Luận văn Thạc sĩ Kinh tế: ứng dụng mô hình kiểm soát 3 lớp trong công tác

Luận văn thạc sĩ ứng dụng mô hình kiểm soát 3 lớp trong công tác quản trị rủi ro trục lợi sổthẻ tiết kiệm tại các ngân h phục vụ n

• Tác giả: Nguyễn Vương Huynh
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Bảo Khánh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản trị các tổ chức tài chính
• Đề tài: Ứng dụng mô hình kiểm soát 3 lớp trong công tác quản trị rủi ro trục lợi sổ tiết kiệm tại các ngân hàng thương mại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm Mô Hình Kiểm Soát 3 Lớp

Mô hình kiểm soát 3 lớp (Three-Layer Control Model) là một framework quản lý toàn diện được áp dụng rộng rãi trong các tổ chức hiện đại. Mô hình này bao gồm ba tầng độc lập nhưng liên kết chặt chẽ, giúp tối ưu hóa quá trình kiểm soát nội bộ, quản lý rủi ro và đảm bảo tuân thủ quy định. Ứng dụng mô hình này trong luận văn ThS giúp nghiên cứu sinh xây dựng hệ thống kiểm soát hiệu quả, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và thực tiễn quản lý doanh nghiệp.

1.1. Cấu Trúc Ba Lớp Cơ Bản

Lớp thứ nhất là hoạt động quản lý (Management Control): bao gồm các chính sách, quy trình và tiêu chí kiểm soát hàng ngày. Lớp thứ hai là quản lý rủi ro (Risk Management): xác định, đánh giá và giảm thiểu các rủi ro tiềm ẩn. Lớp thứ ba là kiểm toán nội bộ (Internal Audit): đánh giá độc lập hiệu quả của hai lớp trên, cung cấp khuyến nghị cải thiện.

II. Ứng Dụng Mô Hình Trong Luận Văn Thạc Sĩ

Ứng dụng mô hình kiểm soát 3 lớp trong luận văn ThS đòi hỏi phương pháp nghiên cứu khoa học, phân tích sâu sắc và đánh giá thực tiễn. Nghiên cứu sinh cần thiết kế hệ thống kiểm soát phù hợp với bối cảnh tổ chức cụ thể, đồng thời chứng minh tính hiệu quả thông qua dữ liệu thực tế. Mục tiêu là tạo ra một mô hình kiểm soát toàn diện, có thể triển khai thực tế và mang lại giá trị gia tăng cho tổ chức.

2.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Và Phân Tích

Sử dụng phương pháp định tính và định lượng để phân tích hiệu quả của mô hình. Tiến hành phỏng vấn sâu với các bộ phận liên quan, thu thập dữ liệu thực tế từ các báo cáo kiểm soán nội bộ. Xây dựng các chỉ tiêu đánh giá hiệu suất (KPIs) để đo lường mức độ tuân thủ và độ hiệu quả của hệ thống kiểm soát.

III. Lợi Ích Và Thách Thức Khi Triển Khai

Triển khai mô hình kiểm soát 3 lớp mang lại nhiều lợi ích: cải thiện quản lý rủi ro, tăng cường tuân thủ quy định, nâng cao hiệu quả hoạt động và xây dựng niềm tin với stakeholders. Tuy nhiên, các tổ chức cũng gặp phải thách thức như chi phí triển khai cao, sự chống đối từ nhân viên, và sự phức tạp trong chuẩn bị dữ liệu. Luận văn ThS cần đề xuất giải pháp khắc phục những thách thức này.

3.1. Chiến Lược Triển Khai Hiệu Quả

Lập kế hoạch chi tiết với các giai đoạn cụ thể, từ chuẩn bị đến thực hiện. Đảm bảo sự cam kết từ cấp lãnh đạo và các bộ phận liên quan. Cung cấp đào tạo toàn diện cho nhân viên về mô hình kiểm soát mới. Sử dụng công nghệ hiện đại để tự động hóa quy trình kiểm soát, giảm khối lượng công việc thủ công.

