Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỒNG CHIÊNG 1. Những khái niệm cơ bản 1. Khái niệm văn hoá và bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá Văn hóa là một khái niệm rộng, cùng với quá trình phát triển, văn hóa ngày càng có nội dung phong phú và có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Tổng giám đốc UNESCO đưa ra khái niệm: Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động dân tộc trong quá khứ và trong hiện tại.
Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống giá trị, các truyền thống và các thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng biệt của mỗi dân tộc[46]. Theo quan điểm của C.Ăngghen, văn hoá là toàn bộ những thành quả được tạo ra nhờ hoạt động lao động sáng tạo của con người. Văn hoá là "thiên nhiên thứ hai" - thiên nhiên được con người cải biến, được nhân hoá, mang ý nghĩa và nội dung con người. Văn hóa, về một phương diện nào đó, còn đóng vai trò là cơ sở, là nền tảng của sự phát triển xã hội, trở thành yếu tố cấu thành cơ sở, nền tảng tinh thần của xã hội.
Mặt khác, theo V.Lênin, với công cuộc xây dựng xã hội mới ở một nước nông nghiệp lạc hậu, nước Nga không thể có được thành công như mong muốn khi quá độ lên chủ nghĩa xã hội nếu không phát triển văn hoá làm một cơ sở nền tảng. Ở Việt Nam, trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đã có một số học giả trong và ngoài nước nghiên cứu về văn hóa Việt Nam. Văn hóa được Chủ tịch Hồ Chí Minh quan niệm theo nghĩa rộng bao gồm toàn bộ những giá trị vật chất, những giá trị tinh thần và phương thức sinh hoạt của con người: “Vì sự sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ở và các phương 12 thúc sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [13].
Như vậy, văn hóa có nhiều khái niệm khác nhau dưới các góc độ khác nhau. Từ những quan niệm đó, ta nhận thấy: Theo nghĩa rộng, văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, mang tính chất chân, thiện, mỹ và phục vụ cho sự sinh tồn, phát triển của con người, xã hội loài người. Theo nghĩa hẹp, văn hóa là toàn bộ các giá trị tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy trong quá trình lịch sử xã hội. Về bảo tồn có nhiều khái niệm khác nhau.
Bảo tồn được hiểu là các nỗ lực nhằm bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại theo dạng thức vốn có của nó. Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật, hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó. Bảo tồn là giữ lại, không để mất đi, không để bị thay đổi, biến hóa hay biến thái. Tương tự khái niệm bảo tồn, khái niệm phát huy cũng có nhiều cách hiểu khác nhau.
Phát huy có thể hiểu là làm cho lan toả trong cộng đồng xã hội trên cơ sở những giá trị vốn có trong bản thân sự vật, hiện tượng. Từ sự phân tích trên, tác giả quan niệm: Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá là quá trình gìn giữ và làm cho những giá trị văn hóa lan tỏa trong cộng đồng xã hội. Khái niệm quản lý nhà nước về bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá Quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, xuất hiện và tồn tại cùng với sự xuất hiện và tồn tại của nhà nước. Hoạt động quản lý gắn liền với hệ thống các cơ quan thực thi quyền lực nhà nước.
Hiện nay khái niệm quản lý nhà nước vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau. Các tác giả cuốn sách Một số vấn đề về Văn hóa - Xã hội các dân tộc thiểu số ở Tây nguyên hiện nay quan niệm“Quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và 13 hành vi hoạt động của con người do hệ thống cơ quan nhà nước từ trung ương đến cơ sở tiến hành dựa trên cơ sở pháp luật để thực hiện luật pháp Nhà nước. Quản lý nhà nước là hoạt động của Nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước’”. Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước được hiểu là “sự tác động của các chủ thể mang quyền lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật tới các đối tượng quản lý nhằm thực hiện các chức năng đối nội, đối ngoại của nhà nước hay quản lý nhà nước là hoạt động của Nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm thực hiện các chức năng trên”.
Theo nghĩa hẹp, “Quản lý nhà nước là hoạt động chấp hành và điều hành của các cơ quan nhà nước (hoặc các tổ chức xã hội nếu được nhà nước ủy quyền) được tiến hành trên cơ sở và để thi hành luật nhằm thực hiện trong cuộc sống hàng ngày các chức năng của nhà nước trên mọi lĩnh vực hành chính - chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội””. Với nghĩa này, quản lý nhà nước đồng nhất với quản lý hành chính nhà nước. Mặt khác, khái niệm quản lý nhà nước phải được tiếp cận theo quan điểm là sự tương tác giữa chủ thể quản lý nhà nước và các đối tượng quản lý với vai trò định hướng, tạo điều kiện hỗ trợ và giám sát của nhà nước nhằm tạo ra sự phát triển của ngành, lĩnh vực. Quản lý nhà nước không phải là sự tác động một chiều mà là sự tác động qua lại hai chiều.
