LỜI MỞ ĐẦU Hàng đan thủ công Việt Nam xuất khẩu sang thị trƣờng Châu Âu đứng trƣớc sức ép cạnh tranh với hàng hóa giá rẻ, quy mô sản xuất lớn từ Trung Quốc cũng nhƣ những hàng hóa độc đáo chất lƣợng cao từ Indonesia, Ấn Độ. Bên cạnh đó những yêu cầu tiếp cận thị trƣờng ngày càng khắt khe về khả năng truy xuất nguồn gốc hàng hóa đảm bảo chất lƣợng về an toàn sử dụng cho ngƣời tiêu dùng, hóa chất tồn dƣ trong sản phẩm, trách nhiệm xã hội với ngƣời lao động, điều kiện môi trƣờng sản xuất, tính bền vững của nguồn nguyên liệu. Ngày càng nhiều thử thách cho các nhà cung cấp của Việt Nam trong bối cảnh nguyên liệu thô ngày càng khan hiếm, cạn kiệt, nguồn cung cấp không ổn định, giá cao; lực lƣợng lao động trong ngành có xu hƣớng bỏ nghề do thu nhập thấp, bấp bênh; quy mô sản xuất nhỏ phân tán; giá xuất khẩu ngày càng rẻ do cạnh tranh ở phạm vi trong nƣớc và quốc tế trong khi giá thành sản xuất gia tăng. “Đối với Việt Nam, chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp theo đuổi một mô hình phát triển dựa trên trọng tâm là năng lực cạnh tranh, hƣớng vào chất lƣợng, hiệu quả và sự bền vững"1.
Chỉ bằng cách nâng cấp chuỗi giá trị mới mở rộng giá trị gia tăng cho các bên tham gia, tạo động lực chia sẻ, hợp tác, phối hợp với nhau trên cơ sở cùng có lợi, thu nhập thợ thủ công đƣợc cải thiện, nhà sản xuất có lợi nhuận để tái đầu tƣ vào cơ sở vật chất kỹ thuật công nghệ, bên thƣơng mại đáp ứng đƣợc nhu cầu của khách hàng tốt hơn. Cải thiện tình trạng thông tin bất cân xứng, tăng cƣờng mối liên kết giữa các thành viên tham gia chuỗi giá trị là cơ sở để các doanh nghiệp Việt Nam gia tăng thế và lực trong đàm phán quốc tế, đổi mới thiết kế, phát triển nâng cấp sản phẩm, cải tiến quy trình sản xuất, thay đổi kỹ thuật công nghệ để đạt năng suất cao hơn, chất lƣợng ổn định hơn và hàng xuất khẩu có giá trị hơn trong mắt ngƣời tiêu dùng quốc tế. 1 Phát biểu của Phó Thủ tƣớng Hoàng Trung Hải trong Hội nghị diễn đàn kinh tế thế giới Đông Á 2010 ngày 5/06/2010. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Nỗ lực nâng cao năng lực cạnh tranh không chỉ đến từ bản thân các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong ngành.
Hàng đan thủ công có ý nghĩa rất lớn trong việc tạo công ăn việc làm, thu nhập khu vực nông thôn, góp phần xóa đói giảm nghèo, tận dụng các nguyên liệu sẵn có trong nƣớc để thu đổi ngoại tệ cho quốc gia, cần những chính sách hỗ trợ từ phía nhà nƣớc, các tổ chức phi chính phủ trong việc tạo lập, duy trì môi trƣờng hỗ trợ kinh doanh; quy hoạch trồng và khai thác vùng nguyên liệu; thiết lập hệ thống tiêu chuẩn chất lƣợng cho ngành, định hƣớng phát triển sản phẩm thị trƣờng cho doanh nghiệp thông qua hỗ trợ kiến thức, đào tạo kỹ năng. Kết quả của những phân tích là đƣa ra cho những đối tác liên quan trong chuỗi một tầm nhìn về khả năng cạnh tranh của chuỗi giá trị hàng đan thủ công xuất khẩu Việt Nam sang thị trƣờng Châu Âu và cơ sở cho một kế hoạch để hạn chế những trở ngại tiếp cận cơ hội thị trƣờng và chiến lƣợc cạnh tranh bền vững tiến bộ. Kết cấu của luận văn gồm 3 chƣơng. Chƣơng 1 phân tích bối cảnh vấn đề chính sách, phƣơng pháp nghiên cứu và giới hạn nghiên cứu.