IV. Kết Luận Và Hướng Phát Triển Tương Lai

Mô hình kiểm soát 3 lớp là giải pháp toàn diện và hiện đại cho các tổ chức muốn nâng cao hiệu quả quản lý và kiểm soát rủi ro. Luận văn ThS về chủ đề này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Trong tương lai, sự tích hợp công nghệ AI và tự động hóa sẽ làm cho mô hình này ngày càng mạnh mẽ và hiệu quả hơn.

4.1. Xu Hướng Phát Triển Và Cải Tiến

Tích hợp công nghệ blockchain để tăng tính minh bạch và bảo mật dữ liệu kiểm soác. Ứng dụng machine learning để dự báo rủi ro và phát hiện các bất thường sớm. Phát triển các dashboard báo cáo thời gian thực giúp quản lý nắm bắt tình hình kiểm soát một cách tức thời và chính xác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huy động tiền gửi tiết kiệm cá nhân là nghiệp vụ huyết mạch của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam, chiếm tới hơn 66,7% tổng nguồn vốn huy động đầu vào và đóng vai trò nền tảng tạo ra từ 60% đến 70% tổng thu nhập từ hoạt động tín dụng. Mặc dù vốn chủ sở hữu của các ngân hàng thương mại chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn từ 5% đến 10% tổng nguồn vốn, khối lượng tài sản quản lý lại vô cùng lớn. Trong giai đoạn 2016 - 2019, thị trường tài chính Việt Nam liên tục chấn động bởi hàng loạt đại án trục lợi sổ tiết kiệm với tổng giá trị thiệt hại ước tính vượt mức 1.500 tỷ đồng tại nhiều ngân hàng lớn như Eximbank, OceanBank, Ngân hàng Bản Việt và Vietinbank. Vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ việc mô hình quản trị rủi ro 3 lớp phòng thủ truyền thống bị vô hiệu hóa do quy trình luân chuyển chứng từ giấy thủ công, sự suy thoái đạo đức nghề nghiệp và tình trạng thông đồng tinh vi giữa các cấp nhân viên.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn tập trung giải phẫu cơ chế hoạt động của mô hình kiểm soát 3 lớp trong quy trình tiền gửi tiết kiệm, nhận diện các điểm mù kiểm soát nội bộ dẫn đến rủi ro chiếm đoạt tiền gửi, từ đó thiết kế giải pháp đột phá nâng cấp lên mô hình kiểm soát 3+1 lớp. Nghiên cứu được giới hạn trong phạm vi không gian tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam và phạm vi thời gian tập trung vào 3 năm gần nhất (2016 - 2019). Đóng góp của đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp các tổ chức tín dụng bịt kín các lỗ hổng gian lận, nâng tỷ lệ kiểm soát an toàn tiền gửi lên mức tiệm cận 100%, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hàng triệu người gửi tiền và củng cố niềm tin vào tính thanh khoản của toàn bộ hệ thống tiền tệ quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp giữa lý thuyết quản trị rủi ro và chuẩn mực kiểm toán hiện đại. Trọng tâm lý thuyết là mô hình 3 tuyến phòng thủ (Three Lines of Defense) được chuẩn hóa bởi Hiệp hội Kiểm toán Nội bộ Hoa Kỳ (IIA), Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và Ủy ban Basel. Mô hình này phân định rõ vai trò: tuyến 1 là kiểm soát vận hành trực tiếp tại quầy giao dịch, tuyến 2 là khối kiểm soát rủi ro và tuân thủ, tuyến 3 là kiểm toán nội bộ độc lập. Theo phương pháp tiếp cận kiểm toán toàn cầu của Deloitte, khi 3 lớp phòng thủ hoạt động tối ưu, mức độ đảm bảo rủi ro nội bộ đạt 2,7 trên thang điểm 3 (tương đương 90% độ tin cậy), cho phép kiểm toán độc lập giảm tới 90% dung lượng mẫu thử nghiệm chi tiết.

