Luận Văn Thạc Sĩ Về Bảo Tồn và Phát Huy Các Giá Trị Di Sản Văn Hóa Tỉnh Đồng Nai (1998-2018)

Luận văn thạc sĩ phân tích bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Đồng Nai giai đoạn 1998-2018, góp phần phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Trần Kiệt
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Bảo Tồn Và Phát Huy Các Giá Trị Di Sản Văn Hóa Tỉnh Đồng Nai (1998 – 2018)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN SỬ LIỆU
• ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
• BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI
• 1.1. VÀI NÉT VỀ TỈNH ĐỒNG NAI
• 1.1.1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên
• 1.1.2. Cư dân và lao động
• 1.1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.1.4. Đặc điểm lịch sử - văn hóa
• 1.2. DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI
• 1.2.1. Các khái niệm liên quan về di sản văn hóa
• 1.2.1.1. Các quan điểm trên thế giới
• 1.2.1.2. Quan điểm của Việt Nam
• 1.2.1.3. Quan điểm của tỉnh Đồng Nai
• 1.2.2. Các loại hình di sản văn hóa của Đồng Nai
• 1.2.2.1. Di sản văn hóa vật thể
• 1.2.2.2. Di sản văn hóa phi vật thể
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 2.1. BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA Ở ĐỒNG NAI GIAI ĐOẠN TRƯỚC NĂM 1998
• 2.1.1. Hoạt động bảo tồn di sản văn hóa
• 2.1.2. Hoạt động phát huy giá trị di sản văn hóa
• 2.2. BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 2.2.1. Bảo tồn di sản văn hóa
• 2.2.1.1. Bảo tồn di sản văn hóa vật thể
• 2.2.1.2. Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể
• 2.2.2. Phát huy các giá trị di sản văn hóa
• 2.2.2.1. Truyền truyền, quảng bá giới thiệu các loại hình di sản văn hóa
• 2.2.2.2. Phát huy các giá trị di sản qua hoạt động bảo tàng và nhà truyền thống
• 2.2.2.3. Phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐÁNH GIÁ VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 3.1. NHỮNG THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ TRONG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 3.1.1. Thành tựu và nguyên nhân
• 3.1.1.1. Nguyên nhân thành tựu
• 3.1.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3.1.2.1. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3.2. MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 3.2.1. Vận dụng quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, chủ động, kịp thời triển khai thực hiện hiệu quả trên địa bàn tỉnh
• 3.2.2. Phát huy sức được mạnh của cả hệ thống chính trị và nâng cao nhận thức của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa ở Đồng Nai
• 3.2.3. Bảo tồn để tạo nguồn phát huy giá trị di sản văn hóa
• 3.2.4. Giải quyết tốt mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển
• 3.2.5. Phát huy các giá trị di sản văn hóa gắn với du lịch bền vững
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bảo Tồn và Phát Huy Di Sản Văn Hóa Đồng Nai 1998 2018

Di sản văn hóa tỉnh Đồng Nai là một kho tàng quý giá, phản ánh lịch sử và bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc nơi đây. Từ năm 1998 đến 2018, hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đã được chú trọng, nhằm gìn giữ và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống. Các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đã được công nhận và bảo vệ, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của tỉnh.

1.1. Khái niệm và Ý nghĩa của Di Sản Văn Hóa

Di sản văn hóa bao gồm các giá trị vật thể và phi vật thể, phản ánh lịch sử, văn hóa của một cộng đồng. Việc bảo tồn di sản văn hóa không chỉ giúp gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn tạo ra giá trị kinh tế và xã hội cho địa phương.

1.2. Lịch sử Hình Thành và Phát Triển Di Sản Văn Hóa Đồng Nai

Tỉnh Đồng Nai có lịch sử hơn 300 năm hình thành và phát triển, với nhiều di tích lịch sử, văn hóa phong phú. Các di sản này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn là nguồn tài nguyên văn hóa cho phát triển du lịch.

II. Những Thách Thức trong Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Tỉnh Đồng Nai

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong công tác bảo tồn, nhưng tỉnh Đồng Nai vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng xuống cấp của di tích, sự xâm hại và mất cắp cổ vật là những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Ngoài ra, việc quản lý và tổ chức các hoạt động văn hóa tại di tích còn gặp nhiều khó khăn.