Chƣơng 2 trình bày tổng quan thực trạng xuất khẩu hàng đan thủ công của Việt Nam, phân tích chuỗi giá trị và các tác nhân liên quan, phân tích năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị. Chƣơng 3 phân tích các chọn lựa nâng cấp chuỗi giá trị đề ra các khuyến nghị chính sách để nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam và các dịch vụ cần thiết để hỗ trợ hoạt động nâng cấp của các doanh nghiệp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 CHƢƠNG I.1 Bối cảnh chính sách, câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu Việt Nam là nƣớc xuất khẩu hàng đan thủ công lớn thứ 2 trên thế giới, chỉ đứng sau Trung Quốc, với kim ngạch xuất khẩu đạt 238,78 triệu USD năm 20082. Mặc dù là ngành sản xuất nhỏ, chỉ chiếm 0,3% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nƣớc nhƣng xuất khẩu hàng đan thủ công đạt mức thực thu ngoại tệ rất cao; hàng đan thủ công đƣợc ITC đánh giá tiềm năng xuất khẩu ở mức cao 3,2/5 điểm3 do khả năng tạo việc làm trong khu vực nông thôn bằng ngành nghề truyền thống và nguồn nguyên liệu tự nhiên sẵn có cùng với nhu cầu gia tăng ở thị trƣờng các nƣớc phát triển đối với các sản phẩm có chất liệu thân thiện môi trƣờng nhƣ mây tre, cói, guột, lá buông, bàng, lục bình, dây chuối đƣợc làm bằng tay, chứa đựng yếu tố văn hóa riêng biệt.1 Bản đồ thị trƣờng nhập khẩu hàng đan mã HS 46 của Việt Nam năm 2008.
Nguồn: ITC, Trademap. Chính phủ Việt Nam cố gắng sử dụng thủ công mỹ nghệ trong đó có ngành đan thủ công nhƣ một công cụ để phát triển nông thôn, bảo tồn văn hóa và là phƣơng tiện thúc đẩy hoạt động kinh tế, giúp giảm đói nghèo ở các vùng nông thôn, thu hút đầu 2 Nguồn: Tổng hợp từ www.org 3 Nguồn: Vietrade/ITC (2005), Báo cáo Tiềm năng xuất khẩu của Việt Nam, Dự án VIE/61/94. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 tƣ cải thiện cơ sở hạ tầng và thu hẹp khoảng cách giữa mức sống ở nông thôn và đô thị. Hiện có khoảng 713 làng nghề mây tre đan trong tổng số 2017 làng nghề trên toàn quốc và hơn 1700 doanh nghiệp có liên quan đến sản xuất kinh doanh mây tre đan.
Ngành nghề này cũng đã tạo ra gần nửa triệu việc làm thƣờng xuyên và bán thời gian vốn có ý nghĩa rất lớn trong việc giải quyết lao động nông nhàn4. 120% 100% Tăng trưởng xuất khẩu 2001-2008 (%/năm) Mỹ ($19,8m) 80% 60% Đức ($ 27m) Úc 40% Đan Mạch Hà Lan ($6,7m) Nga Ý ($5,9m) Tây Ban Nha 20% ($7,9m) Thụy Điển Anh ($5,7m) Bỉ ($4,8m) Pháp ($8,1m) 0% Hàn Quốc ($5,2m) Nhật ($12,9m) 0% 5% 10% 15% 20% Đài Loan ($9m) -20% Tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (%) Biểu đồ 1.2 Tăng trƣởng xuất khẩu hàng đan mã HS 46 của Việt Nam từ 2001-2008 Nguồn: ITC, Trade Map Châu Âu là thị trƣờng quan trọng của hàng đan thủ công Việt Nam với kim ngạch đạt mức 121,9 triệu USD năm 2008, chiếm 7% thị phần nhập khẩu của Châu Âu, tƣơng ứng tỷ trọng 51% tổng xuất khẩu hàng đan thủ công của Việt Nam. Tăng trƣởng xuất khẩu các năm trung bình 21%/ năm giai đoạn 2001-2008 trong khi đó tốc độ tăng trƣởng nhập khẩu của Châu Âu cho nhóm hàng này trung bình chỉ là 10%. Tuy nhiên từ 2007 tốc độ tăng trƣởng xuất khẩu có xu hƣớng giảm, đặc biệt 4 Nguồn: Vietrade/ITC (2006), Chiến lược xuất khẩu quốc gia ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 năm 2008 do tác động khủng hoảng nhập khẩu của Châu Âu về mặt hàng này giảm chỉ có 3% nhƣng hàng nhập từ Việt Nam giảm tới 15%5. Thực chất phần thu nhập, giá trị gia tăng cho những ngƣời tạo ra sản phẩm, kim ngạch xuất khẩu phía Việt Nam chiếm tỷ trọng nhỏ trong chuỗi giá trị hàng đan thủ công xuất khẩu vào thị trƣờng Châu Âu so với phần việc nặng nhọc, những ảnh hƣởng xấu về mặt sức khỏe ngƣời lao động, tổn hại môi trƣờng. Điều này làm nảy sinh câu hỏi về năng lực cạnh tranh của Việt Nam. Lợi thế về nguồn tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ của Việt Nam ngày càng mất dần.