Bên cạnh đó, luận văn vận dụng mô hình định lượng rủi ro kiểm toán toàn diện: Rủi ro kiểm toán bằng Rủi ro tiềm tàng cộng Rủi ro kiểm soát cộng Rủi ro phát hiện. Các khái niệm học thuật then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Rủi ro hoạt động (Operational Risk) theo khung chuẩn Basel II, Hành vi trục lợi sổ tiết kiệm (Fraud Risk) - bản chất là hành vi cố ý chiếm đoạt tài sản thông qua việc làm sai lệch thông tin tài chính, và Quy định an toàn tiền gửi theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN và Thông tư 48/2018/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn áp dụng phương pháp luận nghiên cứu định tính kết hợp phân tích đối chiếu, tổng hợp, quy nạp logic và phản biện loại trừ. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định có chủ đích gồm 6 vụ án trục lợi sổ tiết kiệm điển hình nhất giai đoạn 2016 - 2019 với quy mô thất thoát từ 50 tỷ đồng đến 657 tỷ đồng mỗi vụ. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được lựa chọn vì các vụ việc này đại diện đầy đủ cho 2 phương thức chiếm đoạt chính: rút tiền trực tiếp từ tài khoản và rút tiền gián tiếp thông qua thế chấp sổ tiết kiệm để vay vốn.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ma trận đối chiếu kế toán - kiểm toán xuất phát từ tính chất đặc thù của gian lận tài chính ngân hàng. Bằng cách so sánh quy trình lý thuyết chuẩn mực với dữ liệu hồi cứu từ hồ sơ pháp lý, các kết luận thanh tra và báo cáo tài chính của 6 ngân hàng thương mại, nghiên cứu bóc tách chính xác từng thời điểm các chốt kiểm soát bị bẻ gãy. Timeline nghiên cứu dữ liệu thứ cấp và dữ liệu chuyên gia được triển khai xuyên suốt trong 12 tháng từ cuối năm 2018 đến tháng 11 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra rằng lớp phòng thủ thứ 1 (giao dịch viên) và lớp phòng thủ thứ 2 (kiểm soát viên, giám đốc phòng giao dịch) thường xuyên bị vô hiệu hóa thông qua hình thức cấu kết nội bộ hoặc lạm quyền chức vụ. Điển hình tại vụ OceanBank Hải Phòng, hơn 400 tỷ đồng của khách hàng bị chiếm đoạt do nguyên Giám đốc chi nhánh trực tiếp chỉ đạo nhân viên nhận tiền ngoài quầy và phát hành sổ tiết kiệm không nhập vào hệ thống core banking. Tương tự, tại Eximbank Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh, lợi dụng sự tin tưởng của khách hàng VIP gửi 264 tỷ đồng, cán bộ quản lý đã làm giả giấy tờ ủy quyền để rút tiền êm thấm qua nhiều năm.

Thứ hai, lớp phòng thủ thứ 3 (kiểm toán nội bộ) bộc lộ độ trễ cực lớn trong việc nhận diện gian lận. Thống kê từ 6 vụ việc nghiên cứu cho thấy 100% các vụ trục lợi không phải do kiểm toán nội bộ phát hiện trong kỳ kiểm tra thường niên mà chỉ vỡ lở khi khách hàng đến ngân hàng tất toán hoặc khi đối tượng vi phạm đã bỏ trốn ra nước ngoài. Thời gian phát hiện gian lận trung bình bị chậm từ 12 tháng đến 36 tháng sau khi giao dịch phi pháp đầu tiên diễn ra.

Thứ ba, thói quen giao dịch thiếu cảnh giác và tâm lý chuộng chế độ chăm sóc đặc biệt của khách hàng là mắt xích yếu nhất trong chuỗi kiểm soát. Khoảng hơn 80% vụ án xuất phát từ việc khách hàng ký sẵn chứng từ khống, giao dịch tại nhà riêng hoặc giao phó toàn bộ sổ tiết kiệm cho nhân viên quen biết quản lý, khiến cho ma trận kiểm soát tại quầy trở nên hoàn toàn vô nghĩa.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa khiến mô hình 3 lớp phòng thủ thất bại trước rủi ro trục lợi tiền gửi nằm ở tính chất bất đối xứng thông tin giữa ngân hàng và người gửi tiền, kết hợp với cơ chế kiểm soát mang tính đóng kín trong nội bộ. Khi thông tin giao dịch chỉ di chuyển một chiều từ quầy giao dịch vào sổ sách kế toán nội bộ mà không có kênh phản hồi xác thực tức thời với khách hàng, các cán bộ biến chất dễ dàng qua mặt hệ thống bằng các chứng từ ký mạo hoặc ký khống.

