Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên môi trường vùng cửa đáy theo kịch bản biến đổi khí hậu phục vụ sử dụng bền vững tài nguyên

Nghiên cứu đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên môi trường vùng cửa đáy theo kịch bản biến đổi khí hậu phục vụ sử dụng bền vững tài nguyên

• Tác giả: Trần Thị Lụa
• Người hướng dẫn: GS. Mai Trọng Nhuận
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu, Đánh Giá Mức Độ Tổn Thương Tài Nguyên - Môi Trường Vùng Cửa Đáy Theo Kịch Bản Biến Đổi Khí Hậu Phục Vụ Sử Dụng Bền Vững Tài Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Vị trí địa lý
• 1.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng Cửa Đáy
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.1.1. Đặc điểm địa hình, địa mạo
• 1.2.1.2. Đặc điểm các thành tạo địa chất
• 1.2.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 1.2.1.3.1. Chế độ nhiệt
• 1.2.1.3.2. Chế độ gió
• 1.2.1.4. Đặc điểm thủy văn - hải văn
• 1.2.1.4.1. Thủy văn
• 1.2.1.4.2. Hải văn
• 1.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu về mức độ tổn thương do biến đổi khí hậu
• 1.3.1. Nghiên cứu tổn thương do biến đổi khí hậu trên thế giới
• 1.3.2. Nghiên cứu tổn thương do biến đổi khí hậu ở Việt Nam và vùng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Một số khái niệm
• 2.1.1.1. Biến đổi khí hậu
• 2.1.1.2. Mức độ tổn thương
• 2.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.2.1. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.1.2.2. Phương pháp thu thập, tổng hợp tài liệu
• 2.1.2.3. Phương pháp phân tích dữ liệu trong GIS (Geographic information systems)
• 2.1.2.4. Phương pháp đánh giá MĐTT TN - MT theo kịch bản BĐKH
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá mức độ nguy hiểm do các yếu tố gây tổn thương
• 3.1.1. Nhận định, phân tích các yếu tố gây tổn thương
• 3.1.2. Phân vùng mức độ nguy hiểm do các tai biến
• 3.2. Đánh giá mật độ các đối tượng bị tổn thương
• 3.2.1. Nhận định, phân tích các đối tượng bị tổn thương
• 3.2.2. Phân vùng mật độ các đối tượng bị tổn thương
• 3.3. Đánh giá khả năng ứng phó
• 3.3.1. Đánh giá khả năng ứng phó tự nhiên
• 3.3.2. Đánh giá khả năng ứng phó xã hội
• 3.3.3. Phân vùng khả năng ứng phó của hệ thống tự nhiên - xã hội
• 3.4. Phân vùng mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường
• 3.4.1. Hiện trạng mức độ tổn thương tài nguyên, môi trường
• 3.4.2. Mức độ tổn thương tài nguyên, môi trường theo kịch bản nước biển dâng 1m
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên vùng cửa Cửa Đáy thích ứng với biến đổi khi hậu
• 3.5.1. Quy hoạch sử dụng đất dựa vào bản đồ mức độ tổn thương
• 3.5.2. Các giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên
• 3.5.3. Quản lý tài nguyên, môi trường
• 3.5.4. Giải pháp tuyền truyền, giáo dục và nâng cao năng lực
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu mức độ tổn thương tài nguyên môi trường

Nghiên cứu về mức độ tổn thương tài nguyên môi trường vùng Cửa Đáy là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng. Vùng Cửa Đáy, với sự đa dạng sinh học và các hệ sinh thái quan trọng, đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu. Việc đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên môi trường không chỉ giúp nhận diện các yếu tố gây hại mà còn là cơ sở để đề xuất các giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên.

1.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên vùng Cửa Đáy

Vùng Cửa Đáy nằm trong khu dự trữ sinh quyển châu thổ Sông Hồng, có địa hình tương đối bằng phẳng và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các yếu tố tự nhiên như sóng biển, thủy triều. Đặc điểm này tạo ra những điều kiện thuận lợi nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro cho tài nguyên môi trường.

1.2. Tầm quan trọng của tài nguyên môi trường tại Cửa Đáy

Tài nguyên môi trường tại Cửa Đáy không chỉ đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội mà còn trong việc bảo vệ môi trường và duy trì cân bằng sinh thái. Các hệ sinh thái như rừng ngập mặn có vai trò bảo vệ bờ biển và giảm thiểu tác động của sóng, gió bão.