Thách thức của các doanh nghiệp Việt Nam nếu muốn có vị thế cao hơn trong chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu thời gian tới cần dựa trên năng suất, chất lƣợng và khả năng đổi mới. Bên cạnh đó, sức ép của thị trƣờng Châu Âu ngày càng tăng về mức độ an toàn của sản phẩm đối với ngƣời tiêu dùng, đối với môi trƣờng và trách nhiệm xã hội trong toàn bộ chuỗi cung ứng hàng hóa buộc các doanh nghiệp Việt Nam muốn tham gia trong chuỗi giá trị phải tuân thủ các chuẩn mực để tồn tại và phát triển nếu không muốn nằm ngoài khỏi sân chơi đầy tiềm năng nhƣng cũng nhiều thách thức này. Luận văn này cố gắng góp phần tìm ra cách thức nâng cấp chuỗi giá trị hàng đan thủ công của Việt Nam xuất khẩu sang Châu Âu để các DNVVN tham gia và cạnh tranh hiệu quả trên thị trƣờng quốc tế, thông qua đó góp phần cải thiện thu nhập, tạo việc làm và cải thiện điều kiện lao động cho ngƣời dân địa phƣơng, bảo vệ môi trƣờng bền vững. Phân tích chuỗi giá trị sẽ giúp chúng ta có một cái nhìn toàn cảnh, hiểu đƣợc cách thức các doanh nghiệp địa phƣơng hội nhập trong nền kinh tế toàn cầu, cách thức tổ chức thị trƣờng quốc tế đối với sản phẩm của ngành đan thủ công để chẩn đoán những vấn đề tồn đọng, những cơ hội mở rộng, nâng cấp chuỗi bằng cách kết hợp các bên liên quan trong chuỗi trong chiến lƣợc phát triển.
5 Nguồn: Tổng hợp từ www.org LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Mục tiêu của phân tích chuỗi giá trị là làm cơ sở hoạch định chính sách hỗ trợ gia tăng xuất khẩu, điều chỉnh theo xu thế mới của thị trƣờng, nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu một cách hiệu quả.2 Phƣơng pháp nghiên cứu Chuỗi giá trị mô tả đầy đủ các hoạt động và các dịch vụ cần thiết nhằm đƣa sản phẩm hoặc dịch vụ từ ý tƣởng, thông qua các công đoạn sản xuất khác nhau, phân phối cho khách hàng cuối cùng và quá trình thải sau khi sử dụng, có thể trong phạm vi địa phƣơng, quốc gia, khu vực hay toàn cầu (Kaplinsky & Morris, 2000). Phân tích chuỗi giá trị là quy trình để hiểu một cách có hệ thống các nhân tố và điều kiện mà chuỗi giá trị và các doanh nghiệp trong đó có thể đạt đƣợc mức hoạt động cao hơn6. Phân tích chuỗi giá trị sẽ chỉ ra trọng tâm cho những can thiệp của nhà lập chính sách, cách thức hỗ trợ hiệu quả thông qua các doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất và xuất khẩu hàng đan thủ công – họ có vai trò kết nối, phân phối thu nhập, lan truyền kiến thức kỹ thuật tốt hơn là tác động trực tiếp các thợ thủ công nhỏ lẻ ở các làng nghề.