Luận văn thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại - ĐHQGHN

Luận văn thạc sĩ phân tích thẩm quyền dân sự của tòa án trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hiên
• Người hướng dẫn: Ts. Bùi Thị Huyền
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Dân sự
• Đề tài: Thẩm Quyền Dân Sự Theo Loại Việc Của Tòa Án Về Giải Quyết Tranh Chấp Kinh Doanh Thương Mại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các ký hiệu, Các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI
• 1.1. KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI CỦA TÒA ÁN THEO LOẠI VIỆC
• 1.3. Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUY ĐỊNH THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI
• 1.4. CƠ SỞ VIỆC XÂY DỰNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI
• 1.4.1. Việc xây dựng các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của Tòa án phải xuất phát từ chủ trương của Đảng về chiến lược cải cách tư pháp
• 1.4.2. Việc xây dựng các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại của Tòa án xuất phát từ tính chất quan hệ pháp luật nội dung mà Tòa án cần giải quyết
• 1.4.3. Việc xây dựng các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của Tòa án xuất phát từ quyền định đoạt của các đương sự
• 1.4.4. Việc xây dựng các quy định về thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinhdong thương mại của Tòa án phải căn cứ vào tình hình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước và xuất phát từ thực tiễn giải quyết các tranh chấp
• 1.5. SƠ LƯỢC QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM VỀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI
• 1.5.1. Giai đoạn trước năm 1994
• 1.5.2. Giai đoạn 1994 đến 2004
• 1.5.3. Giai đoạn 2004 đến nay
• 1.6. PHÁP LUẬT NƯỚC NGOÀI VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI
• 2.1. THẨM QUYỀN DÂN SỰ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI CỦA TÒA ÁN THEO LOẠI VIỆC
• 2.1.1. Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh thương mại giữa các cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau
• 2.1.2. Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau
• 2.1.3. Tranh chấp giữa công ty với các thành viên công ty, giữa các thành viên công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty
• 2.1.4. Tranh chấp khác về kinh doanh, thương mại mà pháp luật có quy định
• 2.2. PHÂN BIỆT THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN VÀ TRỌNG TÀI TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI
• 3.1. THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TTDS VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI
• 3.1.1. Bất cập trong quy định khoản 1 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.2. Bất cập do quy định về chủ thể trong quan hệ kinh doanh, thương mại còn chưa đầy đủ
• 3.1.3. Bất cập trong quy định tại khoản 2 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.4. Bất cập trong quy định tại khoản 3 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.5. Bất cập trong quy định tại khoản 4 Điều 29 BLTTDS
• 3.1.6. Bất cập về vấn đề phân định thẩm quyền của Tòa án và Trọng tài
• 3.2. PHƯƠNG HƯỚNG CỦA VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI
• 3.3. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI
• 3.3.1. Kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự liên quan đến khoản 1 Điều 29 BLTTDS và vấn đề chủ thể trong quan hệ kinh doanh, thương mại
• 3.3.2. Kiến nghị hoàn thiện các quy định tại khoản 2 Điều 29 BLTTDS
• 3.3.3. Kiến nghị hoàn thiện các quy định tại khoản 3 Điều 29 BLTTDS
• 3.3.4. Kiến nghị hoàn thiện quy định tại khoản 4 Điều 29 BLTTDS
• 3.3.5. Kiến nghị hoàn thiện quy định về phân định thẩm quyền giữa Tòa án và trọng tài
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án

Thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án là một khái niệm quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại. Việc xác định rõ ràng thẩm quyền này không chỉ giúp các bên tham gia tố tụng hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình mà còn đảm bảo tính hiệu quả trong quá trình giải quyết tranh chấp. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự, thẩm quyền này được quy định cụ thể nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các cá nhân và tổ chức. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện nay, nơi mà các tranh chấp kinh doanh ngày càng gia tăng.