II. Thách thức từ biến đổi khí hậu đối với tài nguyên môi trường

Biến đổi khí hậu đang tạo ra những thách thức lớn đối với tài nguyên môi trường vùng Cửa Đáy. Mực nước biển dâng, xâm nhập mặn, và các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ đang gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sản xuất của người dân. Việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu là cần thiết để có những biện pháp ứng phó kịp thời.

2.1. Tác động của mực nước biển dâng

Mực nước biển dâng là một trong những yếu tố chính gây tổn thương tài nguyên môi trường. Theo các kịch bản dự báo, nếu mực nước biển dâng 1m, nhiều diện tích đất nông nghiệp và khu dân cư sẽ bị ngập lụt, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

2.2. Tăng cường tần suất và cường độ bão

Sự gia tăng tần suất và cường độ bão cũng là một thách thức lớn. Các cơn bão mạnh không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và đa dạng sinh học.

III. Phương pháp nghiên cứu đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên

Để đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên môi trường, nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm khảo sát thực địa, thu thập và phân tích dữ liệu GIS. Các phương pháp này giúp xác định các yếu tố gây tổn thương và mức độ ảnh hưởng của chúng đến tài nguyên môi trường.

3.1. Phương pháp khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng để thu thập dữ liệu về hiện trạng tài nguyên môi trường. Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể đánh giá trực tiếp mức độ tổn thương và các yếu tố tác động.

3.2. Phân tích dữ liệu trong GIS

Sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) giúp phân tích và trực quan hóa dữ liệu về tài nguyên môi trường. Phương pháp này cho phép xác định các vùng có nguy cơ cao bị tổn thương và đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận về mức độ tổn thương

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ tổn thương tài nguyên môi trường tại vùng Cửa Đáy là rất nghiêm trọng. Các yếu tố như xâm nhập mặn, lũ lụt và bão đã gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái và đời sống người dân. Việc phân tích các yếu tố này giúp đưa ra những nhận định chính xác về tình hình hiện tại.

4.1. Đánh giá mức độ nguy hiểm do các yếu tố gây tổn thương

Mức độ nguy hiểm do các yếu tố như nước biển dâng và bão lũ đã được đánh giá dựa trên các tiêu chí cụ thể. Kết quả cho thấy nhiều khu vực có nguy cơ cao cần được ưu tiên bảo vệ.

4.2. Phân vùng mật độ các đối tượng bị tổn thương

Phân vùng mật độ các đối tượng bị tổn thương cho thấy sự phân bố không đồng đều, với nhiều khu vực có mật độ dân cư cao và tài nguyên thiên nhiên phong phú đang phải đối mặt với nguy cơ lớn từ biến đổi khí hậu.

V. Giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên vùng Cửa Đáy

Để ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ tài nguyên môi trường, cần có các giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên. Các giải pháp này không chỉ giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu mà còn đảm bảo phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

5.1. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý

Quy hoạch sử dụng đất dựa trên bản đồ mức độ tổn thương là cần thiết để bảo vệ tài nguyên và giảm thiểu rủi ro. Việc này giúp xác định các khu vực cần được bảo vệ và phát triển bền vững.

5.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu và bảo vệ tài nguyên môi trường là rất quan trọng. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho tài nguyên môi trường

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy mức độ tổn thương tài nguyên môi trường vùng Cửa Đáy là một vấn đề nghiêm trọng cần được quan tâm. Triển vọng tương lai phụ thuộc vào các giải pháp ứng phó hiệu quả và sự hợp tác giữa các bên liên quan trong việc bảo vệ tài nguyên.

6.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên

Bảo vệ tài nguyên môi trường không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần có ý thức trong việc bảo vệ môi trường sống của mình.

