CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu về phương pháp tổ chức trò chơi trong dạy học ở tiểu học 1. Khái quát một số nghiên cứu trên thế giới Trò chơi là một hoạt động không còn quá xa lạ trong trường học nói chung và dạy học tiểu học nói riêng. Các vấn đề lí luận về trò chơi đã được nhiều nhà sư phạm trên thế giới cũng như nước ta quan tâm, nghiên cứu.
Vào những năm 40 của thế kỉ XIX, một số nhà khoa học giáo dục Nga như: P. đã đánh giá cao vai trò giáo dục, đặc biệt và tính hấp dẫn của trò chơi dân gian Nga đối với trẻ mẫu giáo.Pokrovxki trong lời đề tựa cho tuyển tập “Trò chơi của trẻ em Nga” đã chỉ ra nguồn gốc, giá trị đặc biệt và tính hấp dẫn lạ thường của trò chơi dân gian Nga đối với trẻ em. Vào thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX các nhà nghiên cứu như: Ph. có ý tưởng trò chơi với dạy trẻ học, dùng trò chơi làm phương tiện dạy học.
Về sau, ý tưởng đó được tiếp tục phản ánh trong hàng loạt công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục Liên Xô như: A. Ngay từ đầu thế kỉ XX nhà tâm lý học Thụy Sĩ J.Piaget đã rất quan tâm tới phương pháp này “Thông qua hoạt động vui chơi để tiến hành học tập”.Grrenhikaia cũng đã khẳng định: “Chúng ta không những phải tạo cho trẻ có thì giờ để chơi mà còn phải làm toàn bộ cuộc sống của trẻ được nuôi dưỡng bằng trò chơi”. [Dẫn theo 4] Vào những năm 30-40-60 của thế kỉ XX, vấn đề sử dụng trò chơi dạy học trên “tiết học” được phản ánh trong công trình của R. Giucovxkaia đã nâng cao vị thế của dạy 6 học bằng trò chơi.
Bà chỉ ra những tiềm năng và lợi thế của những “tiết học” dưới hình thức TCHT, coi TCHT như là hình thức dạy học giúp người học lĩnh hội những tri thức mới từ những ý tưởng đó, bà đã soạn thảo ra một số “tiết học - trò chơi” và đưa ra một số yêu cầu khi xây dựng chúng.[Dẫn theo 4] Với sự đa dạng của các hình thức tổ chức trò chơi cũng như ý nghĩa và tác dụng to lớn mà trò chơi đem lại thì phương pháp tổ chức trò chơi được nghiên cứu theo nhiều khuynh hướng khác nhau, cụ thể như: Khuynh hướng thứ nhất: Các nhà sư phạm nghiên cứu trò chơi và sử dụng nó với mục đích giáo dục - phát triển toàn diện nhân cách của trẻ. Tiêu biểu cho khuynh hướng này là N. Rutxo, Saclơ Phuriê, Robert Owen, A. Chikhieva trẻ và phải hướng dẫn, chỉ đạo đúng đắn cho trẻ chơi.
Các nhà sư phạm này cho rằng trò chơi có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. “TCHT đẩy mạnh sự phát triển chung của trẻ, nó giúp trẻ xích lại gần nhau, phát huy tính độc lập của chúng. Nếu GV biết cách tổ chức, hướng dẫn loại trò chơi này một cách khéo léo và sinh động thì trẻ sẽ rất thích thú và tràn ngập niềm vui” (Theo E. Đại diện cho khuynh hướng này còn phải kể đến nhà sư phạm người Tiệp Khắc nổi tiếng I.
Ông coi trò chơi là hình thức hoạt động cần thiết, phù hợp với bản chất và khuynh hướng của trẻ. Trò chơi dạy học là một dạng hoạt động trí tuệ nghiêm túc, là nơi mọi khả năng của trẻ em được phát triển, mở rộng phong phú thêm vốn hiểu biết. Với quan điểm trò chơi là niềm vui sướng của tuổi thơ, là phương tiện phát triển toàn diện cho trẻ I. Komenxki đã khuyên người lớn phải chú ý đến trò chơi dạy học cho trẻ em.
