Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG 1. Tổng quan lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu nước ngoài Trong nghiên cứu quản lý xây dựng VHNT, các nhà khoa học cũng có sự tiếp cận trên nhiều phương diện khác nhau, tựu trung lại gồm có: - Nghiên cứu về vai trò của chủ thể quản lý tới xây dựng VHNT. Kruger nghiên cứu sự tác động của chủ thể quản lý tới VHNT.
Chủ thể quản lý là người quyết định VHNT. Do vậy, nếu người lãnh đạo biết xây dựng và sử dụng VHNT để định hướng cho hoạt động học tập của học sinh thì các em sẽ có kết quả học tập tốt hơn. Kytle và Bogotch nghiên cứu hiệu quả cải cách của nhà trường thông qua mô hình về văn hóa. Các tác giả cho rằng, trong việc xây dựng VHNT, hiệu trưởng (HT) có vai trò quan trọng.
HT là người dẫn dắt tất cả các thành viên của nhà trường, đề ra mục đích phấn đấu của nhà trường, phải có phong cách lãnh đạo phù hợp thu hút được mọi người tham gia,… Xây dựng VHNT là xây dựng hệ giá trị, xây dựng các chuẩn mực và nguyên tắc hoạt động của nhà trường, là xây dựng phong cách ứng xử văn minh giữa các bộ phận và cá nhân trong nhà trường [67]. - Nghiên cứu về các yếu tố cấu thành nên VHNT. Một số nhà nghiên cứu tiếp cận VHNT từ góc độ các hoạt động của nhà trường. Theo đó, hoạt động học tập của người học phụ thuộc vào 3 yếu tố: Bầu không khí tâm lý - xã hội của nhà trường; Hoạt động quản lý hành chính của nhà trường; Phong cách dạy và học được thực hiện trong nhà trường.
Các yếu tố này chính là các e 7 yếu tố cơ bản cấu thành nên VHNT. Muốn xây dựng VHNT thì chủ thể quản lý cần tìm ra các giải pháp quản lý phù hợp để tác động tới 3 yếu tố này. Schein cho rằng, VHNT bao gồm: quá trình và cấu trúc hữu hình; hệ thống giá trị được tuyên bố; những quan niệm chung. Những yếu tố đó có mối quan hệ hữu cơ, tạo nên VHNT như một tổng thể.
VHNT theo đó gồm hai thành tố cơ bản: vật chất và tinh thần [72]. Purkey và Smith xác định VHNT như một kết cấu, một quá trình và một không gian của các giá trị và chuẩn mực có khả năng dẫn các thành viên theo hướng dạy và học chất lượng. Tác giả nhấn mạnh đến yếu tố giá trị và chuẩn mực trong VHNT. Nói cách khác các giá trị và chuẩn mực của nhà trường và của xã hội định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong tổ chức nhà trường [69].
Barbara Fralinger dựa trên bộ công cụ đánh giá văn hóa tổ chức để tìm hiểu văn hóa tổ chức của trường đại học (OCAI), tìm hiểu ba yếu tố quan trọng của văn hóa tổ chức là những vật được tạo tác; các giá trị được tán thành và những giả định ngầm ẩn. Phương pháp nghiên cứu sử dụng công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI) là một phương pháp được sử dụng khá phổ biến trong nghiên cứu VHNT. Công cụ này có thể được dùng như một cách để chẩn đoán và đề xướng những thay đổi bước đầu trong văn hóa tổ chức của trường đại học [64]. - Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng tới xây dựng VHNT.
McLean, nhấn mạnh tới việc xây dựng một môi trường văn hoá vật chất tốt trong các trường học sẽ là yếu tố chi phối mạnh mẽ tới hiệu quả học tập cũng như thành tích học tập của học sinh trong nhà trường. Các tác giả chú trọng nhiều hơn tới điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường, môi trường, cảnh quan, đồ dùng dạy học, lớp học, khu vui chơi giải trí, cây xanh tại trường,… là những yếu tố cấu thành nên VHNT chứ không phải chỉ có các yếu tố thuộc về chủ thể quản lý… Đồng thời, các tác giả cũng phân tích quy e 8 mô của môi trường học đường ảnh hưởng đến thành tích học sinh trong các trường học. Brown, quan tâm đến tác động của yếu tố thể chất, hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường tới VHNT. Hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường như là một trong những nội dung cấu thành nên VHNT.
Nhà trường tổ chức tốt các hoạt động thể dục, thể thao, thu hút được nhiều học sinh và GV tham gia. Chính trong hoạt động tập thể cùng nhau này sẽ tạo ra các nhóm học sinh tích cực, tạo ra sự thân thiện và đồng thuận trong môi trường học đường, giảm thiểu các hoạt động tiêu cực của học sinh … [74]. - Nghiên cứu về giải pháp phát triển VHNT. Sarason (1996) cho rằng, các giải pháp phát triển VHNT đóng vai trò quan trọng trong đổi mới và phát triển nhà trường.
Chủ thể quản lý nhà trường cần có những giải pháp cụ thể để phát triển văn hoá trường mình theo đúng mục tiêu đã xác định [70]. Helen; Lindholm; Jennifer; A. Julie Heifetz & Richard Hagberg nghiên cứu về chiến lược phát triển VHNT cho rằng, người lãnh đạo cần tìm hiểu môi trường và các yếu tố ảnh hưởng tới chiến lược phát triển của nhà trường trong hiện tại và tương lai. Người lãnh đạo cần xác định đâu là giá trị cốt lõi làm cơ sở cho thành công và sự phát triển của nhà trường.