1.1. Khái niệm thẩm quyền dân sự theo loại việc

Thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án được hiểu là khả năng của tòa án trong việc giải quyết các tranh chấp cụ thể. Điều này bao gồm việc xác định loại tranh chấp nào thuộc thẩm quyền của tòa án, từ đó đảm bảo rằng các vụ án được xử lý đúng quy trình và thủ tục pháp lý.

1.2. Đặc điểm của thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại của tòa án có những đặc điểm riêng biệt. Đầu tiên, nó phải phù hợp với các quy định của pháp luật hiện hành. Thứ hai, tòa án cần phải có đủ năng lực và nguồn lực để xử lý các vụ án phức tạp liên quan đến kinh doanh và thương mại.

II. Vấn đề và thách thức trong thẩm quyền dân sự của tòa án

Mặc dù có những quy định rõ ràng về thẩm quyền dân sự, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc áp dụng. Các tranh chấp kinh doanh thường có tính chất phức tạp, đòi hỏi tòa án phải có sự hiểu biết sâu sắc về lĩnh vực này. Hơn nữa, sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế cũng tạo ra nhiều loại hình tranh chấp mới mà pháp luật hiện hành chưa kịp thời điều chỉnh.

2.1. Những bất cập trong quy định hiện hành

Một trong những bất cập lớn nhất là sự thiếu đồng bộ giữa các quy định của pháp luật. Nhiều quy định còn mơ hồ, gây khó khăn cho các bên trong việc xác định thẩm quyền của tòa án. Điều này dẫn đến tình trạng nhiều vụ án bị kéo dài và không được giải quyết kịp thời.

2.2. Thách thức từ thực tiễn giải quyết tranh chấp

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ án kinh doanh thương mại gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ và xác định trách nhiệm pháp lý. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên mà còn làm giảm uy tín của hệ thống tư pháp.

III. Phương pháp giải quyết tranh chấp kinh doanh hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh, tòa án cần áp dụng các phương pháp phù hợp. Việc sử dụng các phương thức như hòa giải, trọng tài và tòa án có thể giúp các bên đạt được thỏa thuận nhanh chóng và tiết kiệm chi phí. Hơn nữa, việc cải cách quy trình tố tụng cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

3.1. Hòa giải trong giải quyết tranh chấp

Hòa giải là một phương thức hiệu quả giúp các bên tìm ra giải pháp chung mà không cần phải qua quá trình xét xử. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian mà còn giảm bớt căng thẳng cho các bên liên quan.

3.2. Vai trò của trọng tài trong giải quyết tranh chấp

Trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp phổ biến trong lĩnh vực kinh doanh. Nó cho phép các bên tự do lựa chọn trọng tài viên và quy trình giải quyết, từ đó tạo ra sự linh hoạt và nhanh chóng trong việc xử lý các vụ án.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện. Các kết quả từ thực tiễn cho thấy, việc áp dụng các quy định hiện hành còn nhiều hạn chế. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại.

4.1. Kết quả từ thực tiễn áp dụng pháp luật

Kết quả từ các vụ án thực tế cho thấy, nhiều bản án bị hủy hoặc sửa đổi do thiếu sót trong việc xác định thẩm quyền. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải cách quy trình tố tụng và nâng cao năng lực cho các thẩm phán.

4.2. Đề xuất cải cách pháp luật

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, cần có những đề xuất cụ thể về cải cách pháp luật. Điều này bao gồm việc sửa đổi các quy định hiện hành để phù hợp hơn với thực tiễn và nhu cầu của thị trường.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại là một lĩnh vực quan trọng cần được nghiên cứu và hoàn thiện. Việc cải cách pháp luật và nâng cao năng lực cho các thẩm phán sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và hiệu quả hơn cho các doanh nghiệp. Tương lai của lĩnh vực này phụ thuộc vào khả năng thích ứng của pháp luật với sự phát triển của nền kinh tế.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật

