I. Tổng quan QLNN về trật tự xây dựng đô thị tại Thanh Khê Đà Nẵng
Quản lý nhà nước (QLNN) về trật tự xây dựng đô thị là một hoạt động cốt lõi, mang tính quyền lực, sử dụng pháp luật để điều chỉnh các hành vi xây dựng trong xã hội. Tại quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng, một khu vực có tốc độ đô thị hóa nhanh, công tác QLNN về trật tự xây dựng đô thị đóng vai trò quyết định đến sự phát triển bền vững, đảm bảo mỹ quan và chất lượng sống. Luận văn thạc sĩ của Tào Hùng (2020) đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và phân tích sâu sắc thực trạng, từ đó cung cấp một cái nhìn toàn diện về lĩnh vực này. Hoạt động này không chỉ là việc cấp phép hay xử phạt, mà là một quá trình đồng bộ từ ban hành chính sách, công bố quy hoạch, giám sát thi công cho đến xử lý các vi phạm. Mục tiêu cuối cùng là duy trì sự ổn định, ngăn chặn tình trạng xây dựng tự phát, sai phép, lấn chiếm đất công, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp. Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của Đà Nẵng, việc hoàn thiện công tác QLNN về trật tự xây dựng đô thị trên địa bàn quận Thanh Khê trở thành nhiệm vụ cấp thiết, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng hiệu quả của công tác này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ hệ thống pháp luật, năng lực của bộ máy QLNN, đến ý thức chấp hành của người dân.
1.1. Khái niệm và vai trò của quản lý nhà nước về trật tự xây dựng
Theo định nghĩa, QLNN về trật tự xây dựng đô thị là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi xây dựng của con người. Mục đích là để duy trì trật tự pháp luật, đảm bảo các công trình tuân thủ quy hoạch và tiêu chuẩn kỹ thuật. Vai trò của công tác này thể hiện ở ba khía cạnh chính. Thứ nhất, nó đảm bảo các công trình xây dựng phù hợp với quy hoạch xây dựng tổng thể, góp phần tạo nên bộ mặt đô thị văn minh, hiện đại. Thứ hai, nó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân, ngăn chặn các hành vi xâm phạm như lấn chiếm đất công, xây dựng ảnh hưởng đến công trình lân cận. Thứ ba, QLNN về trật tự xây dựng đô thị là công cụ để nhà nước thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng.
1.2. Nội dung cốt lõi của QLNN về xây dựng theo quy hoạch đô thị
Nội dung của QLNN về trật tự xây dựng đô thị bao gồm một chuỗi các hoạt động liên kết chặt chẽ. Đầu tiên là ban hành và tuyên truyền các văn bản quy phạm pháp luật, tạo hành lang pháp lý cho hoạt động xây dựng. Tiếp theo là công tác công bố quy hoạch và cắm mốc quản lý, giúp người dân và doanh nghiệp nắm rõ thông tin để tuân thủ. Một khâu trọng yếu là cấp giấy phép xây dựng (GPXD), đây là công cụ kiểm soát trực tiếp việc xây dựng theo đúng quy hoạch và thiết kế được duyệt. Cuối cùng, công tác giám sát, thanh kiểm tra và xử lý vi phạm đóng vai trò cưỡng chế, đảm bảo pháp luật được thực thi nghiêm minh. Thiếu một trong các khâu này, quá trình quản lý sẽ mất đi tính hiệu quả và đồng bộ, dẫn đến các vấn đề phức tạp trong quản lý đô thị.
