CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ Y TẾ 1. Một số khái niệm liên quan 1. Y tế Y tế là một khái niệm quen thuộc và được sử dụng một cách phổ biến trong đời sống xã hội cũng như trong các nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, cho đến nay, khái niệm này vẫn chưa được quy định một cách cụ thể trong bất cứ một văn bản pháp luật nào của nước ta.
Tuy nhiên, dưới góc độ nghiên cứu khoa học, đã có nhiều quan điểm về khái niệm y tế, tiêu biểu như sau: Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (2005), khái niệm y tế được định nghĩa như sau: “Y tế là lĩnh vực hoạt động chăm sóc sức khỏe nhân dân bao gồm các hoạt động vệ sinh môi trường sống và làm việc, dinh dưỡng, phòng chống bệnh tật đến việc khám và điều trị bệnh”[40]. Theo Giáo trình Quản lý nhà nước về văn hóa, giáo dục, y tế của Học viện Hành chính Quốc gia đưa ra khái niệm y tế như sau: “Theo nghĩa rộng, y tế là lĩnh vực hoạt động chăm sóc sức khỏe nhân dân từ hoạt động vệ sinh môi trường sống và làm việc, dinh dưỡng, phòng chống bệnh tật đến việc khám và điều trị bệnh. Theo nghĩa hẹp, y tế là những hoạt động phòng chống và điều trị bệnh tật cho nhân dân”[25,tr. Theo sách Quản lý nhà nước và quản lý ngành về y tế của PGS.TS Trần Nhân Thắng, khái niệm y tế được đề cập đến như sau: “Y tế là việc tổ chức các hoạt động để giải quyết các vấn đề sức khỏe và bệnh tật.
Hiểu một cách toàn diện, y tế là chăm sóc sức khỏe cho toàn dân, đó là chăm sóc sức khỏe ban đầu. 11 Từ các quan điểm trên, có thể nhận thấy các khái niệm về y tế đều mang những đặc điểm chung, từ đó, có thể hiểu khái niệm y tế một cách tổng quát như sau: “Y tế là một lĩnh vực bao gồm các hoạt động chăm sóc sức khỏe nhân dân, chữa bệnh và phòng ngừa bệnh. Những người làm việc trong lĩnh vực này bao gồm những chủ thể trực tiếp thực hiện hoạt động về y tế như: bác sĩ, y tá, chuyên viên điều trị,…và những chủ thể có chức năng, nhiệm vụ thực hiện hoạt động quản lý nhà nước liên quan đến lĩnh vực y tế”. Quản lý Hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự phân công, hợp tác lao động, phát sinh khi cần có sự nỗ lực tập thể để thực hiện mục tiêu chung.
Quản lý diễn ra ở mọi tổ chức, từ phạm vi nhỏ đến phạm vi lớn, từ đơn giản đến phức tạp. Với ý nghĩa phổ biến thì: “Quản lý là sự tác động có định hướng và tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý bằng các phương thức nhất định để đạt tới những mục tiêu nhất định”[24,tr. Quản lý gồm các yếu tố: - Chủ thể quản lý: Là tác nhân tạo ra các tác động quản lý. Chủ thể có thể là cá nhân hoặc tổ chức.
Chủ thể quản lý tác động lên đối tượng quản lý bằng các công cụ, hình thức và phương pháp thích hợp, cần thiết và dựa trên cơ sở những nguyên tắc nhất định nhằm đạt mục tiêu của nhà quản lý đặt ra. - Đối tượng quản lý: Tiếp nhận sự tác động của chủ thể quản lý. Tùy theo từng loại đối tượng khác nhau mà người ta chia thành các dạng quản lý khác nhau. - Khách thể quản lý: Chịu sự tác động hay chịu sự điều chỉnh của chủ thể quản lý, đó là hành vi của con người, các quá trình xã hội.
- Mục tiêu quản lý: Là cái đích cần phải đạt tới tại một thời điểm nhất định do chủ thể quản lý đề ra. Đây là căn cứ để chủ thể quản lý thực hiện các 12 tác động quản lý cũng như lựa chọn các hình thức, phương pháp thích hợp. Điều này là vô cùng hợp lý bởi, quản lý nói chung là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và khoa học tự nhiên. Xuất phát điểm của các ngành khoa học khác nhau thì sẽ có một định nghĩa về quản lý dưới góc độ riêng của mình và nó phát triển ngày càng sâu rộng trong mọi hoạt động của đời sống xã hội.
Quản lý là một hoạt động phức tạp và nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau. Các yếu tố đó là: con người; hệ thống và tư tưởng chính trị; tổ chức; thông tin; văn hóa. Quản lý nhà nước Quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin về nguồn gốc và bản chất của Nhà nước cho rằng, Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, một bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý đặc biệt nhằm duy trì trật tự xã hội. Quản lý nhà nước xuất hiện cùng với sự xuất hiện của Nhà nước.