Việc hoàn thiện pháp luật không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên mà còn tạo ra sự công bằng trong giải quyết tranh chấp. Điều này sẽ góp phần nâng cao niềm tin của doanh nghiệp vào hệ thống tư pháp.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các mô hình giải quyết tranh chấp tiên tiến từ các nước phát triển. Điều này sẽ giúp Việt Nam cải thiện hơn nữa hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn xét xử giai đoạn 2007 - 2013 ghi nhận tốc độ gia tăng các vụ việc kinh doanh, thương mại thụ lý tại hệ thống Tòa án nhân dân ở mức trên 15% mỗi năm, phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường thời kỳ hậu gia nhập WTO. Trong bối cảnh đó, việc xác định thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án đóng vai trò nền tảng, tạo tiền đề phân định chính xác thẩm quyền theo cấp và theo lãnh thổ. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào sự bất cập, thiếu đồng bộ giữa các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) với pháp luật nội dung như Luật Thương mại năm 2005, Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Trọng tài thương mại năm 2010.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ bản chất lý luận về thẩm quyền theo loại việc, khảo sát thực trạng xét xử sơ thẩm trong 7 năm liên tục, từ đó đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp và thực thi nhằm nâng cao chất lượng tư pháp. Phạm vi nghiên cứu bao quát các tranh chấp phát sinh trong lãnh thổ Việt Nam từ năm 2007 đến năm 2013, kết hợp khảo cứu luật so sánh tại các quốc gia thuộc hệ thống Dân luật và Thông luật.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc hiện thực hóa Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020. Việc hoàn thiện cơ chế này giúp hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ các bản án kinh doanh thương mại bị hủy, sửa do sai thẩm quyền xuống dưới mức 3%, đồng thời rút ngắn 20% thời gian thụ lý sơ thẩm, góp phần củng cố môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch và an toàn pháp lý cho hơn 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ 3 hệ thống lý thuyết nền tảng trong khoa học luật tố tụng:

Thứ nhất, Lý thuyết thẩm quyền tài phán tư pháp, khẳng định thẩm quyền theo loại việc là quyền và nghĩa vụ của Tòa án trong việc thụ lý, phân loại và phán quyết các quan hệ pháp luật nội dung dựa trên tính chất đặc thù của quan hệ tranh chấp.

Thứ hai, Lý thuyết quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng tư pháp, xác định Tòa án chỉ thụ lý giải quyết trong phạm vi yêu cầu khởi kiện và tôn trọng sự lựa chọn phương thức tài phán của các bên.

Thứ ba, Lý thuyết phân định tài phán công và tài phán tư, giải thích mối quan hệ tương hỗ cũng như ranh giới loại trừ quyền tài phán giữa Tòa án và Trọng tài thương mại.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi:

1. Thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án: Giới hạn quyền lực xét xử của cơ quan tài phán nhà nước đối với từng nhóm vụ việc cụ thể.
2. Tranh chấp kinh doanh, thương mại: Mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể phát sinh từ hoạt động sản xuất, cung ứng hoặc đầu tư.
3. Thương nhân và chủ thể có đăng ký kinh doanh: Dấu hiệu nhân thân pháp lý của các bên tham gia giao dịch.
4. Mục đích sinh lợi: Động lực kinh tế định danh bản chất thương mại của hành vi pháp lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ Báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án nhân dân qua 7 năm liên tục (2007 - 2013), hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cùng hơn 1.200 bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân các cấp. Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có mục đích (stratified purposive sampling) với cỡ mẫu gồm 150 vụ án kinh doanh thương mại điển hình có vướng mắc về thẩm quyền tại các đô thị trọng điểm như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học chuẩn tắc kết hợp với nghiên cứu so sánh luật học (đối chiếu quy định tại Cộng hòa Pháp, Liên bang Nga và Hoa Kỳ) là nhằm phát hiện các khoảng trống pháp lý của Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự. Tiến độ nghiên cứu được triển khai xuyên suốt trong 18 tháng, kết hợp thống kê định lượng và phân tích án lệ để bảo đảm tính chuẩn xác và giá trị ứng dụng cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng cho thấy 4 nút thắt lớn trong hệ thống pháp luật tố tụng hiện hành:

Thứ nhất, tiêu chí chủ thể "có đăng ký kinh doanh" tại khoản 1 Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự tạo ra sự phân biệt cứng nhắc. Thực tế ghi nhận khoảng 18,5% các tranh chấp hợp đồng kinh tế giữa cá nhân đầu tư không có đăng ký kinh doanh với doanh nghiệp bị Tòa án chuyển qua lại giữa Tòa Dân sự và Tòa Kinh tế, làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án trung bình thêm 6 đến 9 tháng.

Thứ hai, sự thiếu đồng bộ về tiêu chí "mục đích lợi nhuận" giữa Nghị quyết 03/2012/NQ-HĐTP và Luật Thương mại 2005. Mặc dù Nghị quyết 03/2012/NQ-HĐTP mở rộng hoạt động kinh doanh bao gồm cả các giao dịch phục vụ, phụ trợ như mua sắm tivi cho công nhân hay thuê xe đưa đón, nhưng có đến 25% Thẩm phán cấp huyện vẫn thụ lý các vụ việc này dưới dạng tranh chấp hợp đồng dân sự thông thường do cách hiểu câu chữ chưa thống nhất.

Thứ ba, xung đột thẩm quyền giữa Tòa án và Trọng tài thương mại theo Điều 6 Luật Trọng tài thương mại năm 2010. Khoảng 8% đến 12% số vụ việc bị Tòa án cấp trên hủy bản án sơ thẩm do Tòa cấp dưới thụ lý sai khi các bên đã có điều khoản trọng tài hợp lệ nhưng Thẩm phán không kiểm tra thấu đáo tính khả thi của thỏa thuận.

Thứ tư, bất cập trong phân định tranh chấp nội bộ công ty theo khoản 3 Điều 29. Tỷ lệ thụ lý các tranh chấp giữa công ty với các thành viên hoặc giữa các thành viên với nhau liên quan đến chuyển nhượng cổ phần tăng 35% trong giai đoạn 2007 - 2013, nhưng quy định hiện hành lại bỏ sót các tranh chấp phát sinh giữa người chuyển nhượng với người nhận chuyển nhượng cổ phần chưa phải là thành viên công ty.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu thống kê về tình hình thụ lý sơ thẩm tại Bảng 1 của luận văn cho thấy rõ nét xu hướng tăng trưởng: năm 2007 toàn ngành thụ lý khoảng 2.100 vụ việc kinh doanh thương mại, đến năm 2013 con số này đã tăng lên hơn 8.500 vụ việc (tăng hơn 300%). Khi trực quan hóa qua biểu đồ đường xu hướng, đồ thị phản ánh đường dốc đứng về số lượng thụ lý nhưng tỷ lệ giải quyết xong trong hạn luật định lại có xu hướng giảm từ 88% năm 2007 xuống còn 76% năm 2013.

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này xuất phát từ việc quy định thẩm quyền theo phương pháp liệt kê 14 loại hợp đồng cụ thể tại khoản 1 Điều 29. Kỹ thuật lập pháp này không bao quát kịp các mô hình kinh doanh mới như nhượng quyền thương mại, thương mại điện tử hay phái sinh tài chính. So sánh với Cộng hòa Pháp – nơi phân định Tòa thương mại chuyên trách theo tính chất hành vi thương mại của bị đơn – và Liên bang Nga – nơi trao toàn bộ quyền tài phán kinh tế cho hệ thống Tòa án Trọng tài nhà nước theo Điều 127 Hiến pháp Nga – cho thấy Việt Nam cần chuyển dần từ phương pháp liệt kê danh mục sang phương pháp định nghĩa bản chất quan hệ kinh doanh thương mại kết hợp loại trừ linh hoạt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, sửa đổi khoản 1 Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự theo hướng bỏ cụm từ "giữa các cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau" và thay thế bằng tiêu chí "phát sinh từ hoạt động nhằm mục đích sinh lợi". Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội là chủ thể thực hiện, đặt mục tiêu hoàn thành trong đợt sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng dân sự giai đoạn 2014 - 2015, nhằm loại bỏ 100% tình trạng đùn đẩy thẩm quyền giữa Tòa Dân sự và Tòa Kinh tế.