II. Top thách thức trong QLNN trật tự xây dựng tại quận Thanh Khê
Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, công tác QLNN về trật tự xây dựng đô thị trên địa bàn quận Thanh Khê vẫn đối mặt với không ít thách thức và tồn tại. Báo cáo của UBND quận và các số liệu trong giai đoạn 2016-2018 cho thấy tình trạng vi phạm vẫn còn diễn biến phức tạp. Chỉ thị số 21-CT/TU của Ban Thường vụ Thành ủy Đà Nẵng đã thẳng thắn chỉ ra: “tình trạng xây dựng sai phép, không phép có xu hướng tăng; một số công trình không đảm bảo chất lượng, an toàn lao động, vệ sinh môi trường, gây bức xúc trong dư luận”. Một trong những thách thức lớn nhất là sự chồng chéo và thiếu đồng bộ của hệ thống văn bản pháp luật, gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý và người dân trong quá trình áp dụng. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật dù được triển khai nhưng hiệu quả chưa cao, nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế. Bên cạnh đó, năng lực của bộ máy QLNN từ quận đến phường còn bất cập. Số lượng cán bộ mỏng, trong khi khối lượng công việc lớn, đặc biệt là tại Phòng Quản lý đô thị và Đội kiểm tra quy tắc đô thị, dẫn đến tình trạng quá tải, khó giám sát chặt chẽ mọi công trình. Sự phối hợp giữa các đơn vị liên quan đôi khi còn thiếu chặt chẽ, dẫn đến việc xử lý vi phạm chưa kịp thời và triệt để.
2.1. Thực trạng vi phạm xây dựng không phép và sai phép giai đoạn 2016 2018
Số liệu thống kê từ luận văn cho thấy, trong giai đoạn 2016-2018, Đội kiểm tra quy tắc đô thị quận Thanh Khê đã thực hiện hàng nghìn cuộc kiểm tra. Tuy nhiên, số vụ vi phạm về trật tự xây dựng đô thị vẫn được ghi nhận. Cụ thể, năm 2016 có 26 vụ vi phạm được phát hiện, bao gồm 4 trường hợp không phép và 21 trường hợp sai phép. Đến năm 2018, dù tỷ lệ vi phạm trên tổng số công trình kiểm tra có giảm, nhưng các hình thức vi phạm vẫn tồn tại. Các sai phạm phổ biến nhất là xây dựng không có giấy phép xây dựng, xây sai nội dung giấy phép (thay đổi diện tích, số tầng), hoặc xây dựng trên đất nông nghiệp, đất công. Những vi phạm này không chỉ phá vỡ quy hoạch xây dựng mà còn gây khó khăn cho công tác quản lý đất đai và đền bù giải tỏa sau này.
2.2. Bất cập trong hệ thống pháp luật và hiệu quả công tác tuyên truyền
Một trong những nguyên nhân sâu xa của các tồn tại là hệ thống văn bản pháp luật còn bất cập. Ví dụ, Nghị định 180/2007/NĐ-CP cho phép ngừng cung cấp điện, nước với công trình vi phạm, nhưng lại mâu thuẫn với quy định của ngành điện, gây khó khăn trong việc áp dụng biện pháp cưỡng chế. Các quy định về quản lý kiến trúc, như Quyết định 47/2012/QĐ-UBND của thành phố Đà Nẵng, còn một số điểm chưa phù hợp thực tế, gây khó cho người dân có nhu cầu xây dựng nhà ở quy mô nhỏ. Về công tác tuyên truyền, kết quả khảo sát 50 hộ dân cho thấy có đến 72% người dân đánh giá mức độ tiếp cận thông tin là “ít” hoặc “không biết”, cho thấy hiệu quả của các hoạt động phổ biến pháp luật còn rất hạn chế.
2.3. Hạn chế về năng lực và sự phối hợp của bộ máy quản lý nhà nước
Năng lực của bộ máy QLNN là yếu tố then chốt. Tại quận Thanh Khê, Phòng Quản lý đô thị chỉ có 4 cán bộ trực tiếp phụ trách tham mưu cấp phép cho hơn 2.000 hồ sơ mỗi năm, dẫn đến tình trạng quá tải. Đội ngũ cán bộ tại các Tổ quy tắc đô thị phường còn thiếu đồng đều về trình độ chuyên môn, với 12/36 cán bộ chưa qua đào tạo chính quy. Khảo sát cán bộ cũng cho thấy 19% đánh giá sự phối hợp giữa các đơn vị là “chưa đáp ứng”. Sự thiếu phối hợp đồng bộ giữa Phòng Quản lý đô thị, Đội kiểm tra quy tắc đô thị, và UBND các phường làm giảm hiệu quả phát hiện và xử lý vi phạm.