2.1. Tình Trạng Xuống Cấp của Di Tích

Nhiều di tích lịch sử, văn hóa tại Đồng Nai đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Việc thiếu kinh phí và nguồn lực để trùng tu, bảo tồn là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.2. Vấn Đề Quản Lý và Tổ Chức Hoạt Động Văn Hóa

Công tác quản lý di sản văn hóa còn nhiều bất cập, dẫn đến việc tổ chức các hoạt động văn hóa tại di tích chưa hiệu quả. Nhiều lễ hội diễn ra tự phát, thiếu sự chuẩn bị và quản lý chặt chẽ.

III. Phương Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Di Sản Văn Hóa Đồng Nai

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, tỉnh Đồng Nai đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các hoạt động truyền thông, giáo dục và phát triển du lịch văn hóa được chú trọng nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản.

3.1. Hoạt Động Giáo Dục và Truyền Thông

Giáo dục cộng đồng về giá trị di sản văn hóa là một trong những phương pháp quan trọng. Các chương trình truyền thông được tổ chức thường xuyên nhằm nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân trong việc bảo tồn di sản.

3.2. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Với Di Sản

Phát triển du lịch văn hóa không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo ra nguồn thu cho địa phương. Các tour du lịch trải nghiệm văn hóa, tham quan di tích lịch sử đang được đẩy mạnh nhằm thu hút du khách.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy, hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đã mang lại nhiều lợi ích cho tỉnh Đồng Nai. Các di tích được bảo tồn, các lễ hội truyền thống được phục hồi, góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của người dân.

4.1. Thành Tựu Trong Bảo Tồn Di Sản

Nhiều di tích đã được công nhận và xếp hạng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn và phát huy giá trị. Các hoạt động trùng tu, tôn tạo di tích đã được thực hiện hiệu quả.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Phát Triển Kinh Tế Xã Hội

Hoạt động bảo tồn di sản văn hóa đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Di sản văn hóa trở thành nguồn lực quan trọng trong quy hoạch phát triển bền vững của tỉnh.

V. Kết Luận và Hướng Đi Tương Lai cho Di Sản Văn Hóa Đồng Nai

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Đồng Nai là nhiệm vụ quan trọng, cần sự chung tay của toàn xã hội. Trong tương lai, cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Hiệu Quả

Cần xây dựng các chính sách bảo tồn di sản văn hóa đồng bộ, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển. Đầu tư cho công tác trùng tu, bảo vệ di tích là cần thiết.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Cơ Quan

Hợp tác giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng là yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Cần có sự phối hợp chặt chẽ để đạt được hiệu quả cao nhất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển, tỉnh Đồng Nai sở hữu một kho tàng di sản văn hóa phong phú với 57 di tích đã xếp hạng (gồm 2 di tích quốc gia đặc biệt, 29 di tích cấp quốc gia, 26 di tích cấp tỉnh), hơn 1.500 cơ sở tín ngưỡng tôn giáo và 347 lễ hội truyền thống. Bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, Đồng Nai trở thành trung tâm kinh tế năng động với tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân đạt trên 12%/năm giai đoạn 2000 – 2015 và quy mô GRDP đạt 222.972 tỷ đồng vào năm 2018. Sự phát triển kinh tế vượt bậc cùng sức ép gia tăng dân số cơ học (đạt 3.086,07 nghìn người năm 2018) đã đặt ra những thách thức gay gắt đối với công tác bảo tồn di sản trước nguy cơ xuống cấp, xâm hại và mai một bản sắc truyền thống.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là tổng kết, hệ thống hóa toàn diện các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể, phi vật thể trên địa bàn toàn tỉnh Đồng Nai trong 20 năm (1998 – 2018). Nghiên cứu đánh giá khách quan những thành tựu đạt được, chỉ rõ các mặt hạn chế, phân tích nguyên nhân và đúc kết những bài học kinh nghiệm sâu sắc. Phạm vi nghiên cứu bao quát 11 đơn vị hành chính cấp huyện, thành phố của tỉnh Đồng Nai, lấy mốc khởi đầu từ năm 1998 khi triển khai Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII và mốc kết thúc vào năm 2018 khi tổng kết 20 năm thực hiện chiến lược văn hóa. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương tối ưu hóa nguồn lực đầu tư, giải quyết hài hòa mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển, thúc đẩy tỷ trọng ngành dịch vụ (chiếm 37,1% GRDP năm 2018) thông qua phát triển du lịch văn hóa bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu kết hợp hai hệ thống quan điểm lý luận kinh điển trên thế giới về bảo tồn di sản: quan điểm "bảo tồn nguyên vẹn" của Gregory J. Ashworth (nhấn mạnh bảo tồn nguyên gốc cấu trúc vật chất, hạn chế tối đa sự can thiệp làm biến dạng di sản) và quan điểm "bảo tồn trên cơ sở kế thừa, thích ứng" của các học giả Alfrey, Putnam, Boniface và Prentice (tiếp cận di sản như nguồn lực công nghiệp văn hóa gắn với kinh tế du lịch). Hệ thống lý luận này được đối chiếu với các văn bản pháp lý quốc tế chuẩn mực như Hiến chương Venice (1964), Hiến chương Burra (1981), Công ước Di sản thế giới UNESCO (1972) và Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể UNESCO (2003).