6.2. Hướng đi cho nghiên cứu và phát triển bền vững

Nghiên cứu và phát triển bền vững là cần thiết để đảm bảo tài nguyên môi trường được bảo vệ và sử dụng hiệu quả. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các công nghệ mới và giải pháp sáng tạo.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Vùng Cửa Đáy, thuộc khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng, là khu vực có đa dạng các kiểu đất ngập nước và hệ sinh thái rừng ngập mặn phát triển mạnh, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, vùng này đang chịu tác động mạnh mẽ của biến đổi khí hậu (BĐKH) với các hiện tượng như nước biển dâng, lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn và bão. Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2011, nếu mực nước biển dâng 0,5m, trên 4% diện tích đồng bằng sông Hồng có nguy cơ ngập lụt, ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 3,4% dân số khu vực. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường vùng Cửa Đáy theo kịch bản biến đổi khí hậu, xét đến kịch bản nước biển dâng 1m, nhằm đề xuất các giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên trong bối cảnh BĐKH. Phạm vi nghiên cứu bao gồm hai huyện Nghĩa Hưng (Nam Định) và Kim Sơn (Ninh Bình), tập trung vào tài nguyên - môi trường và các yếu tố kinh tế - xã hội liên quan. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu tại vùng ven biển.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Lý thuyết biến đổi khí hậu**: Định nghĩa biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái khí hậu kéo dài hàng thập kỷ do các tác động tự nhiên và nhân sinh, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và xã hội.
- **Khái niệm mức độ tổn thương (MĐTT)**: MĐTT là khả năng chịu tác động và mức độ suy thoái của hệ thống tài nguyên - môi trường trước các yếu tố gây tổn thương, bao gồm cả khả năng chống chịu và phục hồi.
- **Mô hình đánh giá MĐTT theo NOAA và Cutter**: MĐTT được xác định là hàm số của ba hợp phần chính gồm mức độ nguy hiểm của các yếu tố gây tổn thương, mật độ đối tượng bị tổn thương và khả năng ứng phó của hệ thống tự nhiên - xã hội.
- **Thuật ngữ chuyên ngành**: Rừng ngập mặn (RNM), đất ngập nước (ĐNN), biến đổi khí hậu (BĐKH), mức độ tổn thương (MĐTT), GIS (Geographic Information Systems).

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Số liệu khí tượng, thủy văn, hải văn, địa chất, địa hình, tài nguyên môi trường, kinh tế - xã hội thu thập từ các dự án quốc gia, báo cáo thống kê huyện Nghĩa Hưng và Kim Sơn, bản đồ hiện trạng sử dụng đất, kịch bản biến đổi khí hậu do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố năm 2011.
- **Phương pháp khảo sát thực địa**: Khảo sát tại các xã ven biển thuộc hai huyện vào tháng 6/2012 nhằm thu thập thông tin về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và hiện trạng tài nguyên môi trường.
- **Phân tích dữ liệu GIS**: Sử dụng phần mềm ArcGIS 9.3 để nhập, quản lý và phân tích dữ liệu không gian và phi không gian, áp dụng các phép nội suy mật độ, phân loại và chồng chập bản đồ để xây dựng bản đồ mức độ tổn thương.
- **Phân tích trọng số**: Sử dụng phần mềm Expert Choice 11 để xác định trọng số các yếu tố trong mô hình đánh giá MĐTT.
- **Timeline nghiên cứu**: Thu thập dữ liệu và khảo sát thực địa giai đoạn 2009-2012, phân tích và xây dựng bản đồ MĐTT trong năm 2012-2013.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Tăng nhiệt độ trung bình**: Nhiệt độ trung bình năm vùng Cửa Đáy tăng khoảng 3,09°C trong giai đoạn 1981-2011, với mức tăng cao nhất vào các tháng cuối năm (10, 11, 12) lên tới gần 5°C.
- **Giảm lượng mưa trung bình năm**: Lượng mưa trung bình năm giảm khoảng 353,88mm trong giai đoạn 1981-2011, với sự giảm mạnh nhất vào các tháng mùa khô (2, 4, 5, 6, 9, 10, 11).
- **Tần suất và cường độ thiên tai gia tăng**: Vùng nghiên cứu chịu ảnh hưởng của các tai biến liên quan đến BĐKH như hạn hán kéo dài 2-3 tháng/năm, lũ lụt với 11 trận lớn từ 1970 đến nay, bão và xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng.
- **Mức độ tổn thương tài nguyên và xã hội**: Mật độ dân cư cao (trên 700 người/km²), diện tích đất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản lớn, cùng với khả năng ứng phó xã hội còn hạn chế làm tăng mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường vùng Cửa Đáy.