Quản lý nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là hoạt động quản lý của các cơ quan nhà nước nhằm gìn giữ những giá trị văn hoá, từ đó làm cho các giá trị văn hoá lan rộng trong cộng đồng xã hội. Quản lý cũng chính là sự định hướng, tạo điều kiện tổ chức, điều hành việc bảo tồn, gìn giữ văn hóa, làm cho giá trị văn hóa được phát huy theo chiều hướng tích cực và thực sự trở thành mục tiêu và động lực của sự phát triển. Các giá trị văn hóa là tài sản vô giá, là nguồn lực to lớn và quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh 14 tế - xã hội nên cần thiết phải có sự quản lý nhà nước. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá còn có ý nghĩa quan trọng nhằm giáo dục truyền thống văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và phục vụ cho nghiên cứu khoa học.
Như vậy, cần có biện pháp quản lý phù hợp mới phát huy hết được những giá trị văn hóa trong đời sống đương đại. Quản lỷ nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là những công việc của Nhà nước được thực hiện thông qua việc ban hành, tổ chức thực hiện, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về văn hóa. Quản lý nhà nước về văn hóa phải gắn liền với chức năng nhiệm vụ của bộ máy quản lý từ trung ương đến địa phương. Theo đó cơ quan quản lý nhà nước cấp trung ương là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ở các cấp chính quyền địa phương là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp tỉnh, phòng Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp huyện, Ban văn hóa cấp xã, phường.
Trong hệ thống đó vai trò của chính quyền địa phương là vô cùng quan trọng. Chủ thể quản lý nhà nước trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa là hệ thống bộ máy quản lý nhà nước từ trung ương đến địa phương. Cơ quan quản lý nhà nước cấp trung ương: là Chính phủ, các cơ quan thuộc Chính phủ như: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các Bộ, Ban, Ngành, cơ quan ngang Bộ. có thẩm quyền trong quản lý nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa.
Điều 55 Luật Di sản văn hóa Việt Nam quy định: “Bộ Văn hóa - Thông tin chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý về di sản văn hóa. Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ có trách nhiệm quản lý nhà nước về di sản văn hóa theo sự phân công của Chính phủ” [29]. Cơ quan quản lý nhà nước ở các cấp địa phương là UBND các cấp, các cơ quan chức năng trực thuộc UBND các cấp như Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp tỉnh, phòng Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp huyện, thị xã và Ban văn 15 hóa cấp xã, phường và các sở ban ngành có thẩm quyền trong quản lý nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị các giá trị văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên ở địa phương. Khoản 4, Điều 55, Luật Di sản văn hóa Việt Nam [29] quy định: UBND các cấp trong phạm vi nhiệm vụ và quyền hạn của mình thực hiện việc quản lý nhà nước về di sản văn hóa ở địa phương theo phân cấp của Chính phủ.
Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên bao gồm các yếu tố bộ phận sau: cồng chiêng, các bản nhạc tấu bằng cồng chiêng, những người chơi cồng chiêng, các lễ hội có sử dụng cồng chiêng (Lễ mừng lúa mới, Lễ cúng Bến nước.), những địa điểm tổ chức các lễ hội đó (nhà dài, nhà rông, nhà gươl, rẫy, bến nước, nhà mồ, các khu rừng cạnh các buôn làng Tây Nguyên,.) Ngoài vai trò là phương tiện diễn tấu dân gian, cồng chiêng còn thể hiện quyền uy, sự giàu sang của gia đình, dòng tộc, bản làng, là vật thiêng trong tín ngưỡng tâm linh của đồng bào các dân tộc thiểu số. Nội dung, phương thức quản lý nhà nước về bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá 1. Nội dung quản lý nhà nước về bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá Quản lý nhà nước về di sản văn hoá nói chung và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa nói riêng là sự định hướng, tạo điều kiện để tổ chức điều hành hoạt động bảo vệ, gìn giữ giá trị văn hóa và làm cho các giá trị đó được phát huy theo chiều hướng tích cực. Nội dung quản lý nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là một phần cấu thành nội dung quản lý nhà nước về di sản văn hóa.