Khung khái niệm trọng tâm của đề tài được xây dựng căn cứ trên Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam, gồm 5 thuật ngữ cốt lõi:

• Di sản văn hóa: Hệ thống sản phẩm vật chất và tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền qua các thế hệ.
• Di sản văn hóa vật thể: Các công trình di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, danh lam thắng cảnh, di vật và cổ vật.
• Di sản văn hóa phi vật thể: Tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghệ thuật trình diễn, tri thức dân gian và làng nghề thủ công truyền thống.
• Hoạt động bảo tồn: Toàn bộ các nỗ lực kiểm kê, trùng tu, tôn tạo, phục hồi nguyên trạng và bảo vệ không gian di sản.
• Hoạt động phát huy: Việc đưa giá trị di sản vào đời sống đương đại nhằm giáo dục truyền thống và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic làm công cụ chủ đạo nhằm tái hiện bức tranh chân thực về tiến trình quản lý di sản tại Đồng Nai qua hai thập kỷ (1998 – 2018). Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ hệ thống 57 di tích đã xếp hạng, 123 ngôi đình làng, 376 ngôi chùa, hơn 400 ngôi nhà cổ và 347 lễ hội truyền thống trên địa bàn 11 huyện, thành phố. Phương pháp chọn mẫu theo cụm kết hợp điền dã dân tộc học được thực hiện trực tiếp tại các không gian văn hóa tiêu biểu như làng gốm Tân Vạn, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, Mộ Cự thạch Hàng Gòn và Chiến khu Đ.

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ các báo cáo chuyên ngành của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đồng Nai, Bảo tàng Đồng Nai, Niên giám thống kê tỉnh Đồng Nai năm 2018 cùng hệ thống 64 tài liệu tham khảo chuyên khảo. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp phần mềm SPSS là nhằm lượng hóa chính xác mức độ bảo lưu các nghi lễ truyền thống, đánh giá cơ cấu chi tiêu kinh phí trùng tu và đo lường sự chuyển biến nhận thức của cộng đồng dân cư qua các giai đoạn khảo sát.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, công tác xếp hạng và pháp lý hóa di tích ghi nhận bước tiến nhảy vọt. Tính đến hết năm 2018, tỉnh Đồng Nai đã lập hồ sơ xếp hạng thành công 57 di tích (gồm 2 di tích quốc gia đặc biệt, 29 di tích cấp quốc gia và 26 di tích cấp tỉnh), tăng 159% so với tổng số 22 di tích được xếp hạng trong giai đoạn trước năm 1998. Các di tích phân bổ rộng khắp, tiêu biểu như di tích Mộ Cự thạch Hàng Gòn (xếp hạng quốc gia đặc biệt năm 2015, có niên đại khoảng 2.000 năm với kích thước 4,2m x 2,7m x 1,6m) và Căn cứ Trung ương Cục miền Nam.

Thứ hai, kho tàng di sản phi vật thể và thiết chế bảo tàng được củng cố vững chắc. Bảo tàng Đồng Nai đã lưu giữ và bảo quản hơn 16.000 hiện vật quý, trong đó có các bộ sưu tập khảo cổ học đồ đá, đồ đồng Long Giao và gốm Biên Hòa. Trong tổng số 347 lễ hội truyền thống trên địa bàn tỉnh, có hơn 85% lễ hội duy trì được không gian thực hành nghi thức cổ truyền, đặc biệt là lễ Kỳ yên tại 123 ngôi đình làng và lễ hội Sayangva của đồng bào Chơro.

