CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NHẬP KHẨU 1. Rủi ro và rủi ro trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu 1. Khái niệm hoạt động kinh doanh nhập khẩu Luật thương mại 2005 của Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2006, quy định rõ: “Nhập khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa vào lãnh thổ Việt Nam từ nước ngoài hoặc từ khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.” Như vậy, hoạt động kinh doanh nhập khẩu là một trong hai bộ phận cấu thành nên nghiệp vụ ngoại thương và tạo nên sự tương tác giữa nền kinh tế của các quốc gia với nền kinh tế thế giới. Theo bài viết Vai trò của hoạt động kinh doanh nhập khẩu của Nguyễn Cảnh Hiệp, tại mỗi một thời kỳ đều có đặc điểm riêng, chiến lược phát triển kinh tế riêng vì vậy mà vai trò, nhiệm vụ của hoạt động kinh doanh nhập khẩu cũng được điều chỉnh cho phù hợp với mục tiêu nhà nước đề ra.
Từ khi mở cửa nền kinh tế trong nước với nền kinh tế thế giới đến nay, hoạt động kinh doanh nhập khẩu đã tạo ra nhiều lợi ích như sau: - Nhập khẩu mở rộng khả năng tiêu dùng trong nước, cho phép tiêu dùng một lượng hàng hoá nhiều hơn khả năng sản xuất trong nước, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao cũng như thị hiếu của người tiêu dùng, làm tăng mức sống người dân, tăng thu nhập quốc dân. - Nhập khẩu tạo ra sự cạnh tranh tích cực giữa hàng nội và hàng nhập khẩu, tạo ra động lực kích thích các nhà sản xuất trong nước phải sáng tạo, cải tiến, hoàn thiện hơn nữa để đáp ứng được nhu cầu cao của người tiêu dùng, tạo đà cho xã hội ngày càng phát triển. - Nhập khẩu xoá bỏ tình trạng độc quyền, phá vỡ triệt để cơ chế tự cung tự cấp của nền kinh tế đóng. - Nhập khẩu giải quyết được các nhu cầu đặc biệt như hàng hoá khan hiếm, hàng hoá cao cấp, công nghệ hiện đại mà trong nước không thể sản xuất được hay khó khăn trong quá trình sản xuất vì nguồn lực khan hiếm.
7 - Nhập khẩu góp phần khai thác lợi thế so sánh của một quốc gia, tham gia sâu rộng vào sự trao đổi quốc tế và phân công lao động quốc tế trên cơ sở chuyên môn hoá sản xuất, từng bước hoà nhập nền kinh tế quốc gia với nền kinh tế thế giới phù hợp với trình độ phát triển của nền kinh tế. Khái niệm về rủi ro và rủi ro trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu 1. Khái niệm về rủi ro Có nhiều định nghĩa về rủi ro, tùy các cách tiếp cận khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra những định nghĩa rủi ro khác nhau. Những định nghĩa này rất phong phú và đa dạng, nhưng tập trung lại có thể chia thành hai trường phái lớn: Trường phái truyền thống và Trường phái hiện đại.
- Theo trường phái truyền thống Theo từ điển tiếng Việt do Trung tâm từ điển học Hà Nội xuất bản năm 1995, rủi ro là điều không lành, điều không tốt, bất ngờ xảy đến. Trong lĩnh vực kinh doanh, rủi ro được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp. Đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến. Như vậy, theo trường phái này thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người.
- Theo trường phái hiện đại Theo trường phái hiện đại, có nhiều định nghĩa về rủi ro như sau: “Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được” (Frank Knight 1921, tr. “Rủi ro là tổng hợp những sự ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất” (Irving Preffer 1956, tr. “Rủi ro là sự bất trắc gây thiệt hại, sự bất trắc cụ thể liên quan đến một biến cố không mong đợi” (Alan Willet 1951, tr. 8 Như vậy, trường phái hiện đại quan niệm rằng rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực.
Rủi ro có thể mang đến những tổn thất mất mát cho con người nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai. Khái niệm rủi ro trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu Hoạt động kinh doanh nhập khẩu là hoạt động chứa đựng nhiều rủi ro và bất ổn do có sự cách biệt về môi trường địa lý, sự khác nhau trong văn hoá, ngôn ngữ, phong tục tập quán cũng như môi trường chính trị giữa các quốc gia nên rủi ro trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu đa dạng và phức tạp hơn hoạt động kinh doanh nội địa. Từ các định nghĩa về rủi ro có thể suy ra rủi ro trong kinh doanh nhập khẩu là sự bất trắc gây ra những tổn thất, thiệt hại, nhưng cũng có thể đem đến những lợi ích, giá trị tốt hơn cho hoạt động kinh doanh nhập khẩu.