Dữ liệu thực nghiệm của luận văn có thể được trực quan hóa thông qua Ma trận kiểm soát các khoản mục tiền gửi và Sơ đồ tương tác thông tin đa chiều. Sơ đồ này minh họa rõ nét cách thức dữ liệu bị bóp méo khi chỉ phụ thuộc vào chữ ký giấy truyền thống so với luồng dữ liệu số hóa có xác thực 2 chiều. So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào việc siết chặt kỷ luật nhân sự hoặc nâng cao tần suất kiểm toán, phát hiện của luận văn khẳng định: nếu không đưa khách hàng vào trực tiếp quy trình kiểm soát, mọi nỗ lực gia tăng thủ tục nội bộ chỉ làm phát sinh chi phí vận hành mà không thể triệt tiêu được rủi ro cấu kết gian lận.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc mô hình kiểm soát rủi ro từ mô hình 3 lớp sang Mô hình 3+1 lớp phòng thủ, chính thức bổ sung Khách hàng thành lớp kiểm soát độc lập thứ tư. Chủ thể thực hiện là Hội đồng Quản trị và Ban Tổng Giám đốc các ngân hàng thương mại. Mục tiêu đạt 100% giao dịch gửi, rút và cầm cố sổ tiết kiệm phải được thông báo xác thực 2 chiều với khách hàng qua kênh số hóa bảo mật, triển khai hoàn tất trong lộ trình 12 tháng.

Thứ hai, tự động hóa toàn diện quy trình giám sát số dư và biến động tiền gửi bằng công nghệ. Khối Công nghệ thông tin và Vận hành tại các ngân hàng thương mại cần thiết lập tính năng gửi tin nhắn biến động số dư sổ tiết kiệm tức thời qua SMS Brandname và ứng dụng Mobile Banking/Internet Banking. Mục tiêu phủ sóng 100% lượng khách hàng cá nhân trong vòng 6 tháng kể từ khi áp dụng, giúp khách hàng tra cứu trạng thái phong tỏa, cầm cố hoặc tất toán sổ tiết kiệm theo thời gian thực suốt 24/7.

Thứ ba, hoàn thiện khung khổ pháp lý về an toàn giao dịch tiền gửi tại quầy. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần ban hành quy chế bắt buộc áp dụng xác thực sinh trắc học (vân tay, nhận diện khuôn mặt) hoặc mã OTP qua điện thoại cho mọi giao dịch rút tiền tiết kiệm có giá trị từ 20 triệu đồng trở lên, thay thế dần việc chỉ đối chiếu chữ ký tay truyền thống. Chỉ tiêu giảm thiểu 95% nguy cơ giả mạo chữ ký, hoàn thành dự thảo và ban hành trong vòng 1 năm.

Thứ tư, chuẩn hóa quy trình giao dịch đối với nhóm khách hàng ưu tiên (VIP) và đẩy mạnh truyền thông cảnh báo rủi ro. Các ngân hàng thương mại cần ban hành quy định cấm tuyệt đối việc nhân viên thực hiện giao dịch nhận tiền hoặc giao sổ tiết kiệm ngoài trụ sở mà không có sự giám sát của xe chuyên dụng và thiết bị ghi hình. Đích nhắm là xóa bỏ 100% các trường hợp cán bộ ngân hàng cầm chứng từ khống cho khách hàng ký ngoài trụ sở.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Ban Giám đốc, cán bộ quản lý rủi ro hoạt động, kiểm soát nội bộ và kiểm toán nội bộ tại các ngân hàng thương mại. Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn giúp nhận diện các điểm nghẽn quy trình, tối ưu hóa nguồn lực kiểm toán và thiết lập các trạm kiểm soát tự động ngăn chặn gian lận nội bộ.

Nhóm 2: Cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Đề tài là tài liệu thực chứng giá trị phục vụ công tác rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật, hoàn thiện quy định về an toàn kho quỹ và quy chế gửi tiền tiết kiệm trong toàn hệ thống.

Nhóm 3: Các chuyên gia nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kiểm toán và Quản trị rủi ro. Luận văn đóng góp một mô hình lý thuyết cải tiến độc đáo (mô hình 3+1 lớp) cùng hệ thống tình huống nghiên cứu thực tế phong phú, phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật chuyên sâu.