Thứ ba, cơ cấu huy động tài chính cho công tác trùng tu có sự chuyển biến rõ nét. Giai đoạn 1998 – 2018, nguồn vốn xã hội hóa từ các tổ chức tôn giáo, doanh nghiệp và cộng đồng nhân dân đã đóng góp từ 30% đến 40% tổng kinh phí bảo quản, phục hồi các di tích tín ngưỡng dân gian, giảm tải đáng kể áp lực cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, các nghề thủ công truyền thống như nghề gốm, điêu khắc đá Bửu Long và đúc gang Thạnh Phú bị suy giảm quy mô sản xuất trên 50% do biến động thị trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản tạo nên các thành tựu trên là sự vận dụng sáng tạo chủ trương đường lối văn hóa của Đảng bộ tỉnh thông qua Nghị quyết số 39-NQ/TU ngày 04/11/1998, kết hợp với tiềm lực tài chính dồi dào từ nguồn vốn đầu tư toàn xã hội (năm 2018 đạt 79.903,60 tỷ đồng). Sự chỉ đạo đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở đã khơi dậy niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân.

Tuy vậy, những hạn chế nổi cộm vẫn tồn tại khi tình trạng đô thị hóa diễn ra ồ ạt tại thành phố Biên Hòa (nơi tập trung 41 ngôi đình và hàng chục di tích lịch sử) dẫn đến việc thu hẹp không gian cảnh quan, một số di tích bị lấn chiếm đất đai hoặc mất cắp di vật, cổ vật. Hoạt động quản lý lễ hội ở cấp xã đôi lúc còn tự phát, chưa bài trừ triệt để hủ tục và nạn mê tín dị đoan. So với các trung tâm du lịch lớn trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, hoạt động liên kết di sản với chuỗi cung ứng du lịch của Đồng Nai còn đơn điệu, doanh thu từ du lịch di sản chưa tương xứng với tiềm năng của vùng đất hơn 300 năm lịch sử.

Dữ liệu khảo sát thực tế có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng đối chiếu tỷ lệ di tích được tu bổ theo từng giai đoạn và biểu đồ tương quan giữa tốc độ tăng trưởng GRDP với mức độ đầu tư ngân sách cho ngành văn hóa, giúp các nhà quản lý thấy rõ bức tranh toàn cảnh về hiệu quả sử dụng nguồn vốn.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng công tác quản lý và khai thác tài nguyên văn hóa Đồng Nai trong giai đoạn tiếp theo, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Hoàn thiện cơ chế chính sách và phân cấp quản lý: Tăng cường thực thi hiệu quả Quyết định số 39/2018/QĐ-UBND ngày 27/9/2018 của Ủy ban nhân dân tỉnh về phân cấp quản lý di tích, danh thắng. Đặt mục tiêu đến năm 2025 hoàn thành 100% việc cắm mốc chỉ giới, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho toàn bộ 57 di tích đã xếp hạng nhằm chấm dứt tình trạng lấn chiếm. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường cùng Ủy ban nhân dân các huyện, thành phố.

2. Đa dạng hóa nguồn lực xã hội hóa: Xây dựng chính sách ưu đãi về thuế và mặt bằng nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư trùng tu di tích, phấn đấu nâng tỷ trọng vốn ngoài ngân sách lên mức 50% tổng kinh phí bảo tồn trong giai đoạn 2021 – 2030. Khôi phục và hỗ trợ nghệ nhân tại các làng nghề truyền thống như gốm Tân Vạn, đá Bửu Long. Chủ thể thực hiện: Sở Kế hoạch và Đầu tư chủ trì, phối hợp với Sở Tài chính và Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh.

3. Phát triển sản phẩm du lịch di sản đặc trưng: Thiết lập 3 tuyến du lịch văn hóa - lịch sử chuyên đề kết nối di tích khảo cổ Mộ Cự thạch Hàng Gòn, Chiến khu Đ, Khu danh thắng Bửu Long và hệ thống đình làng ven sông Đồng Nai trước năm 2025. Phấn đấu tăng lượng khách tham quan di tích đạt mức tăng trưởng từ 15% đến 20%/năm. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh phối hợp với các công ty lữ hành.

4. Ứng dụng công nghệ số trong quản lý di sản: Triển khai đề án số hóa 3D toàn bộ 57 di tích xếp hạng và xây dựng cơ sở dữ liệu số cho 347 lễ hội, 16.000 hiện vật bảo tàng cùng hệ thống tư liệu Hán Nôm hoàn thành trước năm 2027. Chủ thể thực hiện: Bảo tàng Đồng Nai phối hợp với Sở Thông tin và Truyền thông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước và chuyên viên văn hóa: Giúp nắm bắt hệ thống tư liệu kiểm kê đầy đủ, các văn bản quy phạm pháp luật của tỉnh Đồng Nai, từ đó hoạch định chính sách bảo tồn phù hợp với Quy hoạch phát triển ngành văn hóa tỉnh Đồng Nai tầm nhìn đến năm 2030.

2. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lịch sử, Văn hóa học, Du lịch: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật phong phú, các cứ liệu khảo cổ học tại Đồng Nai trong 15 thế kỷ đầu Công nguyên và phương pháp luận nghiên cứu lịch sử địa phương chuẩn mực.

3. Các doanh nghiệp lữ hành và nhà đầu tư phát triển du lịch: Khai thác những phân tích chuyên sâu về giá trị 123 ngôi đình làng, danh lam thắng cảnh và hệ thống di tích cách mạng để xây dựng tour du lịch trải nghiệm, sinh thái văn hóa độc đáo.

4. Ban quản trị di tích cơ sở và cộng đồng địa phương: Trang bị kiến thức chuyên môn về nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng di tích kiến trúc gỗ, phương thức bài trí thờ tự và quy trình tổ chức lễ hội truyền thống văn minh, tiết kiệm.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị đặc biệt của di tích Mộ Cự thạch Hàng Gòn trong hệ thống di sản Đồng Nai là gì? Mộ Cự thạch Hàng Gòn là di tích khảo cổ - kiến trúc độc nhất vô nhị ở miền Nam Việt Nam, được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt năm 2015. Công trình có niên đại khoảng 2.000 năm trước, kết cấu bằng 6 tấm đá hoa cương nặng hàng chục tấn ghép thành hầm mộ chữ nhật kích thước 4,2m x 2,7m x 1,6m. Đây là minh chứng vật chất xác thực phản ánh trình độ kỹ thuật chế tác đá đỉnh cao và phân tầng xã hội sơ khai thời tiền sử.

Thực trạng bảo tồn hệ thống đình làng trên địa bàn tỉnh Đồng Nai diễn ra như thế nào? Toàn tỉnh hiện có 123 ngôi đình làng, trong đó thành phố Biên Hòa tập trung nhiều nhất với 41 đình và huyện Vĩnh Cửu có 37 đình. Hơn 80% các ngôi đình vẫn duy trì tục cúng Kỳ yên và giữ được lệ hát bội định kỳ ba năm một lần. Tuy nhiên, nhiều ngôi đình cổ đang đối mặt với tình trạng mục ruỗng cấu trúc gỗ chịu lực và bị thu hẹp diện tích đất do tốc độ đô thị hóa nhanh chóng.

Nguồn kinh phí trùng tu di tích tỉnh Đồng Nai giai đoạn 1998 – 2018 được huy động từ đâu? Kinh phí tu bổ di tích được kết hợp chặt chẽ giữa ngân sách nhà nước theo Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa và nguồn vốn đóng góp xã hội hóa từ các tầng lớp nhân dân. Giai đoạn 1998 – 2018, nguồn vốn xã hội hóa đã đóng góp hàng chục tỷ đồng, chiếm khoảng 30% đến 40% tổng kinh phí đầu tư tại các cơ sở đình, chùa, đền miếu trong tỉnh.

Những thách thức lớn nhất mà các làng nghề truyền thống ở Đồng Nai đang phải đối mặt là gì? Các làng nghề truyền thống tiêu biểu như gốm Biên Hòa, điêu khắc đá Bửu Long và đúc gang Thạnh Phú sụt giảm trên 50% số cơ sở hoạt động. Thách thức lớn nhất bao gồm yêu cầu di dời xưởng sản xuất tránh ô nhiễm môi trường đô thị, giá thành nguyên liệu tăng cao, thiếu hụt nghệ nhân trẻ kế nghiệp và sản phẩm chưa thích ứng kịp với thị hiếu thị trường hiện đại.

Đóng góp mới cốt lõi của luận văn thạc sĩ này đối với khoa học lịch sử là gì? Luận văn là công trình khoa học đầu tiên hệ thống hóa một cách toàn diện và khoa học toàn bộ tiến trình 20 năm bảo tồn di sản văn hóa tại Đồng Nai (1998 – 2018). Tác giả đã lượng hóa dữ liệu cụ thể qua 12 bảng thống kê, đúc kết 5 bài học kinh nghiệm sâu sắc về giải quyết mâu thuẫn giữa bảo tồn nguyên trạng và khai phóng tài nguyên di sản phục vụ phát triển kinh tế bền vững.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện diện mạo hơn 1.500 cơ sở tín ngưỡng, 57 di tích xếp hạng và 347 lễ hội trên địa bàn tỉnh Đồng Nai qua 20 năm đổi mới.
• Khẳng định tính đúng đắn của việc thực thi Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII với khối lượng tài nguyên bảo tàng lưu giữ vượt mốc 16.000 hiện vật quý.
• Nhận diện chính xác các nguy cơ mai một làng nghề truyền thống và xung đột giữa tốc độ công nghiệp hóa (GRDP đạt 222.972 tỷ đồng) với không gian di tích.
• Đề xuất 4 giải pháp khả thi với lộ trình rõ ràng nhằm giải quyết hài hòa bài toán bảo tồn nguyên vẹn và phát triển du lịch bền vững.
• Đóng góp nguồn sử liệu địa phương có giá trị khoa học cao phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và quản lý văn hóa trong thời kỳ hội nhập.