Thứ hai, chuẩn hóa tiêu chí xác định mục đích lợi nhuận thông qua Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Mục tiêu cần đạt là ban hành bộ tiêu chí rõ ràng cho các giao dịch phụ trợ của doanh nghiệp trong thời hạn 12 tháng, bảo đảm 100% Thẩm phán áp dụng thống nhất trong toàn hệ thống.

Thứ ba, hoàn thiện quy định phân định thẩm quyền giữa Tòa án và Trọng tài thương mại. Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về các trường hợp "thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được", đặt chỉ tiêu giảm tỷ lệ án bị hủy do vi phạm thẩm quyền trọng tài xuống mức dưới 1% vào năm 2016.

Thứ tư, mở rộng thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại cho Tòa án nhân dân cấp huyện đối với tất cả các loại việc, không phụ thuộc vào yếu tố giá trị tranh chấp hay nơi cư trú của đương sự. Đi đôi với đó, Học viện Tòa án cần triển khai chương trình bồi dưỡng chuyên sâu về pháp luật thương mại quốc tế và tài chính cho ít nhất 80% Thẩm phán chuyên trách trong lộ trình 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Kiểm sát viên: Cung cấp cẩm nang tra cứu và phương pháp lập luận chuẩn xác để nhận diện đúng thẩm quyền theo loại việc, phòng ngừa sai sót dẫn đến việc bản án bị cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hủy hoặc sửa.
2. Luật sư và Chuyên viên pháp chế doanh nghiệp: Hỗ trợ xây dựng chiến lược lựa chọn cơ quan tài phán tối ưu, soạn thảo điều khoản giải quyết tranh chấp chặt chẽ trong hợp đồng, và thực hiện quyền khiếu nại về thẩm quyền khi Tòa án thụ lý không đúng loại việc.
3. Nhà nghiên cứu và Giảng viên luật học: Cung cấp hệ thống tài liệu tham khảo giá trị về luật so sánh, phương pháp luận nghiên cứu thực chứng và khung lý thuyết tài phán kinh tế trong thời kỳ đổi mới.
4. Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật: Cung cấp nguồn trích dẫn học thuật tin cậy, phương pháp tiếp cận dữ liệu bản án và kỹ năng phân tích cấu trúc điều luật tố tụng một cách khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Thẩm quyền dân sự theo loại việc về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại được hiểu như thế nào?

Đây là quyền năng và nghĩa vụ pháp lý của Tòa án trong việc tiếp nhận, thụ lý và phán quyết các mâu thuẫn, bất đồng phát sinh từ hoạt động kinh doanh, thương mại theo trình tự, thủ tục tố tụng dân sự. Thẩm quyền này được xác định dựa trên bản chất quan hệ pháp luật nội dung cần giải quyết.

Hai tiêu chuẩn căn bản nhất để phân biệt tranh chấp kinh doanh thương mại với tranh chấp dân sự là gì?

Căn cứ Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự, hai tiêu chuẩn cốt lõi gồm: dấu hiệu chủ thể tham gia giao dịch phải có đăng ký kinh doanh và hoạt động phát sinh tranh chấp phải có mục đích sinh lợi. Khi thiếu một trong hai yếu tố, vụ việc thường được xếp vào nhóm tranh chấp dân sự.

Tòa án xử lý thế nào khi các bên có thỏa thuận trọng tài nhưng một bên khởi kiện tại Tòa?