Khuynh hướng thứ hai: Với các đại diện tiêu biểu cho khuynh hướng này là I. Zalxmana,… Họ nghiên cứu và sử dụng TCHT trong phạm vi dạy học. Ở đây, trò chơi được xem như là một hình thức dạy HS động có tác dụng lớn trong việc kích thích hứng thú cũng như xây dựng 7 động cơ học tập cho HS tiểu học nói chung và HS lớp 1 nói riêng. Nhà sư phạm người Đức nổi tiếng Ph.
Phroebel (1782 - 1852) là người khởi xướng và đề xuất ý tưởng kết hợp dạy học với trò chơi cho trẻ. Quan điểm của ông về trò chơi phản ánh cơ sở lý luận sư phạm duy tâm thần bí. Ông cho rằng thông qua trò chơi trẻ nhận thức được cái khởi đầu do thượng đế sinh ra tồn tại ở khắp mọi nơi, nhận thức được những quy luật tạo ra thế giới, tạo ra ngay chính bản thân mình. Khuynh hướng thứ ba: Nghiên cứu và sử dụng TCHT vào mục đích giáo dục và phát triển một số năng lực, phẩm chất trí tuệ cho HS.
Tiêu biểu là các nhà sư phạm nổi tiếng như T. Bodarenco,… Với khuynh hướng này, TCHT được xem như là một phương pháp dạy học hiệu quả, góp phần quan trọng vào việc nâng cao tính tích cực, độc lập của quá trình nhận thức của HS. Khái quát một số nghiên cứu của Việt Nam Trong quá trình đổi mới về nội dung và phương pháp dạy học có rất nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu, tìm tòi, thiết kế nên các trò chơi nhằm giáo dục toàn diện tạo hứng thú học tập cho các em như: cuốn “Tổ chức hoạt động vui chơi ở Tiểu học nhằm phát triển tâm lực, trí tuệ, thể lực cho HS” của Hà Nhật Thăng (chủ biên) hay cuốn “150 trò chơi thiếu nhi” của Bùi Sĩ Tụng, Trần Quang Đức (đồng chủ biên). Ở các tài liệu này, các tác giả đã đề cập rất rõ vai trò của trò chơi, đưa ra những hoạt động vui chơi chung chung, chưa đi sâu vào ứng dụng của trò chơi trong môn học cụ thể.
Gần đây, trong tác phẩm “Trò chơi trẻ em”, tác giả Nguyễn Ánh Tuyết đã đề cập đến trò chơi trí tuệ. Loại trò chơi này có tác dụng thúc đẩy hoạt động trí tuệ của trẻ. Tác giả Trần Thị Ngọc Trâm đã thiết kế một hệ thống TCHT nhằm phát triển khả năng khái quát hóa của trẻ mẫu giáo lớn. Còn tác giả Trương Thị Xuân Huệ lại nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng trò chơi nhằm hình thành biểu tượng toán ban đầu cho trẻ 5-6 tuổi.
Tác giả Hứa Thị Hạnh cũng nghiên cứu việc thiết kế và sử dụng trò chơi nhằm phát triển trí tuệ của trẻ mẫu giáo nhỡ (4-5 tuổi). Các tác giả đã nêu ra một số biện pháp nhằm 8 phát huy tính tích cực học tập của HS thông qua việc xây dựng và sử dụng TCHT. “Những trò chơi vui nhộn trong sinh hoạt tập thể” là cuốn sách của tác giả Trần Phiêu (2005 - NXB trẻ). Đây là cuốn sách giới thiệu tuyển tập các trò chơi khá hấp dẫn và vui nhộn, mong rằng những buổi sinh hoạt, vui chơi của các bạn nhỏ ngày càng sinh động và thiết thực hơn.