Lộ trình triển khai tiếp theo cần tập trung hoàn thành cấp phép đất đai di tích trong giai đoạn 2021 – 2025 và hoàn thiện chuyển đổi số di sản văn hóa trước năm 2030. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác ngay nguồn dữ liệu quý báu từ luận văn này để nâng cao hiệu quả các dự án bảo tồn di sản tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI 1. Vài nét về tỉnh Đồng Nai 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên Tỉnh Đồng Nai có diện tích tự nhiên là 5. Địa giới hành chính Đồng Nai tiếp giáp các tỉnh: Phía Đông giáp tỉnh Bình Thuận, Đông Bắc giáp tỉnh Lâm Đồng; phía Tây Bắc giáp tỉnh Bình Dương và tỉnh Bình Phước; phía Nam giáp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu; phía Tây giáp Thành Phố Hồ Chí Minh.

Toàn tỉnh có 11 đơn vị hành chính trực thuộc bao gồm thành phố Biên Hòa, thành phố Long Khánh và 9 huyện: Long Thành, Nhơn Trạch, Thống Nhất, Vĩnh Cửu, Tân Phú, Định Quán, Trảng Bom, Xuân Lộc và Cẩm Mỹ [38:6]. Ngày nay, tỉnh Đồng Nai có vị trí hết sức quan trọng, ở trung tâm Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam – vùng kinh tế năng động nhất cả nước, giữ vai trò trọng yếu trong vùng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và an ninh quốc phòng. Đồng Nai nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, cận xích đạo, gió mùa. Thời tiết trong năm chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa kéo dài từ tháng tháng 5 đến tháng 11 hàng năm và mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau; chế độ nắng, gió, mưa, nhiệt, ẩm ở tỉ lệ cao, ổn định và phân bổ khá đồng đều giữa các vùng là điều kiện tốt cho sản xuất nông nghiệp, phát triển công nghiệp và sinh hoạt văn hóa, du lịch của nhân dân.

Về tài nguyên đất, Đồng Nai có 10 loại đất chính được chia thành 3 nhóm chủ yếu theo nguồn gốc hình thành: Nhóm đất hình thành trên đá bazan gồm đá bọt, đất đen, đất đỏ; nhóm đất hình thành trên nền phù sa cổ và đá phiến sét bao gồm đất xám, nâu xám.; nhóm đất thủy thành bao gồm đất phù sa, đất gley, đất cát. Nhìn chung, Đồng Nai có nhiều loại đất có chất lượng tốt, thích hợp với nhiều loại cây trồng như: cao su, cà phê, điều, đậu nành. Đồng Nai có mạng lưới sông, suối dày đặc (trên 40 sông suối lớn nhỏ) với diện tích mặt nước khoảng 16.666 ha, chiếm tỷ lệ 2,8% diện tích tự nhiên. Hệ thống sông, hồ, suối, thác không những là nguồn cung cấp nước cho tỉnh mà còn 9 có giá trị khai thác thủy điện như Thủy điện Trị An và đặc biệt là tiềm năng phát triển du lịch sông nước của tỉnh [38:7].

Tài nguyên rừng Đồng Nai còn tương đối phong phú, năm 2018 diện tích rừng của tỉnh là 177.939 hecta, độ che phủ 30,1%; trong đó, diện tích rừng tự nhiên là 119.950 hecta và diện tích rừng trồng là 57. Thảm thực vật rừng ở Đồng Nai thuộc hệ sinh thái rừng ẩm nhiệt đới gió mùa mưa nhiều với hệ thực vật, động vật đa dạng về chủng loài. Các kiểu rừng tự nhiên cơ bản có kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và kiểu rừng kín nửa rụng lá nhiệt đới ẩm [38:7,8]. Các loại khoáng sản của tỉnh Đồng Nai không nhiều, trữ lượng không lớn để phát triển ngành công nghiệp khai khoáng có qui mô.