III. Phương pháp hoàn thiện bộ máy và quy hoạch xây dựng tại Thanh Khê
Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả QLNN về trật tự xây dựng đô thị trên địa bàn quận Thanh Khê, việc hoàn thiện bộ máy tổ chức và công tác quy hoạch là hai nhóm giải pháp nền tảng. Luận văn đã đề xuất cần kiện toàn bộ máy theo hướng chuyên nghiệp hóa, phân định rõ trách nhiệm và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ. Điều này bao gồm việc rà soát, sắp xếp lại vị trí việc làm để bổ sung nhân sự cho các bộ phận quá tải, đồng thời tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ. Đặc biệt, cần xây dựng một quy chế phối hợp chặt chẽ, minh bạch giữa các cơ quan như Phòng Quản lý đô thị, Đội kiểm tra quy tắc đô thị, UBND phường và cả lực lượng công an. Về công tác quy hoạch, giải pháp trọng tâm là đảm bảo tính công khai, minh bạch và khả thi. Cần đẩy nhanh việc lập quy hoạch chi tiết 1/500 cho các khu vực còn thiếu, đồng thời công bố rộng rãi thông qua nhiều hình thức đa dạng để người dân dễ dàng tiếp cận. Việc quản lý chặt chẽ theo quy hoạch được duyệt là cơ sở để giải quyết các vấn đề về cấp giấy phép xây dựng và ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu, góp phần vào công cuộc QLNN về trật tự xây dựng đô thị một cách bền vững.
3.1. Tối ưu hóa tổ chức bộ máy quản lý trật tự xây dựng đô thị
Giải pháp kiện toàn bộ máy QLNN tập trung vào việc nâng cao chất lượng nhân sự và cơ chế vận hành. Cần bổ sung biên chế cho Phòng Quản lý đô thị để giảm tải áp lực cấp giấy phép xây dựng. Đối với Đội kiểm tra quy tắc đô thị và các tổ ở phường, cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn về pháp luật, kỹ năng nghiệp vụ và cả văn hóa ứng xử khi thi hành công vụ. Luận văn cũng đề xuất xem xét mô hình thanh tra chuyên ngành xây dựng như ở Hà Nội và TP.HCM để tăng cường thẩm quyền và tính chuyên nghiệp. Quan trọng hơn cả là phải quy định rõ trách nhiệm của từng cá nhân, người đứng đầu, xử lý nghiêm các trường hợp buông lỏng quản lý, bao che cho vi phạm.
3.2. Nâng cao hiệu quả công tác công bố quy hoạch và cắm mốc giới
Tính minh bạch trong quy hoạch là chìa khóa để người dân đồng thuận và tuân thủ. Các đồ án quy hoạch xây dựng sau khi được duyệt phải được công bố công khai, nhanh chóng trên trang thông tin điện tử của quận, tại trụ sở UBND các phường và các khu dân cư. Hình thức công bố cần đa dạng, từ bản đồ, pa-nô đến các mô hình trực quan. Công tác cắm mốc giới ngoài thực địa phải được thực hiện đầy đủ, chính xác và có biện pháp bảo vệ mốc giới hiệu quả. Khi thông tin quy hoạch rõ ràng, người dân sẽ chủ động tuân thủ, giảm thiểu các trường hợp xây dựng sai quy hoạch, từ đó hỗ trợ tích cực cho công tác QLNN về trật tự xây dựng đô thị.
IV. Cách tối ưu cấp phép xây dựng và thanh tra tại quận Thanh Khê
Bên cạnh việc củng cố bộ máy và quy hoạch, cải cách các quy trình thủ tục là giải pháp trực tiếp và mang lại hiệu quả nhanh chóng cho công tác QLNN về trật tự xây dựng đô thị. Luận văn của Tào Hùng đã đưa ra nhiều đề xuất cụ thể nhằm tối ưu hóa hai khâu quan trọng: cấp giấy phép xây dựng và thanh kiểm tra, xử lý vi phạm. Đối với công tác cấp phép, mục tiêu là đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian và giảm phiền hà cho người dân. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, triển khai cấp phép qua mạng, và áp dụng quy trình một cửa liên thông cần được đẩy mạnh. Đối với công tác hậu kiểm, cần xây dựng một quy trình thanh tra, giám sát khoa học, thường xuyên và đột xuất. Phải tăng cường tính răn đe thông qua việc áp dụng các mức phạt nghiêm khắc theo Nghị định 139/2017/NĐ-CP và kiên quyết cưỡng chế các công trình vi phạm nghiêm trọng. Việc tối ưu hóa hai quy trình này sẽ tạo ra một cơ chế quản lý chặt chẽ từ đầu vào đến đầu ra, đảm bảo các hoạt động xây dựng trên địa bàn quận Thanh Khê đi vào nề nếp, tuân thủ pháp luật.