### Thảo luận kết quả

Sự gia tăng nhiệt độ và biến đổi lượng mưa đã làm thay đổi chế độ thủy văn, gây ra hạn hán kéo dài và lũ lụt nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế người dân. Tần suất bão và cường độ mưa tăng làm gia tăng nguy cơ xói mòn bờ biển và ngập lụt. So với các nghiên cứu trên thế giới, kết quả phù hợp với xu hướng biến đổi khí hậu toàn cầu và khu vực ven biển. Việc sử dụng GIS và mô hình đánh giá MĐTT giúp phân vùng rõ ràng các khu vực có mức độ tổn thương cao, từ đó hỗ trợ hiệu quả cho công tác quản lý và quy hoạch tài nguyên. Dữ liệu có thể được trình bày qua các bản đồ nhiệt độ, lượng mưa, bản đồ phân vùng mức độ tổn thương và biểu đồ thống kê tần suất thiên tai.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng ngập mặn**: Phục hồi và mở rộng diện tích RNM nhằm tăng khả năng chống chịu tự nhiên, giảm thiểu tác động của sóng và bão, thực hiện trong vòng 5 năm, do các cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường chủ trì.
- **Xây dựng hệ thống cảnh báo và phòng chống thiên tai hiệu quả**: Nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm về bão, lũ và hạn hán, cải thiện khả năng ứng phó xã hội, hoàn thành trong 3 năm, phối hợp giữa chính quyền địa phương và các cơ quan khí tượng thủy văn.
- **Quy hoạch sử dụng đất bền vững**: Áp dụng bản đồ mức độ tổn thương để điều chỉnh quy hoạch đất đai, hạn chế phát triển ở vùng có mức độ tổn thương cao, ưu tiên phát triển các khu vực an toàn, thực hiện liên tục trong 10 năm, do các cơ quan quy hoạch và địa phương thực hiện.
- **Nâng cao nhận thức và năng lực cộng đồng**: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, đào tạo về biến đổi khí hậu và thích ứng, nâng cao kỹ năng ứng phó thiên tai cho người dân, triển khai thường xuyên, do các tổ chức xã hội và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà quản lý và hoạch định chính sách**: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu hiệu quả.
- **Các nhà khoa học và nghiên cứu môi trường**: Tham khảo phương pháp đánh giá mức độ tổn thương và dữ liệu chi tiết về vùng ven biển Cửa Đáy để phát triển nghiên cứu sâu hơn.
- **Cơ quan khí tượng thủy văn và phòng chống thiên tai**: Áp dụng các bản đồ và phân tích để nâng cao hiệu quả cảnh báo và ứng phó thiên tai.
- **Cộng đồng địa phương và tổ chức phi chính phủ**: Nắm bắt thông tin về tác động của biến đổi khí hậu và các giải pháp thích ứng để tham gia bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường là gì?**  
Mức độ tổn thương là khả năng chịu tác động và mức độ suy thoái của tài nguyên - môi trường trước các yếu tố gây tổn thương như biến đổi khí hậu, thiên tai, bao gồm cả khả năng phục hồi và ứng phó của hệ thống.

2. **Tại sao vùng Cửa Đáy lại dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu?**  
Vùng Cửa Đáy có địa hình thấp, mật độ dân cư cao, nhiều diện tích đất ngập nước và rừng ngập mặn, đồng thời chịu ảnh hưởng trực tiếp của nước biển dâng, bão, lũ lụt và hạn hán, làm tăng nguy cơ tổn thương.

3. **Phương pháp đánh giá mức độ tổn thương được sử dụng như thế nào?**  
Phương pháp kết hợp phân tích dữ liệu không gian GIS, trọng số các yếu tố nguy hiểm, mật độ đối tượng bị tổn thương và khả năng ứng phó xã hội - tự nhiên, từ đó xây dựng bản đồ phân vùng mức độ tổn thương.

4. **Các giải pháp chính để giảm thiểu tổn thương là gì?**  
Bao gồm bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn, nâng cao hệ thống cảnh báo thiên tai, quy hoạch sử dụng đất bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu.

5. **Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các vùng ven biển khác không?**  
Có, phương pháp và kết quả nghiên cứu có thể làm cơ sở tham khảo cho các vùng ven biển khác có điều kiện tương tự để đánh giá mức độ tổn thương và đề xuất giải pháp thích ứng.