Riêng nguồn khoáng sản làm vật liệu xây dựng (đá, cát, sét, laterit, puzolan, kermzit) là thế mạnh của tỉnh, không những cung cấp đủ phục vụ công nghiệp vật liệu xây dựng trong tỉnh mà còn cung cấp cho các tỉnh lân cận, trong đó các mỏ đá của Đồng Nai có trữ lượng lớn gần nửa tỷ m3 phân bố đều khắp các huyện. Sét gạch ngói phân bố ở nhiều vùng trong tỉnh, có thể khai thác hàng triệu m3/năm. Cát xây dựng tập trung chủ yếu ở lòng sông Đồng Nai với trữ lượng khá lớn và hàng năm lại được bổ sung từ thượng nguồn[58]. Nhìn chung so với các tỉnh phía Nam, Đồng Nai là một tỉnh được tận hưởng ưu đãi của thiên nhiên miền nhiệt đới, có cơ cấu quỹ đất phong phú thích hợp với các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao; khí hậu ôn hòa, hai mùa mưa nắng rõ rệt, ít có lốc và bão; có hệ thống rừng tự nhiên dồi dào giá trị sinh thái, sinh cảnh; có hệ thống sông ngòi giàu tiềm lực thủy năng, tiện lợi cho giao thông cũng như cung cấp nước sinh hoạt nước và cho các loại hình kinh tế công - nông - lâm - ngư nghiệp và phát triển dịch vụ du lịch.

Vì vậy, trong tiến trình lịch sử Đồng Nai luôn là địa bàn hấp dẫn cho lưu dân tứ xứ, là vùng đất giao lưu, dung hợp, tiếp biến nhiều luồng văn hóa. Cư dân và lao động 10 Cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII, vùng đất Đồng Nai trở nên sôi động với sự xuất hiện của lớp cư dân di cư người Việt từ miền Thuận Quảng và nhóm người Hoa theo Trần Thượng Xuyên vào hợp cùng các cư dân bản địa cùng nhau khai khẩn mở mang cương vực. Trải qua thời gian vùng đất Đồng Nai trở thành nơi sinh sống đông đúc, với nhiều làng, ấp trù phú. Đến nay, ở Đồng Nai còn tồn tại nhiều làng, xã có tuổi đời gần 300 năm như làng Phú Hội, làng Hiệp Phước huyện Nhơn Trạch), Làng Bến Gỗ (huyện Long Thành); làng Bến Cá - Tân Triều (huyện Vĩnh Cửu); xã Hiệp Hòa (thành phố Biên Hòa).

Tính đến năm 2018, dân số của tỉnh Đồng Nai có 3.086,07 nghìn người, bao gồm dân số thành thị 1.098,74 người, chiếm 35,6%; dân số nông thôn 1.987,33 nghìn người, chiếm 64,4%; mật độ dân số đạt 528 người/km2. Tháp tuổi dân số của tỉnh Đồng Nai khá trẻ cộng với quá trình phát triển nhanh chóng của các khu công nghiệp trên địa bàn tạo sức hút tăng dân số cơ học, làm dân số của tỉnh tăng nhanh [13:55]. Điều kiện kinh tế - xã hội Tỉnh Đồng Nai đang trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao. Từ năm 2000 đến năm 2015, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Đồng Nai bình quân đạt trên 12%/năm.

Tổng sản phẩm quốc nội (GRDP) trên địa bàn tỉnh năm 2018 đạt 222. GDP bình quân đầu người đạt 102,32 triệu đồng, tương đương 4. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng nhanh tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng và dịch vụ, giảm dần tỷ trọng nông - lâm - thủy sản trong tổng giá trị sản phẩm địa phương. Năm 2005 tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng là 52,2%, ngành dịch vụ chiếm 25,6%, ngành nông - lâm - thủy sản chiếm 22,2% thì đến năm 2018, công nghiệp - xây dựng là 57,9%, ngành dịch vụ chiếm 37,1% và ngành nông - lâm - thủy sản giảm chỉ còn 5,0% [57].1: Tổng giá trị sản phẩm địa phương (GRDP) tỉnh Đồng Nai theo giá so sánh năm 2010 Đơn vị tính: Tỷ đồng Chia ra Năm Tổng số Nông, lâm Thuế sản Công nghiệp nghiêp - thủy Dịch vụ phẩm trừ trợ - xây dựng sản cấp sản phẩm 2010 122.972,1 Nguồn: Niên giám thống kê tỉnh Đồng Nai năm 2018 Biểu đồ 1.