4.1. Cải cách thủ tục hành chính trong việc cấp giấy phép xây dựng
Để nâng cao sự hài lòng của người dân, cần tiếp tục cải cách thủ tục cấp giấy phép xây dựng. Luận văn đề xuất thí điểm cấp phép qua mạng đối với các công trình đơn giản, cho phép người dân nộp hồ sơ trực tuyến và chỉ đến nhận kết quả một lần. Đối với các khu đô thị mới đã có quy hoạch chi tiết 1/500 được duyệt, có thể xem xét miễn GPXD cho nhà ở riêng lẻ để giảm bớt gánh nặng thủ tục. Đồng thời, cần niêm yết công khai, rõ ràng toàn bộ quy trình, thành phần hồ sơ và lệ phí tại các bộ phận một cửa và trên các kênh thông tin của UBND quận Thanh Khê.
4.2. Tăng cường hiệu lực giám sát thanh tra và xử lý vi phạm
Công tác thanh tra xây dựng cần được thực hiện một cách chủ động và quyết liệt hơn. Cần bố trí cán bộ phụ trách địa bàn phường cụ thể để nắm chắc tình hình, dễ dàng phát hiện vi phạm ngay từ khi mới phát sinh. Các quyết định xử phạt phải được ban hành kịp thời, đúng quy định. Đối với các trường hợp cố tình vi phạm, chây ì, cần áp dụng các biện pháp mạnh như tổ chức cưỡng chế tháo dỡ. Việc công khai thông tin các công trình, chủ đầu tư vi phạm trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng là một biện pháp hiệu quả để nâng cao tính răn đe, góp phần lập lại kỷ cương trong trật tự xây dựng đô thị.
V. Đánh giá thực tiễn về QLNN trật tự xây dựng ở quận Thanh Khê
Công tác QLNN về trật tự xây dựng đô thị trên địa bàn quận Thanh Khê trong giai đoạn 2016-2018 đã đạt được những kết quả nhất định bên cạnh các tồn tại, hạn chế. Về mặt tích cực, nhận thức của người dân về các quy định pháp luật đã được nâng cao, thể hiện qua số lượng hồ sơ xin cấp giấy phép xây dựng tăng đều qua các năm. Hoạt động xây dựng được quản lý tương đối chặt chẽ, các vụ vi phạm nghiêm trọng có xu hướng giảm. Chất lượng đội ngũ cán bộ cũng từng bước được cải thiện về trình độ chuyên môn. Tuy nhiên, những hạn chế vẫn còn tồn tại và cần được khắc phục. Khảo sát mức độ hài lòng của người dân cho thấy vẫn còn những điểm chưa tốt, đặc biệt là trong công tác giải quyết khiếu nại, khiếu kiện (70% không hài lòng). Tình trạng xây dựng sai phép, không phép tuy giảm nhưng chưa được xử lý triệt để. Việc công khai quy hoạch chưa đáp ứng được kỳ vọng, gây khó khăn cho người dân. Những đánh giá thực tiễn này là cơ sở quan trọng để các cấp chính quyền quận Thanh Khê và thành phố Đà Nẵng nhận diện đúng vấn đề và đưa ra các giải pháp cải thiện phù hợp trong thời gian tới.
