Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, các doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt với nhiều cơ hội và thách thức, đặc biệt là trong việc nâng cao hiệu quả quản trị tài chính và nhân sự. Theo báo cáo của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam năm 2017, năng suất lao động của người Việt thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực, ví dụ năng suất của một người Singapore tương đương với 23 người Việt Nam. Trong khi đó, dự toán ngân sách được xem là công cụ quản trị quan trọng giúp doanh nghiệp hoạch định, kiểm soát và đánh giá hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, việc hoàn thành dự toán ngân sách không phải lúc nào cũng đạt kết quả như mong đợi, đặc biệt là ở các nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở – những người trực tiếp thực hiện và giám sát kế hoạch.

Nghiên cứu này nhằm mục tiêu kiểm định tác động của sự tham gia vào dự toán ngân sách đến kết quả công việc của các nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở tại các doanh nghiệp Việt Nam năm 2018. Đồng thời, nghiên cứu xem xét vai trò trung gian của sự cam kết với mục tiêu dự toán và vai trò điều tiết của kiến thức quản trị chi phí trong mối quan hệ này. Với 270 mẫu khảo sát được thu thập và phân tích bằng phần mềm SmartPLS3, nghiên cứu cung cấp số liệu thực nghiệm quan trọng, góp phần nâng cao hiệu suất công việc và hiệu quả quản lý dự toán ngân sách trong doanh nghiệp Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên bốn lý thuyết nền tảng chính:

  • Lý thuyết kỳ vọng (Expectancy theory): Giải thích mối quan hệ giữa động lực và kết quả công việc, cho rằng khi cá nhân kỳ vọng nỗ lực sẽ dẫn đến thành tích và phần thưởng, động lực làm việc sẽ tăng lên.
  • Lý thuyết tâm lý (Psychological theory): Nhấn mạnh vai trò của yếu tố tâm lý trong tổ chức, cho rằng sự tham gia vào dự toán ngân sách giúp cá nhân thể hiện ý kiến, tăng sự chấp nhận mục tiêu và giảm phản đối.
  • Lý thuyết thiết lập mục tiêu (Goal-setting theory): Đề xuất năm nguyên tắc thiết lập mục tiêu gồm sự rõ ràng, thách thức, cam kết, phản hồi và độ phức tạp, trong đó sự cam kết được xem là yếu tố trung tâm thúc đẩy hiệu quả công việc.
  • Lý thuyết hiệu suất công việc (Theory of work performance): Mô hình hiệu suất công việc gồm ba yếu tố: năng lực, sự sẵn sàng và cơ hội, trong đó kiến thức quản trị chi phí được xem là một phần của năng lực giúp nâng cao kết quả công việc.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: dự toán ngân sách, sự tham gia vào dự toán ngân sách, sự cam kết với mục tiêu dự toán, kiến thức quản trị chi phí và kết quả công việc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng dựa trên khảo sát với 270 nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở tại các doanh nghiệp Việt Nam năm 2018. Mẫu được chọn theo tiêu chí có kinh nghiệm tham gia lập dự toán ngân sách ít nhất 2 năm, loại trừ nhà quản trị cấp cao và nhân viên không tham gia trực tiếp. Dữ liệu được thu thập qua bảng câu hỏi khảo sát trực tuyến bằng phần mềm SurveyMonkey, với các thang đo kế thừa từ các nghiên cứu uy tín quốc tế như Nouri và Parker (1998) về sự tham gia vào dự toán ngân sách, Hollenbeck và cộng sự (1989) về sự cam kết mục tiêu, Agbejule và Saarikoski (2006) về kiến thức quản trị chi phí, và Adler và Reid (2008) về kết quả công việc.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm SmartPLS3, sử dụng kỹ thuật PLS-SEM để kiểm định độ tin cậy thang đo, ma trận tương quan và các giả thuyết nghiên cứu thông qua hệ số tải, hệ số β và giá trị t-test. Quy trình nghiên cứu gồm khảo sát thử nghiệm, thu thập dữ liệu chính thức, làm sạch dữ liệu và phân tích thống kê nhằm trả lời các câu hỏi nghiên cứu và đạt mục tiêu đề ra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Sự tham gia vào dự toán ngân sách có tác động dương đến kết quả công việc: Kết quả phân tích cho thấy hệ số β của mối quan hệ này đạt mức ý nghĩa thống kê cao (p < 0.01), khẳng định rằng khi nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở tham gia nhiều hơn vào quá trình lập dự toán ngân sách, kết quả công việc của họ được cải thiện rõ rệt.