Tổng giá trị sản phẩm địa phương(GRDP) tỉnh Đồng Nai các năm 2010, 2015 và 2018. Đơn vị tính: nghìn tỷ 12 Đầu tư công nghiệp của tỉnh Đồng Nai vào bậc nhất cả nước, trên địa bàn tỉnh có nhiều khu công nghiệp tập trung ở hầu hết các huyện, thành phố. Tính đến năm 2018, Đồng Nai có 31 KCN đã đi vào hoạt động, thu hút hơn 1.200 dự án đầu tư nước ngoài và gần 500 dự án đầu tư trong nước [59]. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội thực hiện năm 2018 theo giá hiện hành đạt 79.903,60 tỷ đồng (bằng 25,3% GRDP), trong đó vốn đầu tư ngành công nghiệp - xây dựng là 46.969,75 tỷ đồng chiếm 58,78% tổng vốn đầu tư.

Về thu hút đầu tư trực tiếp của nước ngoài (FDI) chỉ tính riêng năm 2018 có 131 dự án cấp phép mới với số vồn đăng ký đạt 1.045 triệu USD, số vốn đầu tư được thực hiện trong năm 2018 là 381 triệu USD [14:119]. Trong lĩnh vực thương mại - dịch vụ, tỉnh Đồng Nai có hệ thống chợ truyền thống, siêu thị khá phong phú, phân bố rộng khắp trên các địa bàn đáp ứng kịp thời mọi nhu cầu của người dân. Kim ngạch xuất - nhập khẩu của tỉnh chiếm tỷ trọng khá lớn trong tổng kim ngạch cả nước: Năm 2018, kim ngạch xuất khẩu đạt 18.610 triệu USD; kim ngạch nhập khẩu đạt 16. Các ngành dịch vụ góp phần quan trọng vào tổng sản phẩm trong tỉnh và tạo tiền đề cho các ngành và lĩnh vực khác phát triển.

Lĩnh vực sản xuất nông nghiệp - lâm nghiệp - thủy sản của tỉnh trong nhiều năm phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, nâng cao hiệu quả kinh tế và tăng thu nhập của người dân. Cơ cấu cây trồng tiếp tục chuyển đổi theo hướng tăng nhanh diện tích một số cây công nghiệp, cây ăn trái có giá trị kinh tế cao, sử dụng các loại giống mới trong trồng trọt nhằm tăng năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp. Hoạt động chăn nuôi phát triển theo hướng tập trung và từng bước hiện đại, các trang trại và doanh nghiệp không ngừng mở rộng quy mô chăn nuôi, tăng số lượng đàn gia súc và gia cầm như trâu, bò, heo, gà, vịt. và tăng sản lượng thịt cung cấp cho thị trường tiêu thụ.

Cơ sở hạ tầng trong tỉnh từng bước được đầu tư xây dựng phục vụ đắc lực các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và dân sinh. Đến cuối năm 2018, hệ thống giao thông đường bộ trên địa bàn tỉnh được phát triển có tổng chiều dài khoảng 6.876,5 km, bao gồm đường quốc lộ, tỉnh lộ, đường huyện (đường đô 13 thị), đường xã (phường, thị trấn), đường chuyên dùng. Tuyến đường sắt thống nhất Bắc – Nam đi qua tỉnh có chiều dài 87,5 km, toàn tỉnh có 24 tuyến đường sông đang hoạt động, tổng chiều dài 431 km [38:16]. Đến nay, hệ thống lưới điện đã được kéo phủ khắp toàn tỉnh đến 100% số xã, phường, thị trấn, đến năm 2018, tỷ lệ hộ sử dụng điện sinh hoạt đạt 99,84%, trong đó thành thị đạt 100% và nông thôn đạt 99,67% [13:374].

Toàn tỉnh có 19 nhà máy nước đang hoạt động, tổng công suất các nhà máy nước đạt khoảng 310.000 m3/ngày, cơ bản đáp ứng được khoảng 80% nhu cầu nước máy phục vụ nhu cầu sinh hoạt của dân cư đô thị, các khu công nghiệp và một số điểm dân cư nông thôn. Lĩnh vực văn hóa - y tế - giáo dục của tỉnh được tập trung đầu tư cơ sở vật chất và từng bước nâng chất lượng. Đến năm 2018, tỷ lệ xã, phường có trường tiểu học, trường mầm non đạt 100%, có trường trung học cơ sở đạt 95% [14:475].