Căn cứ Điều 6 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Tòa án phải từ chối thụ lý hoặc trả lại đơn khởi kiện để tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên. Tòa án chỉ thụ lý nếu xét thấy thỏa thuận trọng tài đó bị vô hiệu hoặc rơi vào trường hợp không thể thực hiện được trên thực tế.

Vì sao cần bãi bỏ yêu cầu "có đăng ký kinh doanh" của cả hai bên trong tranh chấp thương mại?

Quy định này không còn phù hợp với thực tế khi nhiều chủ thể kinh doanh không chính thức hoặc nhà đầu tư cá nhân tham gia vào các giao dịch mang bản chất thương mại. Việc bãi bỏ giúp bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận công lý và phản ánh đúng bản chất sinh lợi của hành vi kinh tế.

Mô hình Tòa án thương mại của Cộng hòa Pháp đem lại bài học kinh nghiệm gì cho Việt Nam?

Cộng hòa Pháp tổ chức Tòa Thương mại riêng biệt ở cấp sơ thẩm với các Thẩm phán được bầu từ giới thương nhân, giúp giải quyết tranh chấp nhanh chóng và am hiểu sâu thực tiễn kinh doanh. Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm này để nâng cao tính chuyên môn hóa cho đội ngũ Thẩm phán Tòa Kinh tế.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa toàn diện hệ thống lý luận về thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án đối với các tranh chấp kinh doanh, thương mại.
• Khảo sát thực chứng hơn 1.200 vụ việc giai đoạn 2007 - 2013 đã chỉ rõ 4 bất cập lớn tại Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự và các văn bản liên quan.
• Bốn nhóm giải pháp đề xuất có tính khả thi cao, gắn liền với tiến trình cải cách tư pháp theo Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị.
• Nghiên cứu đóng góp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị cho công tác lập pháp, giảng dạy cũng như hoạt động tranh tụng tại Tòa án.
• Lộ trình tiếp theo cần tập trung thể chế hóa các kiến nghị vào Dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự mới và chuẩn hóa công tác đào tạo Thẩm phán chuyên trách.

Bạn đọc, các chuyên gia pháp lý và doanh nghiệp quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình nghiên cứu để phục vụ trực tiếp cho hoạt động nghiên cứu khoa học và bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong thực tiễn xét xử kinh doanh thương mại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại. Chương 2: Nội dung các quy định của pháp luật tố tụng dân sự hiện hành về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án về giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại. Chương 3: Thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại. 9 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI 1.

KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN DÂN SỰ THEO LOẠI VIỆC CỦA TÒA ÁN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƢƠNG MẠI. Trong bộ máy nhà nước mỗi cơ quan đều thực hiện các chức năng khác nhau. Khái niệm thẩm quyền gắn liền với chức năng nhiệm vụ của các cơ quan trong bộ máy Nhà nước. Vì thế nhà nước trao cho các cơ quan này những thẩm quyền riêng và có sự phân định rõ ràng về thẩm quyền của chúng.

Tòa án với chức năng xét xử không phải là ngoại lệ. Tòa án là cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết các loại tranh chấp, yêu cầu trong đó có tranh chấp kinh doanh, thương mại. Việc quy định hợp lý về thẩm quyền dân sự của Tòa án nói chung và thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại nói riêng có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo quyền tiếp cận công lý của công dân, tạo điều kiện thuận lợi cho họ có thể thực hiện được quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Để có thể hiểu rõ khái niệm về thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại thì chúng ta cần làm rõ các khái niệm đó là: Khái niệm thẩm quyền; Khái niệm thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án và khái niệm tranh chấp kinh doanh, thương mại.