  2. Sự cam kết với mục tiêu dự toán đóng vai trò trung gian: Phân tích mô hình cho thấy sự cam kết với mục tiêu dự toán truyền dẫn tác động của sự tham gia vào dự toán ngân sách đến kết quả công việc, với mức độ ảnh hưởng trung gian chiếm khoảng 40% tổng tác động. Điều này cho thấy sự cam kết là yếu tố then chốt giúp tăng hiệu quả công việc khi nhà quản trị tham gia vào dự toán.

  3. Kiến thức quản trị chi phí không điều tiết mối quan hệ giữa sự tham gia và kết quả công việc: Mặc dù kiến thức quản trị chi phí được kỳ vọng sẽ tăng cường tác động của sự tham gia vào dự toán ngân sách đến kết quả công việc, kết quả kiểm định không tìm thấy bằng chứng hỗ trợ vai trò điều tiết này (p > 0.05).

  4. Đặc điểm mẫu khảo sát: Trong 270 mẫu, 84,07% là nhà quản trị cấp trung, 15,93% cấp cơ sở; độ tuổi chủ yếu từ 30-39 chiếm hơn 50%; trình độ đại học chiếm 71,11%, thạc sĩ và tiến sĩ chiếm 28,89%. Thâm niên công tác trung bình là 6,04 năm, với 56,3% có kinh nghiệm từ 2-5 năm.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sự tham gia vào dự toán ngân sách là một nhân tố quan trọng thúc đẩy kết quả công việc của nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở tại Việt Nam. Điều này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế như Nouri và Parker (1998) và Chong & Chong (2002), khi sự tham gia giúp tăng cường trao đổi thông tin, nâng cao sự chấp nhận mục tiêu và tạo động lực làm việc.

Vai trò trung gian của sự cam kết với mục tiêu dự toán cũng được khẳng định, phù hợp với lý thuyết thiết lập mục tiêu của Locke (1968) và các nghiên cứu trước đây. Sự cam kết giúp nhà quản trị kiên trì theo đuổi mục tiêu dù gặp khó khăn, từ đó nâng cao hiệu quả công việc.

Tuy nhiên, kiến thức quản trị chi phí không điều tiết mối quan hệ này, có thể do mức độ kiến thức của các nhà quản trị trong mẫu khảo sát tương đối đồng đều hoặc do các yếu tố môi trường và tổ chức khác chi phối. Kết quả này cũng tương đồng với một số nghiên cứu trong nước chưa tìm thấy vai trò điều tiết rõ ràng của kiến thức chuyên môn trong mối quan hệ giữa sự tham gia và kết quả công việc.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ đường thể hiện tác động trực tiếp và gián tiếp của sự tham gia vào dự toán ngân sách đến kết quả công việc, cũng như bảng ma trận tương quan giữa các biến để minh họa mức độ liên hệ.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường sự tham gia của nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở vào quá trình lập dự toán ngân sách: Doanh nghiệp cần thiết lập cơ chế trao đổi thông tin thường xuyên, tổ chức các buổi họp thảo luận dự toán để nâng cao mức độ tham gia, nhằm cải thiện kết quả công việc. Thời gian thực hiện: trong vòng 6 tháng tới.

  2. Xây dựng chương trình đào tạo nâng cao sự cam kết với mục tiêu dự toán: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo về tầm quan trọng của mục tiêu dự toán, kỹ năng lập kế hoạch và quản lý mục tiêu cho nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở. Chủ thể thực hiện: phòng nhân sự và đào tạo. Thời gian: 3-6 tháng.