Nhóm tác giả Đỗ Tiến Đạt, Trần Ngọc Lan, Phạm Thanh Tâm đã đề cập đến các loại trò chơi theo từng nội dung bài học trong chương trình Toán 1 qua cuốn sách 100 trò chơi Toán lớp 1. Tác giả Ngô Thúc Lanh đã cho xuất bản cuốn Giúp em vui học toán 1. Cuốn sách đã đưa ra những câu đố và rất nhiều trò chơi toán giúp các em củng cố nội dung bài học, rèn trí thông minh và khả năng sáng tạo mà vẫn đảm bảo vui mà học, học mà vui. Đối với môn TN-XH ở Tiểu học nói chung và trong chủ đề Tự nhiên nói riêng có các nghiên cứu sáng tác trò chơi trong dạy học cụ thể như: cuốn “Học mà vui vui mà học” của tác giả Vũ Xuân Đỉnh, “Trò chơi học tập TN-XH” lớp 1, 2, 3 Bùi Phương Nga (chủ biên), Dự án phát triển GV Tiểu học - NXB Giáo dục, “Tổ chức hoạt động vui chơi ở tiểu học nhằm phát triển tâm lực, trí tuệ và thể lực cho HS” do tác giả Hà Nhật Thăng (chủ biên) đã giới thiệu các trò chơi vận động cho HSTH.
Trần Đồng Lâm cùng Trần Đình thuận và Vũ Thị Ngọc Thư đã giới thiệu một số trò chơi giữa buổi cho HSTH nhằm đem lại tinh thần sảng khoái cho HS sau những giờ học căng thẳng, qua cuốn sách “Tổ chức cho HSTH vui chơi giữa buổi học”. Trong đó, các tác giả đã giới thiệu chủ yếu các động tác thể dục nhẹ nhàng, một số động tác theo bài hát giúp cho HS giảm bớt căng thẳng trong giờ học. Nhận xét, đánh giá chung Tổ chức trò chơi là hoạt động không thể thiếu trong đời sống con người. Vì vậy, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp tổ chức trò chơi trong quá trình dạy học.
Phần lớn các tác giả đều nhận định, chỉ ra được hiệu quả cao khi sử dụng kết hợp “học mà chơi, chơi mà học” với HS lứa tuổi tiểu học. 9 Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc sử dụng trò chơi trong các hoạt động tập thể mà ít có những công trình nghiên cứu về TCHT gắn với việc tổ chức dạy học những môn học cụ thể, đặc biệt là môn TN-XH. Một số công trình nghiên cứu, cuốn sách chỉ đi hệ thống lại các trò chơi đã có trong SGK hoặc có gợi ý các TCHT cho GV Tiểu học nhưng lại chưa hệ thống hóa về cơ sở lựa chọn, thiết kế, cách tổ chức TCHT cho HS tiểu học. Đặc biệt, chưa gắn việc sử dụng TCHT với vấn đề phát triển năng lực cho HS tiểu học, nhất là những năng lực đặc thù gắn với dạy học môn TN-XH như: năng lực nhận thức, tìm hiểu môi trường TN-XH xung quanh; năng lực giao tiếp, giải quyết một số vấn đề đơn giản.
Ở đề tài này, tác giả đi vào chuyên sâu nghiên cứu “Thiết kế một số TCHT trong dạy học môn TN-XH” theo quy trình phù hợp một cách cụ thể. Một số khái niệm công cụ 1. Trò chơi Có rất nhiều khái niệm về trò chơi, tùy thuộc vào mục đích và đối tượng sử dụng sẽ có những khái niệm khác nhau. Karin Hamman (một nhà tâm lý học Đức) và Chrisma Wakhend (một nhà giáo dục học Đức) cho rằng: Vui chơi là một khái niệm không thể định nghĩa được.
Bởi nó cũng giống như cuộc sống và tình yêu. Nó là một quá trình, mà đã là một quá trình thì nó luôn luôn sống động, luôn luôn đổi thay và phát triển. Còn Huizinga lại có quan điểm: Vui chơi là dành cho cả người lớn và trẻ em.