Nhóm 4: Khách hàng cá nhân gửi tiền tiết kiệm, đặc biệt là nhóm khách hàng VIP và người cao tuổi. Luận văn giúp nâng cao nhận thức về an toàn tài chính cá nhân, trang bị kiến thức nhận diện các chiêu trò lừa đảo và hướng dẫn phương pháp tự kiểm tra, bảo vệ số tiền tích lũy trước các rủi ro tiềm ẩn.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình kiểm soát 3+1 lớp có điểm gì đột phá so với mô hình 3 lớp truyền thống? Mô hình 3+1 lớp bổ sung trực tiếp khách hàng vào vị trí lớp kiểm soát thứ tư độc lập thông qua công cụ tra cứu số hóa và xác thực OTP thời gian thực. Thay vì chỉ kiểm soát khép kín nội bộ vốn tiềm ẩn nguy cơ thông đồng, mô hình mới biến khách hàng thành người giám sát đối chiếu số dư tức thì, triệt tiêu 100% khả năng cán bộ ngân hàng tự ý lập chứng từ rút tiền ngầm.

Tại sao kiểm toán nội bộ tuyến 3 lại không phát hiện kịp thời các vụ chiếm đoạt tiền gửi quy mô lớn? Kiểm toán nội bộ thực hiện kiểm tra theo phương pháp chọn mẫu định kỳ với chu kỳ từ 3 đến 12 tháng và chủ yếu dựa trên chứng từ kế toán đã phát sinh. Khi cán bộ cấu kết làm giả chữ ký hoặc không hạch toán giao dịch vào phần mềm core banking, hồ sơ giấy tờ tại phòng giao dịch vẫn hoàn toàn hợp lệ, khiến các thủ tục hậu kiểm thông thường không thể phát hiện sai lệch.

Những thủ đoạn trục lợi sổ tiết kiệm phổ biến nhất trong các đại án ngân hàng là gì? Thực tế ghi nhận 2 thủ đoạn chính: một là nhân viên ngân hàng thu tiền gửi của khách nhưng không nộp vào quỹ mà phát hành sổ tiết kiệm khống để chiếm đoạt trực tiếp; hai là lợi dụng chữ ký khống của khách hàng trên các giấy tờ trắng để lập hồ sơ cầm cố sổ tiết kiệm vay tiền ngân hàng rồi chiếm đoạt vốn gián tiếp.

Khách hàng gửi tiết kiệm cần làm gì để tự bảo vệ tài sản tuyệt đối an toàn? Khách hàng bắt buộc phải thực hiện giao dịch tại trụ sở hoặc phòng giao dịch hợp pháp của ngân hàng, tuyệt đối không ký vào bất kỳ chứng từ trắng nào, không giao sổ tiết kiệm cho nhân viên giữ hộ và phải chủ động đăng ký dịch vụ thông báo biến động số dư qua ứng dụng di động để theo dõi trạng thái tài khoản liên tục.

Việc ứng dụng mô hình 3+1 lớp có làm tăng chi phí vận hành của ngân hàng thương mại không? Chi phí ban đầu để nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin và tích hợp thông báo tự động là không đáng kể so với thiệt hại tài chính và uy tín của các đại án ngân hàng (thường lên tới hàng trăm tỷ đồng mỗi vụ). Về lâu dài, mô hình này giúp ngân hàng tinh gọn bộ máy kiểm soát thủ công, tiết kiệm hơn 30% chi phí in ấn chứng từ giấy và tối ưu hóa năng suất lao động.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị rủi ro hoạt động và mô hình 3 lớp phòng thủ trong nghiệp vụ huy động tiền gửi tiết kiệm tại các ngân hàng thương mại.
• Phân tích sâu sắc 6 đại án trục lợi tiết kiệm thực tế với tổng thiệt hại trên 1.500 tỷ đồng, làm rõ cơ chế vô hiệu hóa kiểm soát nội bộ do cấu kết nhân sự và lạm dụng chứng từ giấy.
• Khẳng định tính cấp thiết phải chuyển đổi mô hình quản trị rủi ro từ 3 lớp phòng thủ truyền thống sang mô hình cải tiến 3+1 lớp phòng thủ, đưa người gửi tiền trở thành chủ thể kiểm soát tích cực.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi về công nghệ, thể chế pháp lý, quy trình vận hành và nâng cao văn hóa tuân thủ cho toàn ngành ngân hàng.
• Định hình lộ trình chuyển đổi số hóa trong kiểm soát rủi ro giai đoạn 2020 - 2022, tạo bước ngoặt bảo vệ an toàn thanh khoản hệ thống và quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng tài chính.