Quản lý nhà nước thay đổi phụ thuộc vào chế độ chính trị, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia qua các giai đoạn lịch sử. Ngày nay quản lý nhà nước bao gồm hoạt động lập pháp của cơ quan lập pháp, hoạt động hành pháp của Chính phủ và hoạt động tư pháp của cơ quan tư pháp. Hiện có nhiều khái niệm khác nhau về quản lý nhà nước nhưng nhìn chung, các khái niệm này đều có những đặc điểm giống nhau về tính quyền lực nhà nước, về chủ thể, khách thể, đối tượng, hoạt động chấp hành và điều hành của Nhà nước, tính tổ chức của Nhà nước trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Do đó, có thể hiểu Quản lý nhà nước (QLNN) là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật và chính sách để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội 13 do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội[26,tr.
Quản lý nhà nước về y tế Từ việc làm rõ khái niệm ở phần trên cùng với một số văn bản có đề cập đến QLNN về y tế, ta có thể định nghĩa về quản lý nhà nước về y tế như sau: Quản lý nhà nước về y tế là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước của các cơ quan trong bộ máy nhà nước trong đó chủ yếu là các cơ quan thuộc hệ thống hành pháp (đứng đầu là Chính phủ ; sau đó là Bộ Y tế ; UBND các tỉnh , thành phố ; Sở Y tế. Hoạt động quản lý nhà nước về y tế mang tính quyền lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật để điều chỉnh hành vi hoạt động của con người trên lĩnh vực y tế nhằm thỏa mãn những nhu cầu hợp pháp của con người về chăm sóc , bảo vệ sức khỏe , duy trì sự ổn định , và phát triển của xã hội về sức khỏe con người. Các hoạt động y tế mà Nhà nước tập trung quản lý bao gồm: Y tế dự phòng; Khám bệnh, chữa bệnh; Phục hồi chức năng; Y, dược cổ truyền; Dân số và sức khỏe sinh sản; Trang thiết bị và công trình y tế; Dược; mỹ phẩm; An toàn thực phẩm; Bảo hiểm y tế; Bảo vệ môi trường trong hoạt động y tế; Khoa học, công nghệ trong lĩnh vực y tế; Các dịch vụ công thuộc ngành y tế; Các hoạt động quản lý khác như đào tạo nhân lực, nghiên cứ khoa học, hợp tác quốc tế, quản lý viên chức chuyên ngành y… Chủ thể QLNN về y tế là Nhà nước, thông qua các cơ quan quản lý hành chính nhà nước trực tiếp chỉ huy, điều hành bằng công cụ quản lý chủ yếu là pháp luật đối với các hoạt động y tế. Bộ máy các cơ quan nhà nước quản lý về y tế là sự kết hợp giữa quản lý theo ngành và quản lý theo lãnh thổ.
Có sự phân công, phân cấp giữa các cơ quan này. 14 Ở cấp trung ương, Bộ Y tế là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng QLNN về y tế. Bộ Y tế thuộc sự chỉ đạo trực tiếp, lãnh đạo về mọi mặt của Bộ trưởng Bộ Y tế qua các Thứ trưởng và các Vụ, Cục, ban chuyên môn giúp việc cho Bộ trưởng. Ở cấp địa phương: - Sở Y tế là cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có chức năng tham mưu, giúp UBND tỉnh thực hiện công tác QLNN về y tế trên địa bàn.
Sở Y tế chịu sự chỉ đạo quản lý về tổ chức, biên chế và công tác của UBND tỉnh, đồng thời chịu sự chỉ đạo, kiểm tra, thanh tra về chuyên môn nghiệp vụ của cơ quan quản lý nhà nước về lĩnh vực cấp trên (Bộ Y tế). - Phòng Y tế là cơ quan chuyên môn thuộc UBND quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh thực hiện chức năng QLNN về y tế trên địa bàn quận. Phòng Y tế chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức, biên chế và hoạt động của UBND cấp huyện, đồng thời chịu sự chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra, thanh tra về chuyên môn, nghiệp vụ của Sở Y tế[11]. Công tác QLNN về y tế nói chung và QLNN về y tế cấp huyện nói riêng luôn được Đảng và nhà nước ta đặc biệt quan tâm, xuất phát từ tầm quan trọng của ngành y tế và vai trò của y tế cấp huyện.
QLNN về y tế cấp huyện là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền sử dụng các công cụ quản lý tác động lên y tế cấp huyện nhằm đạt được mục tiêu đề ra. QLNN về y tế cấp huyện gồm những lĩnh vực sau: Y tế dự phòng; khám bệnh, chữa bệnh, phục hồi chức năng; y dược cổ truyền; sức khỏe sinh sản; trang thiết bị y tế; dược; mỹ phẩm; an toàn thực phẩm; bảo hiểm y tế; dân số. Nội dung quản lý nhà nước về y tế Có thể thấy, thực hiện quản lý nhà nước về y tế là chức năng, nhiệm vụ của cả một hệ thống cơ quan từ trung ương đến địa phương. Hiện nay, nội dung QLNN về y tế của Bộ Y tế được quy định cụ thể tại Nghị định số 75/2017/NĐ- CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Y tế , nội dung QLNN của Sở Y tế và phòng Y tế được cụ thể hóa tại Thông tư số 37/2021/TT-BYT hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của sở y tế thuộc ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và phòng y tế thuộc ủy ban nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương.
