nay đều đánh giá rằng những giá trị văn hóa thực sự là một động lực tinh thần quan trọng thúc đẩy sự tiến bộ xã hội. Nó là yếu tố nối liền quá khứ với hiện đại, đem lại cơ sở để chúng ta có thể nhận thức về bản thân mình và thời đại mình. Nghiên cứu văn hóa Việt Nam không phải là công việc đến hiện nay mới được tiến hành.
Trái lại, với truyền thống của một đất nước ngàn năm văn hiến, cha ông ta từ lâu đời đã làm công việc sưu tầm, ghi chép và nghiên cứu văn hóa. Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định văn hóa là một mặt căn bản của xã hội. Theo Người, văn hóa là một trong những mục tiêu, nhiệm vụ của sự nghiệp xây dựng con người mới, xã hội mới xã hội chủ nghĩa. Đảng ta luôn luôn chăm lo xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thể hiện sức sống mãnh liệt và sự trường tồn của dân tộc Việt Nam.
Văn kiện Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII khẳng định công cuộc đổi mới toàn diện đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội, thực hiện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh đòi hỏi chúng ta phải xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc… coi đó vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tại hội nghị quốc tế họp ở Mêhicô do UNESCO chủ trì họp từ 26/7 đến 6/8 năm 1982 người ta chấp nhận một quan niệm về văn hóa như sau: “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hoặc của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người những khả năng suy xét về bản thân.
Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tìm tòi không biết mệt, ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân”[dẫn theo11, tr. Định nghĩa văn hóa của Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn và phát triển của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở, và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hóa.
Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [1. Như vậy trong định nghĩa văn hóa của Hồ Chí Minh chúng ta thấy được cái nhìn toàn diện về nguồn gốc, lịch sử của văn hóa, phạm vi rộng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lớn của văn hóa trong đời sống và trong toàn bộ hoạt động sinh hoạt của con người. Sở dĩ có những quan niệm khác nhau về văn hóa như vậy là do: Thứ nhất, văn hóa là lĩnh vực có phạm vi bao quát rộng lớn, nó hiện diện và tác động trong mọi lĩnh vực của đời sống con người, của xã hội, nó vô cùng phong phú và phức tạp, vì vậy quan niệm về văn hóa cũng đa nghĩa. Cũng vì vậy trong nghiên cứu văn hóa mỗi người có thể chọn những góc tiếp cận riêng và hình thành những cách hiểu biết riêng về nó.
Đó là một thực tế không thể không chú ý khi nghiên cứu hiện tượng văn hóa. Thứ hai, trong nghiên cứu văn hóa chúng ta thường thấy hiện tượng phổ biến là các nhà nghiên cứu do những mục đích nghiên cứu khác nhau thường có xu hướng “quy văn hóa vào những lĩnh vực hạn hẹp cụ thể”, mặc dù việc giới hạn phạm vi nghiên cứu là yêu cầu của người nghiên cứu, nhưng từ đó chỉ thấy văn hóa trong cái bộ phận, cái cá biệt của nó điều đó là một hạn chế. Ngày nay văn hóa không chỉ bó hẹp trong phạm vi cá nhân, gia đình và cộng đồng mà còn mở rộng ra phạm vi các quốc gia, dân tộc trên thế giới. Văn hóa hình thành trong quá trình tiếp xúc, giao lưu, sàng lọc, cải biến văn hóa bản địa với những nền văn hóa khác.
Do đó văn hóa bao giờ cũng thể hiện sự đa dạng, phong phú nhưng luôn mang những nét độc đáo của dân tộc, đồng thời bao hàm tiềm ẩn những giá trị chung của nhân loại. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khu vực hóa giao lưu văn hóa giữa các quốc gia khu vực bao gồm cả những nước có chế độ chính trị khác nhau đang diễn ra trên quy mô rộng lớn và tốc độ nhanh. Sự biến đổi văn hóa của các quốc gia dân tộc đó cũng diễn ra nhanh chóng. Bên cạnh những thời cơ lớn việc giữ gìn, bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc chống nguy cơ đồng hóa về văn hóa là một trong những thách thức lớn đối với các quốc gia.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam Giá trị (Value) là một khái niệm của nhiều bộ môn khoa học khác nhau, toán học, xã hội học, triết học, nghệ thuật, văn hoá học., do vậy trong mỗi bộ môn khoa học, khái niệm này mang những hàm nghĩa khác nhau. Giá trị cũng như tập quán, chuẩn mực, tri thức. đều là sản phẩm của quá trình tư duy, sản xuất tinh thần của con người, nó là yếu tố cốt lõi nhất của văn hoá.