Các ngân hàng thương mại và nhà quản trị rủi ro cần nhanh chóng nghiên cứu, ứng dụng mô hình kiểm soát 3+1 lớp vào thực tiễn quy trình giao dịch để chủ động thiết lập lá chắn an ninh tài chính vững chắc, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ trục lợi sổ tiết kiệm và duy trì tăng trưởng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan tình hình nghiên cứu về Mô hình kiểm soát 3 lớp trong huy động tiền gửi tiết kiệm tại các NHTM Chương 2: Phương pháp luận và thiết kế nghiên cứu Chương 3: Thực tế quản lý tiền gửi tiết kiệm và thực trạng trục lợi sổ tiết kiệm tại các NHTM Việt Nam Chương 4: Đánh giá mô hình kiểm soát 3 lớp và một số giải pháp nhằm ngăn chặn trục lợi sổ tiết kiệm tại các NHTM Việt Nam. 4 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ MÔ HÌNH KIỂM SOÁT 3 LỚP TRONG HUY ĐỘNG TIỀN GỬI TIẾT KIỆM TẠI CÁC NHTM 1. Cơ sở lí luận về Tiền gửi tiết kiệm tại NHTM và Mô hình kiểm soát 3 lớp 1. Tổng quan về ngân hàng thương mại và các nghiệp vụ chính 1.

Ngân hàng thương mại Mặc dù ngân hàng thương mại ra đời từ rất lâu nhưng các nhà kinh tế vẫn khó tìm ra một định nghĩa thống nhất, do có sự khác biệt về số lượng và tính chất các nghiệp vụ, bối cảnh kinh tế - xã hội, quy định pháp luật… của các quốc gia khác nhau. Tại Việt Nam, ngân hàng ra đời năm 1951 với tên gọi “Ngân hàng quốc gia Việt Nam”. Sự ra đời ngân hàng Việt Nam mang nét đặc trưng riêng biệt: Ngân hàng nhà nước ra đời vừa làm chức năng quản lý tiền tệ vừa làm chức năng của một ngân hàng thương mại (ngân hàng một cấp). Đến ngày 26/03/1988, Nghị định số 53/HĐBT quyết định chia hệ thống ngân hàng Việt Nam thành 2 cấp, tách bạch chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ (Ngân hàng nhà nước - NHNN) và chức năng kinh doanh tiền tệ (Ngân hàng thương mại - NHTM).

Đặc biệt từ sau khi thực hiện công cuộc Đổi mới, các NHTM đã có những phát triển vượt bậc góp phần vào sự phát triển của nền kinh tế đất nước. Khái niệm “ngân hàng” do đó thường được hiểu là NHTM, không bị lẫn với NHNN nữa. Từ Pháp lệnh “Ngân hàng, hợp tác xã tín dụng và công ty tài chính” ban hành năm 1990 đã định nghĩa: “NHTM là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”. Đến Luật các Tổ chức Tín dụng (TCTD) năm 1997, NHTM là doanh nghiệp thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng, đó là “hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung chủ yếu và thường xuyên là 5 nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung cấp các dịch vụ thanh toán”.

Hiện tại, theo Luật các TCTD năm 2010, NHTM được định nghĩa “là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Chức năng của NHTM Tầm quan trọng của NHTM trong nền kinh tế được thể hiện qua các chức năng của nó. Việc phân chia các chức năng có thể được nêu ra dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng nhìn chung NHTM có các chức năng sau: - Chức năng tạo tiền: Để phục vụ cho lưu thông hàng hóa dịch vụ, NHNN phải đưa một khối lượng tiền nhất định vào trong lưu thông, gọi là “Lượng tiền cơ bản”. Lượng tiền đó phải được tính toán vừa đủ để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế, nếu lượng tiền cung ứng vượt quá nhu cầu sẽ gây ra lạm phát.