Những loại rủi ro thường gặp trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu Với từng tiêu chí, rủi ro trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu có thể được phân loại như sau: 1. Theo phương pháp quản trị rủi ro truyền thống Căn cứ bài viết Phân loại rủi ro của TS. Dũng Nguyễn, theo phương pháp quản trị rủi ro truyền thống thì rủi ro bao gồm: - Rủi ro thảm họa: Các thảm hoạ từ thiên nhiên, thảm hoạ do con người hoặc có sự tác động gián tiếp của con người (hoả hoạn, chiến tranh, khủng bố)…. - Rủi ro tài chính: Các sự bất trắc gây ra thiệt hại tài chính như rủi ro lợi nhuận, rủi ro vốn đầu tư, rủi ro tỷ giá hối đoái, rủi ro lãi suất, rủi ro tiền lương,… - Rủi ro tác nghiệp: Trang thiết bị, hệ thống cơ sở vật chất bị hư hỏng, quá trình thực hiện hợp đồng nhập khẩu gặp sai sót, nhân viên bị tai nạn hay nghỉ việc đột xuất,.
9 - Rủi ro chiến lược: Các tổn thất do sai lầm trong việc xác định tầm nhìn, sứ mệnh, mục tiêu, các chính sách và biện pháp hành động của doanh nghiệp. Có 5 dạng rủi ro chiến lược trong hoạt động kinh doanh nhập khẩu: (1) Rủi ro dự án: Rủi ro của một dự án có thể là dự án thất bại hoặc không đạt được mục tiêu đề ra bởi các nguyên nhân như sự chuẩn bị nguồn lực nội tại chưa đầy đủ, đặt mục tiêu quá cao, không tìm hiểu kỹ thị trường muốn tiếp cận,… (2) Rủi ro từ chuyển đổi: Đây là một rủi ro chiến lược quan trọng, một sự biến chuyển trong chiến lược phát triển có thể ảnh hưởng lớn tới hoạt động của công ty. Nguyên nhân của loại rủi ro này có thể do doanh nghiệp chuyển đổi sang phương hướng kinh doanh mới không đúng đắn, doanh nghiệp mở rộng thêm dòng sản phẩm mới không có tính khả thi,… (3) Rủi ro từ đối thủ cạnh tranh: Bất cứ lúc nào doanh nghiệp cũng có thể có đối thủ cạnh tranh làm ảnh hưởng tới sự hoạt động và phát triển của mình, không đánh giá được tiềm năng của đối thủ cạnh tranh chính là một trong các nguyên nhân khiến doanh nghiệp gặp thất bại. (4) Rủi ro thương hiệu: Doanh nghiệp nhập khẩu có thể bị ảnh hưởng nếu thương hiệu của nhà sản xuất bị giảm sút, sản phẩm của nhà sản xuất có vấn đề về chất lượng,… Việc các dược phẩm bị thu hồi và buộc phải rút khỏi thị trường do không đạt tiêu chuẩn nhập khẩu đều được thông báo rộng rãi trên thông tin mạng nên danh tiếng của nhà sản xuất sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực và ảnh hưởng tới các mặt hàng khác của nhà sản xuất đó đang được nhập khẩu và phân phối tại thị trường Việt Nam.
Với mặt hàng dược phẩm thì uy tín của nhà sản xuất và nước xuất xứ rất quan trọng, nhà sản xuất bán hàng cũng chính là bán thương hiệu và uy tín của mình. (5) Rủi ro đình trệ: Rủi ro đình trệ là rủi ro xảy ra khi doanh nghiệp không thể tăng trưởng, thậm chí bị suy giảm do nền kinh tế suy giảm gây tác động tới thị trường và nhu cầu khách hàng hay phương án kinh doanh của doanh nghiệp không hợp lý,… 10 1. Theo nguồn gốc rủi ro Căn cứ vào giáo trình Bài giảng gốc Nguyên lý Quản trị rủi ro, theo nguồn gốc rủi ro thì có các loại rủi ro sau: - Rủi ro do môi trường thiên nhiên: Các tổn thất do tác động của môi truờng thiên nhiên gây ra. Những rủi ro này ít xảy ra nhưng thường gây thiệt hại lớn về nguời và tài sản, ảnh huởng tới hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp có hoạt động ngoại thuơng.
- Rủi ro do môi trường văn hóa: Do sự thiếu hiểu biết về phong tục, tập quán, tín ngưỡng,… của đất nước đối tác nên dẫn đến các hành xử không phù hợp, gậy thiệt hại, ấn tượng không tốt với đối tác làm mất cơ hội kinh doanh. - Rủi ro do môi trường chính trị: Môi trường chính trị có ảnh hưởng rất lớn đến tình hình kinh doanh, đặc biệt là môi trường chính trị của các nước có tầm ảnh hưởng tới nền kinh tế thế giới. Môi trường chính trị ổn định sẽ giảm thiểu rất nhiều rủi ro cho các doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cần nắm bắt kỹ, có các sách lược thích hợp với môi trường chính trị không chỉ nước mình mà còn ở nước có quan hệ kinh doanh.
Từ khi Tổng thống mới của nước Mỹ lên nắm quyền đã đưa ra nhiều thay đổi lớn trong chính sách của nước Mỹ và có ảnh hưởng tới các nước khác trên thế giới. Với một nền kinh tế có ảnh hưởng mạnh tới nền kinh tế thế giới như nước Mỹ thì những sự thay đổi lớn về chính trị cũng phải được lưu ý. - Rủi ro do môi trường pháp luật: Tương tự như môi trường chính trị, doanh nghiệp phải nắm vững cả pháp luật trong nước và pháp luật của các nước có quan hệ kinh doanh.