  3. Phát triển hệ thống phản hồi và đánh giá kết quả công việc liên quan đến dự toán ngân sách: Thiết lập hệ thống đánh giá minh bạch, phản hồi kịp thời giúp nhà quản trị nhận thức rõ hiệu quả công việc và tăng cam kết thực hiện mục tiêu. Thời gian: 6 tháng.

  4. Khuyến khích chia sẻ kiến thức quản trị chi phí trong tổ chức: Mặc dù kiến thức quản trị chi phí không điều tiết trực tiếp mối quan hệ, việc nâng cao kiến thức này vẫn cần được chú trọng thông qua các buổi chia sẻ kinh nghiệm, đào tạo chuyên sâu nhằm nâng cao năng lực quản lý chi phí. Chủ thể: phòng tài chính và kế toán. Thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở: Giúp hiểu rõ vai trò của sự tham gia vào dự toán ngân sách và cách tăng cường cam kết mục tiêu để nâng cao hiệu quả công việc.

  2. Lãnh đạo doanh nghiệp và phòng nhân sự: Có cơ sở để xây dựng chính sách đào tạo, phát triển nguồn nhân lực và cải tiến quy trình lập dự toán ngân sách.

  3. Chuyên gia tư vấn quản trị và kế toán quản trị: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và mô hình nghiên cứu để tư vấn các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý dự toán ngân sách.

  4. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Kinh tế, Quản trị kinh doanh, Kế toán: Là tài liệu tham khảo quý giá về mối quan hệ giữa sự tham gia vào dự toán ngân sách, cam kết mục tiêu và kết quả công việc trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

  1. Sự tham gia vào dự toán ngân sách là gì?
    Sự tham gia vào dự toán ngân sách là mức độ mà nhà quản trị cấp dưới có ảnh hưởng và tham gia vào việc thiết lập ngân sách của mình, giúp họ nắm bắt thông tin và tăng sự chấp nhận mục tiêu.

  2. Tại sao sự cam kết với mục tiêu dự toán lại quan trọng?
    Sự cam kết tạo động lực và quyết tâm hoàn thành mục tiêu, giúp nhà quản trị kiên trì dù gặp khó khăn, từ đó nâng cao kết quả công việc.

  3. Kiến thức quản trị chi phí ảnh hưởng thế nào đến kết quả công việc?
    Kiến thức quản trị chi phí giúp nhà quản trị hiểu và kiểm soát chi phí hiệu quả, tuy nhiên nghiên cứu này không tìm thấy vai trò điều tiết của kiến thức này trong mối quan hệ giữa sự tham gia và kết quả công việc.

  4. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là gì?
    Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với khảo sát 270 nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở, phân tích dữ liệu bằng kỹ thuật PLS-SEM trên phần mềm SmartPLS3.

  5. Làm thế nào để doanh nghiệp nâng cao hiệu quả dự toán ngân sách?
    Doanh nghiệp nên tăng cường sự tham gia của nhà quản trị vào dự toán, xây dựng chương trình đào tạo cam kết mục tiêu, thiết lập hệ thống phản hồi và chia sẻ kiến thức quản trị chi phí.

Kết luận

  • Sự tham gia vào dự toán ngân sách có tác động tích cực và trực tiếp đến kết quả công việc của nhà quản trị cấp trung và cấp cơ sở tại Việt Nam.
  • Sự cam kết với mục tiêu dự toán đóng vai trò trung gian quan trọng trong mối quan hệ này, thúc đẩy động lực và hiệu quả công việc.
  • Kiến thức quản trị chi phí không điều tiết mối quan hệ giữa sự tham gia và kết quả công việc, tuy nhiên vẫn là yếu tố cần được nâng cao trong quản lý chi phí.
  • Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm và hàm ý thực tiễn giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu quả quản lý dự toán ngân sách.
  • Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp tăng cường sự tham gia, đào tạo cam kết mục tiêu và phát triển kiến thức quản trị chi phí trong doanh nghiệp.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà quản trị và lãnh đạo doanh nghiệp nên áp dụng các khuyến nghị từ nghiên cứu để nâng cao hiệu quả công việc và quản lý dự toán ngân sách, góp phần phát triển bền vững doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh hiện nay.