Từ lượng tiền cung ứng ban đầu này, thông qua hoạt động nhận tiền gửi và cho vay, hệ thống NHTM đã làm tăng lượng tiền cung ứng gấp nhiều lần Lượng tiền cơ bản. Đây được coi là chức năng chủ yếu đầu tiên của NHTM. Thông qua chức năng này của hệ thống NHTM, NHNN bằng những công cụ như dự trữ bắt buộc, lãi suất chiết khấu… có thể thực hiện các chính sách tiền tệ quốc gia nhằm đưa ra một khối lượng tiền phù hợp, vừa đủ cho nền kinh tế lưu thông mà vẫn ổn định được giá trị đồng tiền. - Chức năng trung gian thanh toán: NHTM là nơi có rất nhiều tổ chức, cá nhân mở tài khoản nên đã tạo điều kiện cho việc thanh toán giữa các tổ chức, cá nhân được thuận tiện, tiết kiệm được chi phí, thời gian cho chính họ, cũng như tiết kiệm chung cho toàn xã hội.

Việc thanh toán qua ngân hàng được thực hiện tập trung, chuyên nghiệp, trên nền tảng công nghệ cao, có tốc độ và độ chính xác cao. Qua hoạt động thanh toán, NHTM cũng thu được những lợi ích nhất định, chẳng hạn như số dư tiền không kỳ hạn (CASA) tức thời, có lãi suất rất rẻ so với lãi suất huy động có kỳ hạn. Ngày nay hoạt động thanh toán qua ngân hàng ngày càng phát triển, song song với chủ trương thanh toán phi tiền mặt, minh bạch hóa các giao dịch. 6 - Chức năng huy động tiền gửi: Số vốn tự có của mỗi ngân hàng chỉ chiếm một tỷ trọng rất nhỏ trong tổng nguồn vốn.

Để thu hút được nguồn vốn cung ứng cho hoạt động đầu tư tín dụng, NHTM phải tiến hành huy động vốn từ các tổ chức kinh tế và các cá nhân dân cư. Nói cách khác, nhờ có huy động tiền gửi, NHTM mới có đủ lượng vốn đáp ứng cho nhu cầu đa dạng của nền kinh tế. Mặt khác, lợi ích về phía người gửi tiền được nhận là phần thu nhập bằng tiền lãi mà hoạt động huy động vốn của các ngân hàng mang lại. Khoản thu nhập từ những khoản tiền nhàn rỗi của khách hàng chính là giá mà NHTM trả cho quyền sử dụng vốn tạm thời trong một khoảng thời gian nhất định.

Để huy động được nhiều tiền gửi, NHTM đã phát triển rất nhiều sản phẩm (loại hình) tiền gửi khác nhau: Có kỳ hạn hoặc không có kỳ hạn, tiền gửi thanh toán hoặc tiền gửi tiết kiệm… - Chức năng tín dụng: Đây là hoạt động hiện đang tạo ra thu nhập chính (chiếm khoảng 60%-70% tổng thu nhập), duy trì sự tồn tại cho các NHTM ở Việt Nam, đồng thời cũng là hoạt động cơ bản và lâu dài của mỗi NHTM. NHTM dùng những khoản vốn huy động được để cho vay đối với nền kinh tế, nhằm giúp những người có nhu cầu có được vốn để thực hiện quá trình sản xuất kinh doanh của mình hoặc đảm bảo các nhu cầu khác. Với việc cho vay này, NHTM đóng vai trò cầu nối giữa nơi tạm thời thừa và nơi thiếu vốn, giúp cho sự phát triển kinh tế được thông suốt và hiệu quả. Nếu không có nguồn vốn vay từ ngân hàng thì rất nhiều doanh nghiệp không thể tiến hành quá trình sản xuất kinh doanh được hoặc có kinh doanh nhưng quy mô chậm phát triển.