## Kết luận

- Vùng Cửa Đáy đang chịu tác động nghiêm trọng của biến đổi khí hậu với sự gia tăng nhiệt độ trung bình năm khoảng 3,09°C và giảm lượng mưa trung bình năm khoảng 353,88mm trong 31 năm qua.  
- Các tai biến thiên nhiên như hạn hán, lũ lụt, bão và nước biển dâng đã làm tăng mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường và xã hội vùng nghiên cứu.  
- Phương pháp đánh giá mức độ tổn thương kết hợp GIS và phân tích trọng số cho phép phân vùng chính xác các khu vực có nguy cơ cao, hỗ trợ quản lý và quy hoạch hiệu quả.  
- Đề xuất các giải pháp bảo vệ rừng ngập mặn, nâng cao hệ thống cảnh báo, quy hoạch sử dụng đất và nâng cao năng lực cộng đồng nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu.  
- Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng trong việc phát triển bền vững vùng ven biển Cửa Đáy.

**Hành động tiếp theo**: Triển khai các giải pháp đề xuất, cập nhật dữ liệu theo chu kỳ và mở rộng nghiên cứu sang các vùng ven biển khác để tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

**Kêu gọi**: Các cơ quan quản lý, nhà khoa học và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các biện pháp thích ứng nhằm bảo vệ tài nguyên và phát triển bền vững vùng ven biển Cửa Đáy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vị trí địa lý Vùng nghiên cứu bao gồm các xã, thị trấn thuộc hai huyện Kim Sơn (Ninh Bình) và huyện Nghĩa Hưng (Nam Định). Phía đông vùng nghiên cứu giáp huyện Hải Hậu (Nam Định); phía tây nam giáp huyện Nga Sơn (Thanh Hóa); phía bắc và tây bắc giáp huyện Yên Khánh, Yên Mô và Nam Trực; phía nam giáp biển Đông (Hình 1.

Vị trí vùng nghiên cứu Nguồn: Google Earth 1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng Cửa Đáy 1. Điều kiện tự nhiên 1. Đặc điểm địa hình, địa mạo Địa hình vùng nghiên cứu tương đối bằng phẳng, hướng nghiêng về phía biển, độ dốc nhỏ (dao động từ 0,04 đến 0,05m/km) [34].

Độ cao trung bình vùng 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ven biển dao động từ 0 - 2m. Địa hình vùng nghiên cứu chịu tác động rất lớn bởi hoạt động quai đê lấn biển. Hệ thống đê và các trục giao thông đã chia cắt vùng nghiên cứu ra những ô đất thấp khác nhau. Ngoài đê là chịu ảnh hưởng của sóng biển, thủy triều và dòng biển, cho nên chủ yếu là các bãi triều, có địa hình khá thoải, rộng khoảng 2 - 3km.

Vùng nghiên cứu còn có các địa hình âm là các lạch triều tự nhiên. Hiện nay, dạng địa hình này chỉ còn tồn tại ở Nghĩa Hưng. Các lạch triều có vai trò lớn trong việc phân bố lại các vật chất bở rời do sông ngòi đưa ra và qua chu trình tiến vào và rút ra của thủy triều. Khu vực Kim Sơn gần như không còn lạch triều tự nhiên, thay vào đó là hệ thống kênh rạch thủy nông phục vụ nuôi thủy sản rất phát triển.

Đường bờ vùng nghiên cứu có hướng đông bắc - tây nam và bị chia cắt mạnh bởi các cửa lạch và cửa sông Đáy, chiều dài bờ biển khoảng 30km. Đoạn bờ biển Nghĩa Hưng, vùng tiếp giáp với cửa sông Ninh Cơ, có các bãi cát, các cồn cát. Phía trong hệ thống Hình 1. Cồn cát hình thành trước cửa doi cát này hệ sinh thái rừng ngập mặn sông Đáy khá phát triển, có nơi rộng đến gần 3km và kéo dài đến 6km.

Địa hình đáy biển có xu hướng thoải dần theo hướng đông bắc - tây nam. Vị trí đường đẳng sâu 5m nằm cách bờ từ 1,5 - 2km. Trước cửa Đáy, đường đẳng sâu có mật độ cao nhất ở khoảng độ sâu 2 - 6m nước. Vật liệu trầm tích đưa ra từ cửa Đáy tập trung lắng đọng ở ngay sát cửa sông, tạo thành các cồn cát, bar cát (dài khoảng 2km, rộng 1km (Hình 1.2) làm thay đổi lòng dẫn cửa sông.

Khu vực bờ biển Kim Sơn, từ độ sâu 0 - 2m nước, địa hình gần như bằng phẳng. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đặc điểm các thành tạo địa chất Các thành tạo địa chất trên đất liền: gồm các thành tạo trầm tích bở rời chịu tải kém, chống xói lở kém và tàng trữ độc tố tốt gồm sét, bột sét màu xám giàu mùn thực vật, thuộc tướng đầm lầy đặc trưng ở đoạn cửa Đáy. Ngoài ra, nơi đây còn có thành tạo trầm tích bở rời, chịu tải kém và tàng trữ độc tố kém, thành phần trầm tích gồm cát nhưng không đặc trưng.