5.1. Những kết quả tích cực trong công tác quản lý xây dựng đô thị
Một trong những thành tựu nổi bật là việc đưa hoạt động xây dựng dần đi vào nề nếp. Số lượng giấy phép xây dựng do UBND quận Thanh Khê cấp đã tăng từ 1.656 giấy phép (năm 2016) lên 2.425 giấy phép (năm 2018), cho thấy người dân đã có ý thức hơn trong việc tuân thủ pháp luật. Công tác cải cách thủ tục hành chính trong cấp phép cũng được người dân đánh giá cao, với 74% cảm thấy “hài lòng” và “rất hài lòng”. Đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác quản lý đô thị ngày càng được chuẩn hóa, với tỷ lệ có trình độ đại học và trên đại học tăng lên, đáp ứng tốt hơn yêu cầu nhiệm vụ.
5.2. Phân tích nguyên nhân khách quan và chủ quan của các tồn tại
Các hạn chế trong QLNN về trật tự xây dựng đô thị xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về khách quan, tốc độ đô thị hóa quá nhanh tại quận Thanh Khê tạo áp lực lớn lên hạ tầng và công tác quản lý. Hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, còn chồng chéo cũng là một rào cản lớn. Về chủ quan, nguyên nhân chính là công tác tuyên truyền chưa sâu rộng, nhận thức của một bộ phận người dân chưa cao. Bộ máy QLNN còn mỏng, năng lực và sự phối hợp còn hạn chế. Đôi khi vẫn còn tình trạng nể nang, né tránh, xử lý chưa kiên quyết các trường hợp vi phạm, làm giảm hiệu lực quản lý.
VI. Hướng đi tương lai cho QLNN xây dựng đô thị quận Thanh Khê
Trên cơ sở phân tích thực trạng và nguyên nhân, luận văn đã vạch ra hướng đi chiến lược nhằm hoàn thiện công tác QLNN về trật tự xây dựng đô thị trên địa bàn quận Thanh Khê đến năm 2025. Trọng tâm của các giải pháp là xây dựng một cơ chế quản lý đồng bộ, hiện đại và có sự tham gia của toàn xã hội. Cần phải thiết lập một quy chế phối hợp chặt chẽ, rõ ràng giữa các cơ quan chức năng, từ Sở Xây dựng, UBND quận Thanh Khê, các phòng ban chuyên môn đến UBND các phường và lực lượng công an, đảm bảo thông tin thông suốt và hành động nhất quán. Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, như xây dựng cơ sở dữ liệu số về quy hoạch, cấp phép, và vi phạm, sẽ giúp tăng cường tính minh bạch và hiệu quả. Một hướng đi quan trọng khác là huy động sức mạnh của cộng đồng. Cần tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và người dân tham gia giám sát, phát hiện và phản ánh các hành vi vi phạm. Bằng cách kết hợp giữa việc nâng cao năng lực của bộ máy QLNN và phát huy vai trò của người dân, quận Thanh Khê có thể xây dựng một môi trường trật tự xây dựng đô thị bền vững.
6.1. Xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan liên quan
Hiệu quả của việc xử lý vi phạm phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp. Cần có quy chế cụ thể, quy định rõ trách nhiệm của từng đơn vị. Ví dụ, khi Đội kiểm tra quy tắc đô thị lập biên bản đình chỉ, cần có sự vào cuộc ngay lập tức của công an phường để ngăn chặn việc thi công, và các đơn vị cung cấp dịch vụ để thực hiện các biện pháp cần thiết. Sự phối hợp này phải được thể chế hóa thành văn bản và có cơ chế kiểm tra, đôn đốc thường xuyên, gắn trách nhiệm của người đứng đầu nếu để xảy ra tình trạng phối hợp lỏng lẻo, thiếu hiệu quả.
6.2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và huy động sự tham gia của cộng đồng
Trong tương lai, công nghệ sẽ là công cụ đắc lực cho quản lý đô thị. Quận Thanh Khê cần xây dựng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để quản lý quy hoạch, đất đai và cấp phép một cách trực quan. Đồng thời, cần thiết lập các kênh tiếp nhận thông tin phản ánh từ người dân một cách thuận tiện như qua ứng dụng di động, tổng đài hoặc mạng xã hội. Khi người dân trở thành những “thanh tra viên” tại cơ sở, mọi vi phạm về trật tự xây dựng đô thị sẽ được phát hiện và ngăn chặn kịp thời, tạo nên một cơ chế giám sát đa chiều, hiệu quả.