Ngày nay, hầu như mọi doanh nghiệp đều có khoản vốn vay từ ngân hàng. Càng cho vay được nhiều thì NHTM càng thu được lãi lớn. Tuy nhiên hoạt động tín dụng chứa đựng nhiều loại rủi ro, vì vậy dù việc nâng cao các khoản tín dụng là mục tiêu hàng đầu, sống còn nhưng NHTM vẫn phải đảm bảo có thu nhập bền vững trong điều kiện an toàn, hiệu quả. 7 - Chức năng tài trợ hoạt động ngoại thương: Các bên mua và bán trong hoạt động ngoại thương khó có thể thực hiện thanh toán trực tiếp do quá trình chuyển giao quyền sở hữu hàng hóa có nhiều khâu đoạn phức tạp.

Khi hoạt động thương mại quốc tế ngày một phát triển, xuất nhập khẩu giữa các nước đã diễn ra mạnh mẽ thì đòi hỏi việc thanh toán quốc tế cũng như những hỗ trợ khác cho thanh toán ngày càng nhiều. Việc đảm bảo thanh toán cho các doanh nghiệp giữa các nước đòi hỏi một tổ chức đứng ra phải có đủ khả năng và uy tín như NHTM mới đảm trách được. Các NHTM giúp cho các doanh nghiệp có hoạt động đối ngoại thực hiện việc thanh toán được hiệu quả, an toàn và đặc biệt là giảm được chi phí cho họ. Ngoài ra, NHTM còn có hỗ trợ về vốn, nghiệp vụ giúp cho các doanh nghiệp có thể thực hiện một cách thuận lợi và an toàn các hoạt động ngoại thương.

Cụ thể ngân hàng thực hiện các nghiệp vụ mở thư tín dụng (L/C), séc chuyển tiền, hối phiếu… - Chức năng bảo lãnh: Một số doanh nghiệp khi thực hiện các dự án lớn, có đòi hỏi cao về vốn và uy tín vượt qua khả năng tài chính của mình sẽ khó tự mình theo đuổi các dự án đó. Các doanh nghiệp này rất cần một tổ chức đứng ra bảo lãnh cho họ để đấu thầu, ký kết hợp đồng và thực hiện dự án mà không cần phải dự phòng một nguồn tiền mặt để cam kết thực hiện với đối tác. NHTM, với tiềm lực về vốn và uy tín, chính là người bảo lãnh tốt cho các doanh nghiệp. Mặt khác, NHTM có thể tư vấn cung cấp tiền tệ, nghiệp vụ giúp cho doanh nghiệp quản lý tốt dự án.

Hiện nay, việc NHTM bảo lãnh cho các doanh nghiệp là khách hàng của mình ngày càng phổ biến, mang lại lợi ích và gắn chặt mối quan hệ cho cả hai bên. - Các chức năng khác, như: Dịch vụ ủy thác, bảo đảm an toàn vật có giá… 1. Các nghiệp vụ chính của NHTM - Nhóm nghiệp vụ Nợ: hoạt động của NHTM dựa chủ yếu trên nguồn vốn huy động còn nguồn vốn chủ sở hữu của NHTM là rất nhỏ (chiếm khoảng 5% - 10% tổng nguồn vốn), chỉ là tấm đệm để hạn chế những rủi ro. 8 Lượng vốn mà các NHTM huy động từ khách hàng chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố khác nhau như: tình hình kinh tế xã hội, lãi suất, cách thức gửi tiền và trả lãi, phong tục tập quán, sự thuận tiện của mạng lưới, chất lượng và thái độ phục vụ của ngân hàng… Các hình thức huy động bao gồm:  Tiền gửi thanh toán: Đây là loại tiền gửi không kỳ hạn, thường có lãi suất rất thấp, hoặc thậm chí không có lãi suất.

Người gửi tiền không kỳ hạn có mục đích chính là để hưởng các dịch vụ của ngân hàng trong quá trình thanh toán của mình. Loại tiền gửi này tuy có chi phí thấp nhưng chứa đựng rủi ro thanh khoản cao, do người gửi có thể rút bất kỳ lúc nào, mà không mất chi phí đáng kể. Ở Việt Nam, tỷ lệ tiền gửi thanh toán còn thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ trung bình của thế giới vì người dân vẫn giữ thói quen sử dụng nhiều tiền mặt trong lưu thông.  Tiền gửi tiết kiệm: Mục đích chính của loại tiền gửi này là để hưởng lãi suất.