Xây dựng tầm nhìn của nhà trường là một định hướng cơ bản để xây dựng VHNT [66]. Schlechty thì quan niệm, cần có sự kết hợp giữa nhà trường và các bậc cha mẹ học sinh trong xây dựng VHNT. Phải làm cho cha mẹ học sinh hiểu được sự cần thiết của xây dựng VHNT, hiểu được trách nhiệm của mình trong xây dựng VHNT. Nếu sự kết hợp này tốt thì sẽ có hiệu quả cao trong việc phát triển VHNT và ngược lại [71].
Nhìn chung, VHNT nhận được sự quan tâm lớn của các học giả nước ngoài. Xuất hiện nhiều tác phẩm đề cập đến cả về lý luận và thực tiễn. Đây là e 9 cơ sở để chúng tôi kế thừa, vận dụng trong thực hiện đề tài luận văn. Các nghiên cứu trong nước VHNT cũng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam, có thể dẫn chứng: - Theo Phạm Quang Huân, nhà trường là một tổ chức; từ đó tác giả quan niệm, VHNT là văn hóa của một tổ chức hành chính - sư phạm.
Văn hóa tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường được các thành viên nhà trường thừa nhận, làm theo và thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm [25]. - Vũ Dũng cho rằng, văn hóa học đường là hành vi ứng xử của các chủ thể tham gia hoạt động đào tạo trong nhà trường, là lối sống văn minh trong trường học. Văn hóa học đường thể hiện ở một số khía cạnh như ứng xử của người thầy với người học; ứng xử của người học đối với người thầy; ứng xử giữa lãnh đạo nhà trường và giáo viên; ứng xử giữa các đồng nghiệp [9]. - Phạm Minh Hạc đề cập đến các khái niệm học đường, văn hóa học đường,.
phân tích các yếu tố cần tiến hành trong việc xây dựng văn hóa học đường ở Việt Nam hiện nay; chú ý đến điều kiện học tập, cơ sở vật chất của nhà trường. Để xây dựng văn hóa học đường cần chú ý đến xây dựng cơ sở vật chất của nhà trường; xây dựng môi trường giáo dục trong nhà trường. Tác giả còn chỉ ra một số giá trị trong xây dựng văn hóa học đường, đó là chuẩn mực, thước đo sự phấn đấu của người thầy, người học trong nhà trường [17]. - Phạm Thị Minh Hạnh phân tích bản chất của văn hóa học đường là hình thành một môi trường giáo dục mà mỗi thành viên có điều kiện phát triển tốt nhất.
Các yếu tố cấu thành VHNT gồm kế hoạch, chiến lược phát triển của nhà trường; hoạt động quản lý nhà trường, ảnh hưởng của các cấp lãnh đạo đến các thành viên; các chính sách khuyến khích hoạt động của nhà trường; e 10 bầu không khí tâm lý, cách thức ứng xử trong nhà trường; khung cảnh của nhà trường; xây dựng thương hiệu của nhà trường,… [18]. Bên cạnh đó, còn có một số luận án tiến sĩ QLGD nghiên cứu liên quan như: Xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông Chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức, của Lê Thị Oanh [39]; Quản lý nhà trường tiểu học Việt Nam theo tiếp cận văn hóa tổ chức, của Lê Thị Ngọc Thúy [56]… Nhìn chung, các nghiên cứu trong nước đề cập đến các nội dung như xác định nội hàm khái niệm VHNT và các thành tố cấu thành VHNT; biểu hiện tiêu cực trong VHNT ở nước ta hiện nay; biện pháp và định hướng xây dựng và quản lý xây dựng VHNT ở nước ta trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Như vậy, có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến nhiều phương diện khác nhau của VHNT. Tuy nhiên, ở khía cạnh đưa ra những biện pháp cụ thể cho quá trình xây dựng VHNT tại Trường Cao đẳng Cơ điện - Xây dựng và Nông Lâm Trung Bộ thì chưa có công trình nào đề cập tới.
Trên cơ sở kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu đã trình bày, đề tài luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề quản lý xây dựng VHNT tại một trường cao đẳng cụ thể - đó là Trường Cao đẳng Cơ điện - Xây dựng và Nông Lâm Trung Bộ, trọng tâm là đề ra các biện pháp quản lý xây dựng VHNT của CBQL nhà trường có tính khả thi, nhằm tiến tới xây dựng môi trường VHNT tích cực cho CBQL, GV, nhân viên và HSSV trong nhà trường. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Khái niệm quản lý Quản lý xuất hiện và tồn tại cùng với sự phát triển của xã hội loài người. Trên cơ sở đó, lý luận về quản lý xuất hiện muộn hơn.
Thời cổ đại, Platon đã đưa ra học thuyết về nhà nước và các phương thức quản lý trong các tác phẩm “Luật pháp” và “Nhà nước”. Arixtốt trong tác phẩm “chính trị” cũng trình e 11 bày lý luận quản lý nhà nước. Các nhà triết học Ấn Độ cổ đại cũng trình bày tư tưởng quản lý nhà nước trong tác phẩm “Arthasastra hay khoa học chính trị”. Trong triết học Trung Quốc cổ đại, những vấn đề lý luận về quản lý xuất hiện trong các tác phẩm của Khổng Tử, Tuân Tử và Mạnh Tử.