Hiểu một cách chung nhất thì “Thẩm quyền là quyền xem xét để quyết định và định đoạt một vấn đề theo pháp luật” [32; tr 922]. Dưới góc độ pháp lý thì thẩm quyền là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của cơ quan, tổ chức thuộc bộ máy Nhà nước do pháp luật quyết định. 10 Như vậy, có thể nhận định rằng, dù tiếp cận dưới góc độ nào thì “thẩm quyền” luôn bao hàm hai nội dung cơ bản đó là: Quyền xem xét giải quyết các vụ việc trong phạm vi pháp luật cho phép và quyền hạn trong việc ra các quyết định khi giải quyết vụ việc đó. Theo quy định tại Điều 102 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2013) thì “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp.

Tòa án nhân dân gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác do luật định”. Trên cơ sở quy định này của Hiến pháp, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002 đã quy định cụ thể là Tòa án nhân dân có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. Khi xét xử Tòa án có quyền ban hành bản án và các quyết định, được đảm bảo thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước thông qua hệ thống cơ quan thi hành án dân sự. Do đó, thẩm quyền của Tòa án là khả năng của một Tòa án xem xét một vụ việc trong phạm vi pháp luật cho phép.

Trong khoa học pháp lý, vấn đề thẩm quyền của Tòa án đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và cũng có nhiều quan niệm khác nhau về “thẩm quyền của Tòa án”. Có quan điểm cho rằng: “Thẩm quyền là phạm vi giới hạn hoạt động của tòa án và khả năng pháp lý của tòa án có mối quan hệ chặt chẽ với nhau tạo thành thẩm quyền của Tòa án. Thẩm quyền của tòa án bao gồm thẩm quyền xét xử, phạm vi – giới hạn xét xử và quyền hạn quyết định của tòa án” [8;tr 8]. Quan điểm khác cho rằng: “Thẩm quyền của tòa án là một thể thống nhất bao gồm hai yếu tố có liên quan chặt chẽ với nhau, đó là thẩm quyền về hình thức và thẩm quyền về nội dung.

Thẩm quyền về hình thức thể hiện ở quyền hạn xem xét của tòa án (thẩm quyền xét xử và phạm vi xét xử) còn thẩm 11 quyền về nội dung thể hiện ở quyền hạn giải quyết, quyết định của tòa án đối với những vấn đề đã được xem xét” [9;tr 11]. Theo quan niệm này, “thẩm quyền của Tòa án” bao hàm hai yếu tố cơ bản đó là thẩm quyền về hình thức và thẩm quyền về nội dung có mối liên hệ mật thiết với nhau. Hay nói một cách khác đó là quyền hạn, phạm vi xem xét của Tòa án và quyền quyết định của Tòa án luôn nằm trong một chỉnh thể thống nhất với nhau. Như vậy, dù cách tiếp cận “Thẩm quyền của tòa án” khác nhau nhưng các khái niệm này giống nhau ở những điểm cho rằng “thẩm quyền của tòa án là thẩm quyền trong việc xét xử, giới hạn của việc xét xử và quyền ra quyết định trong việc xét xử đó”.

Trong phạm vi nghiên cứu đề tài tác giả chỉ xem xét thẩm quyền dưới góc độ quyền xem xét giải quyết các vụ việc về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại trong phạm vi pháp luật cho phép. Thẩm quyền dân sự theo loại việc của tòa án là một trong các thẩm quyền dân sự của tòa án. Trên thế giới đa số các quốc gia kể cả các quốc gia theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ hay các quốc gia theo hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa đều tiếp cận khái niệm thẩm quyền dân sự của tòa án dưới hai góc độ: Thẩm quyền theo loại việc (căn cứ vào bản chất của vụ việc) và thẩm quyền theo phạm vi lãnh thổ. Tuy nhiên theo đặc thù trong việc tổ chức hệ thống tòa án mà tại Việt Nam thẩm quyền dân sự của tòa án còn được tiếp cận dưới góc độ là thẩm quyền theo cấp của tòa án trong việc xét xử sơ thẩm.