Các thành tạo địa chất dưới đáy biển: nhóm có khả năng tàng trữ độc tố tốt gồm trường bùn chứa cát sạn tạo thành dải hẹp ở phía ngoài, ôm lấy trường bùn, có xu hướng bị thu hẹp là do các trường bùn phía trong bờ ngày càng mở rộng ra phía biển. Nhóm có khả năng tàng trữ độc tố trung bình gồm trường bùn chứa cát sạn và cát chứa sạn bùn, phát triển từ độ sâu 30m nước trở ra. Đặc điểm khí hậu Khí hậu vùng nghiên cứu mang tính chất nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, với hai hệ thống gió mùa đông bắc và tây nam. Hàng năm, vùng nghiên cứu thường phải hứng chịu nhiều tác động xấu của thời tiết như bão và áp thấp nhiệt đới, không khí lạnh, ngập lụt cục bộ do mưa to trong bão và áp thấp nhiệt đới gây tác động trực tiếp đến cuộc sống người dân và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.

Chế độ nhiệt 35 35 30 30 25 25 20 20 15 15 10 10 5 5 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Bình 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Bình quân quân 2000 2005 2006 2007 2008 2009 năm 2000 2005 2006 2007 2008 2009 năm Hình 1. Nhiệt độ không khí trung bình Hình 1. Nhiệt độ không khí trung bình các tháng trong năm tại trạm Nam Định các tháng trong năm tại trạm Ninh Bình (oC) (oC) Nguồn: số liệu trong niên giám thống kê Nam Định, Ninh Bình, năm 2009 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chế độ nhiệt vùng nghiên cứu tương đồng với các tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Nhiệt độ trung bình trong năm từ 23 - 24,5oC.

Tuy nhiên, số giờ nắng trung bình trong năm ở vùng nghiên cứu lại thấp hơn so với các tỉnh thành trong cả nước. Trong giai đoạn 2007 - 2011, số giờ nắng trung bình đạt khoảng 1160 - 1460 giờ/năm. Chế độ nhiệt giữa các mùa trong năm có sự khác biệt rõ rệt. Mùa hè từ tháng 5 đến tháng 9, nhiệt độ trung bình tháng từ 26 - 30oC, các tháng 6 và 7 thường có nhiệt độ cao nhất, xấp xỉ 30oC (Hình 1.

Tổng số giờ nắng trong mùa hè chiếm gần 70% tổng số giờ nắng trong năm. Mùa đông từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, do chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc nên nền nhiệt độ giảm, nhiệt độ trung bình tháng thường dưới 25oC, tháng lạnh nhất là tháng 1, nhiệt độ trung bình từ 15 - 18oC (Hình 1. Số giờ nắng trong giai đoạn này chỉ bằng 50% so với mùa hè. Lượng mưa trung bình các Hình 1.

Lượng mưa trung bình các tháng trong năm tại trạm Nam Định tháng trong năm tại trạm Ninh Bình (mm) (mm) Nguồn: số liệu trong niên giám thống kê Nam Định, Ninh Bình, năm 2009 Lượng mưa trung bình hàng năm từ 1.800mm, nhưng sự phân bố lượng mưa trong năm thể hiện sự khác biệt giữa các mùa. Mùa hè, lượng mưa chiếm trên 70% lượng mưa cả năm, chủ yếu tập trung vào các tháng 7, 8, 9 (Hình 1. Vì vậy, độ ẩm thường xuyên đạt trên 80%. Vào mùa đông, do ảnh hưởng của gió mùa đông bắc, khí hậu khô nên lượng mưa không lớn, chỉ chiếm khoảng 30%.

Đặc biệt, hai tháng 12 và tháng 1 có lượng mưa thấp nhất trong năm, chỉ từ 2 - 61mm nên độ ẩm vào các tháng này đều dưới 75%. Thời gian đầu tháng 2 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đến giữa tháng 3 có nhiều ngày mưa phùn mưa bụi cuối đông làm cho độ ẩm không khí lại tăng đến 85%. Chế độ gió Vùng nghiên cứu có chế độ gió theo mùa. Trong năm, nơi đây có hai mùa gió khác nhau về bản chất và có hướng thịnh hành trái chiều nhau là gió mùa đông bắc (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau) và gió mùa tây nam (từ tháng 5 đến tháng 10).