Giá trị, giá trị văn hoá là một hình thái của đời sống tinh thần, nó phản ánh và kết tinh đời sống văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần của con người. Cho nên, quan điểm cho rằng văn hoá hay giá trị văn hoá chỉ là lĩnh vực đời sống tinh thần thôi thì chưa thật thoả đáng. Giá trị, trước nhất là hệ thống những đánh giá mang tính chủ quan của con người về tự nhiên, xã hội và tư duy theo hướng những cái gì là cần, là tốt, là hay, là đẹp, nói cách khác đó chính là những cái được con người cho là chân, thiện, mỹ, giúp khẳng định và nâng cao bản chất người. Do vậy, giá trị văn hoá nói ở đây là giá trị xã hội, nó gắn bó mật thiết với hoạt động sống của con người, sự tồn tại và phát triển của mỗi xã hội.
Thực chất của giá trị là những quan hệ xã hội tốt đẹp đánh dấu sự phát triển về mặt chân, thiện, mỹ mà xã hội đã đạt được nhằm phát triển và hoàn thiện đời sống xã hội. Về điều này GS. Nguyễn Tài Thư nhận xét: Nói đến giá trị là nói đến cái có ích, có lợi cho nhân dân, cho dân tộc, cho sự phát triển xã hội, nói đến những gì có thể thỏa mãn được nhu cầu và lợi ích của con người trong lịch sử. Đối với mỗi dân tộc trong những hoàn cảnh lịch sử và xã hội cụ thể đều tồn tại hệ giá trị tổng quát và những hệ giá trị bộ phận.
Hệ giá trị tổng quát bao gồm những giá trị chung nhất, mang tính phổ quát, có vai trò định hướng đối với tư duy và hành động của cả cộng đồng. Trần Văn Giầu đã nêu 7 giá trị mang tính tổng quát nhất của dân tộc Việt Nam, đó là: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan, thương người, vì nghĩa. Nghị quyết TW 5 nêu những đức tính nổi bật của bản sắc Việt Nam, cũng có thể hiểu đó là các giá trị của con người Việt Nam: “Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - tổ quốc, lòng khoan dung, trọng nghĩa tình đạo lý, tính cần cù sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống”. Những thập niên vừa qua người ta còn nêu hệ giá trị chung của Châu Á: Hiếu học, cộng đồng, cần cù, huyết thống.
Bên cạnh những giá trị tổng quát như vậy, trong từng lĩnh vực của đời sống, hoạt động của con người thì người ta lại đúc rút nên các giá trị, có vai trò định hướng trong từng lĩnh vực riêng lẻ ấy. Trong từ điển Bách khoa Xô Viết định nghĩa: “Truyền thống là những yếu tố văn hóa, xã hội truyền từ đời này sang đời khác và được lưu giữ trong các xã hội, giai cấp và nhóm xã hội trong một quá trình lâu dài. Truyền thống được thể hiện trong chế định xã hội, chuẩn mực của hành vi, các giá trị tư tưởng, phong tục, tập quán và lối sống… Truyền thống tác động khống chế đến mọi xã hội và tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội” [Dẫn theo 16, tr. Giáo sư Phan Huy Lê cho rằng: “Truyền thống là tập hợp những tư tưởng, tình cảm, những thói quen trong tư duy, lối sống, ứng xử của một cồng đồng nhất định, được hình thành trong lịch sử và đã trở nên ổn định, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác” [24, tr.
Trần Nguyên Việt thì có thể coi truyền thống là một bộ phận tương đối ổn định của ý thức xã hội, được lặp đi lặp lại trong suốt tiến trình hình thành và phát triển của các nền văn hóa tinh thần và vật chất, là một giá trị nhất định đối với từng nhóm người, từng giai cấp, cộng đồng và xã hội nói chung.