Để xác định một vụ việc dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của một Tòa án cụ thể nào, đầu tiên, người ta phải xác định vụ việc đó có thuộc thẩm quyền sơ thẩm dân sự của Tòa án theo loại việc hay không, sau đó căn cứ vào luật thực định để xác định vụ việc đó thuộc thẩm quyền sở thẩm của Tòa án cấp nào và bước cuối cùng là xác định trong số các Tòa án cùng cấp đó thì Tòa án lãnh thổ nào sẽ có thẩm quyền giải quyết. Do đó, việc xác định thẩm quyền dân sự theo loại việc của Tòa án là nền tảng hay tiền đề quan trọng để xác 12 định thẩm quyền dân sự của Tòa án trong việc tiếp nhận, thụ lý và giải quyết các vụ việc dân sự. Như vậy, dưới góc độ nghiên cứu của bản luận văn thì thẩm quyền dân sự theo loại việc của toà án là quyền xem xét, giải quyết các vụ việc theo thủ tục tố tụng dân sự. Theo Điều 1 Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2002, Điều 1 BLTTDS thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết các vụ án và các việc dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động theo quy định của pháp luật.

Hiện nay, hệ thống Tòa án của Việt Nam được tổ chức theo các cấp, theo địa giới hành chính, ở Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân tối cao lại có những Tòa chuyên trách để xem xét giải quyết các vụ việc thuộc các lĩnh vực cụ thể. Việc nghiên cứu cho thấy, thẩm quyền dân sự của Tòa án theo loại việc được xác định trên cơ sở các quan hệ pháp luật nội dung có cùng tính chất mà Tòa án phải xem xét giải quyết. Về nguyên tắc, Tòa án nhân dân có thẩm quyền giải quyết nhiều loại tranh chấp khác nhau, trong đó có tranh chấp kinh doanh, thương mại. Vậy tranh chấp kinh doanh, thương mại là gì? Vấn đề này còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về nội hàm của thuật ngữ, theo đó có nhiều khái niệm khác nhau về thuật ngữ này.

Tranh chấp kinh doanh, thương mại là một hiện tượng phổ biến và thường xuyên diễn ra trong các hoạt động của nền kinh tế thị trường. Do tính chất thường xuyên cũng như hậu quả của nó gây ra cho các chủ thể tham gia tranh chấp nói riêng và cho cả nền kinh tế nói chung, pháp luật Việt Nam cũng đã sớm có những quan tâm nhất định đến hoạt động này, cũng như các phương thức giải quyết nó thể hiện thông qua các quy định cụ thể trong nhiều văn bản pháp luật. Thuật ngữ “Tranh chấp kinh doanh, thương mại” là một thuật ngữ pháp lý mới xuất hiện cùng với sự ra đời của Bộ luật Tố tụng dân sự 2004. Trước khi thuật ngữ tranh chấp kinh doanh, thương mại xuất hiện, thực tiễn giải quyết tranh chấp phân chia thành tranh chấp dân sự, tranh chấp kinh 13 tế.

Các tranh chấp phát sinh trong đời sống dân sự hàng ngày bao gồm các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản được coi là tranh chấp dân sự và điểu chỉnh bởi Bộ luật dân sự 1995. Tranh chấp phát sinh từ hợp đồng kinh tế và hoạt động tổ chức kinh doanh của các doanh nghiệp, hoạt động mua bán trái phiếu, cổ phiếu được coi là các tranh chấp kinh tế, được điều chỉnh chủ yếu bởi Pháp lệnh hợp đồng kinh tế. Ngay từ năm 1994, hệ thống pháp luật Việt Nam về thương mại cũng đã đưa ra một số khái niệm khác nhau để biểu đạt loại tranh chấp này. Tuy không xây dựng được một khái niệm chuẩn mực về tranh chấp kinh tế nhưng cũng đã liệt kê được các tranh chấp được coi là tranh chấp kinh tế thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án kinh tế và trọng tài kinh tế.

Đến năm 1999, khái niệm tranh chấp thương mại lần đầu tiên được đề cập đến trong Luật thương mại ngày 10/5/1999.