Vào mùa đông, gió có hướng thịnh hành là đông bắc, đông, bắc, vào cuối mùa có gió đông và đông nam. Mùa hè, gió có hướng thịnh hành là nam, đông nam và tây nam. Tốc độ gió trung bình năm trên 3m/s [11]. Tốc độ gió qua các mùa không giống nhau.

Vào mùa gió đông bắc, tốc độ gió từ 3 - 5m/s chiếm đại đa số với tần số xuất hiện 70 - 80%, tốc độ gió trên 7m/s khá phổ biến, chiếm khoảng 20%. Mùa gió tây nam, tốc độ gió trung bình 4 - 5m/s, đặc biệt khi xuất hiện các nhiễu động thời tiết như dông, áp thấp nhiệt đới, bão tốc độ gió có thể đạt tới 25 - 30m/s [57]. Đặc điểm thủy văn - hải văn a. Thủy văn Chế độ thủy văn vùng nghiên cứu chịu sự chi phối của sông Đáy.

Sông Đáy là một phân lưu của Sông Hồng, nhận nước từ sông Hồng (ở địa phận Hà Nội) đổ ra vịnh Bắc Bộ (cửa Đáy). Chế độ dòng chảy của sông Đáy khá phức tạp do thượng lưu bị chia cắt bởi sông Hồng, hạ lưu chịu ảnh hưởng của thủy triều. Dòng chảy trên sông Đáy hàng năm dao động theo mùa, phù hợp với mùa mưa và mùa khô và có lưu lượng phân bố không đều. Mùa lũ bắt đầu vào tháng 5 nhưng đôi khi có thể bắt đầu từ tháng 4 và kết thúc vào tháng 9 hoặc tháng 10.

Trong khoảng 4 tháng (từ tháng 6 đến tháng 9) lượng nước chiếm khoảng 75 - 85% lượng nước cả năm. Trong giai đoạn này, dòng chảy sông lấn át dòng triều nên chỉ có một hướng chảy từ sông ra biển. Mùa kiệt từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Giai đoạn ổn định của mùa kiệt kéo dài 3 tháng (từ tháng 1 đến tháng 3).

Vào khoảng thời gian này, lưu lượng dòng chảy khá nhỏ, chỉ bằng 7 - 8% lưu lượng dòng chảy 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đây là thời kỳ mặn có điều kiện xâm nhập sâu vào lục địa [57]. Nhìn chung, nguồn nước tự nhiên của sông Đáy kết hợp với điều hòa của hệ thống công trình thủy lợi đã phục vụ đắc lực cho việc cấp nước sinh hoạt và phát triển các ngành kinh tế khác như: giao thông thủy, thủy sản, du lịch và đặc biệt là phát triển nông nghiệp. Hải văn Nhiệt độ nước biển Nhiệt độ nước biển có sự chênh lệch giữa các mùa.

Vào mùa hè, nhiệt độ nước biển tầng mặt ở vùng biển nghiên cứu thường cao hơn so với các vùng biển phía nam Việt Nam. Nhiệt độ trung bình tầng mặt khoảng 27 - 30oC và giảm theo quy luật từ bờ ra khơi. Trái lại, vào mùa đông, gió mùa đông bắc mang tới không khí lạnh nên nhiệt độ nước biển bị hạ xuống. Do đó nhiệt độ nước biển vào khoảng thời gian này thường thấp hơn so với vùng biển phía nam Việt Nam.

Nhiệt độ trung bình từ tầng mặt vào khoảng 21 - 22oC và giảm từ ngoài khơi vào bờ. Ngoài ra, nhiệt độ nước biển cũng có sự chênh lệch giữa các tầng và giữa ngày và đêm. Nhiệt độ giữa tầng mặt và tầng đáy chênh nhau khoảng 1oC. Nhiệt độ nước biển vào ban đêm thường thấp hơn nhiệt độ vào ban ngày từ 1 - 2oC [22].

Độ muối Độ mặn nước biển vùng nghiên 30 cứu khá tương đồng với các vùng biển 25 Bắc Bộ, nhưng thấp hơn so với vùng 20 biển phía nam Việt Nam. Tại trạm Văn 15 Lý, độ muối trung bình năm vào 10 khoảng 24,4‰.