Chương 1: Người kể chuyện, điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Chương 2: Kết cấu, thời gian trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1: NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƢƠNG 1. Một số vấn đề lý thuyết Người kể chuyện và điểm nhìn là một trong những phạm trù cơ bản, nòng cốt của trần thuật học, là một phương diện quan trọng trong nghệ thuật tự sự của thể loại. Theo từ điển thuật ngữ văn học thì người kể chuyện là “hình tượng ước lệ về người trần thuật trong một tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm [39, tr. Người kể chuyện trong tác phẩm tự sự là câu trả lời cho câu hỏi “Ai nói”, “Ai là người mang giọng kể trong tác phẩm”, đó là “người nói hoặc bày tỏ diễn ngôn trần thuật… là tác nhân thiết lập mối liên hệ tiếp xúc với người nhận (người được nghe kể); người xử lý cách trình bày, người quyết định nói cái gì và nói nhân vật nào (đặc biệt là từ điểm nhìn nào và cái gì kế tiếp, cái gì bị bỏ đi)” [22, tr.74]; là người đứng sau tất cả những gì được thể hiện trong tác phẩm tự sự, nó là “yếu tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng”, bởi vậy có vai trò quan trọng trong thế giới nghệ thuật của tự sự.
Trong sách Trần thuật học - Nhập môn lý thuyết trần thuật, tác giả Manfred Jahn đã trình bày những lý thuyết về người kể chuyện trong đó có việc phân biệt các kiểu người kể chuyện dựa vào sự tồn tại của họ trong văn bản. Theo đó ông đã phân loại hình tượng người kể chuyện trong tự sự thành người kể chuyện ẩn tàng và người kể chuyện lộ diện. Trong lý thuyết về người kể chuyện của Genette, ông phân biệt các khái niệm người kể chuyện ngôi thứ nhất và người kể chuyện ngôi thứ ba; trần thuật ngôi thứ nhất, trần thuật theo tác giả và trần thuật của nhân vật. Người kể chuyện ngôi thứ nhất tương ứng với người kể chuyện lộ diện có trong trần thuật ngôi thứ nhất.
Khi đó câu chuyện được kể bởi một người kể chuyện hiện diện như một nhân vật trong chuyện, kể về những gì mà bản thân anh ta trải nghiệm. Nếu người kể chuyện là một nhân vật chính thì anh ta là một cái “tôi’- vai chính, nếu là một nhân vật phụ thì anh ta/cô ta là một cái “tôi”- chứng nhân. Tuỳ theo điểm nhìn khác nhau mà trần thuật sẽ được kể theo kiểu chứng nhân hay trải nghiệm. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong khi đó người kể chuyện ngôi thứ ba (người kể chuyện ẩn tàng) lại bao gồm cả trần thuật theo tác giả và trần thuật của nhân vật.
Đối với trần thuật theo tác giả thì câu chuyện được kể từ điểm nhìn của một “người kể chuyện - tác giả” không phải là nhân vật trong câu chuyện của chính nó. Đó là người ngoài cuộc và có quyền năng toàn tri, toàn cõi. Với trần thuật của nhân vật thì câu chuyện được kể dưới con mắt của một người phản ánh bên trong ở ngôi thứ ba, “giấu mình sau sự hiện diện của ý thức, đặc biệt là sau những suy nghĩ của phản ánh bên trong”. Cùng được trần thuật ở ngôi thứ ba, sự khác biệt giữa trần thuật theo tác giả trần thuật của nhân vật nằm ở điểm nhìn của người kể chuyện.
Ở trên khi trình bày về người kể chuyện chúng tôi có gắn với vấn đề điểm nhìn. Thực chất người kể chuyện và điểm nhìn trong trần thuật học lý thuyết là hai phạm trù có mối liên quan qua lại chặt chẽ. Sự phân biệt người kể chuyện cũng phải dựa trên việc người đó đứng ở điểm nhìn nào, ngược lại việc xác định điểm nhìn không thể tách khỏi người kể chuyện. Có người đã cho rằng truyện kể được tạo nên từ nơi bắt đầu điểm nhìn.
Điểm nhìn được coi là “mối tương quan trong đó chỉ vị trí đứng của người kể chuyện để kể chuyện” [13, tr.39], điểm nhìn hay còn gọi là tụ tiêu hay tiêu cự hoá (focalization) “cho phép làm rõ từ đâu và như thế nào mà một trong tác phẩm văn học, các sự kiện, các nhân vật, các đối tượng lại được nhìn thấy” [18]. Nếu như người kể chuyện trả lời cho câu hỏi “Ai nói” thì điểm nhìn lại trả lời cho câu hỏi “Ai thấy”. Theo lý thuyết của Genette có ba kiểu điểm nhìn: điểm nhìn zero, điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài. + Điểm nhìn zero (focalization zero) hay còn gọi là “không - tụ tiêu” (non- focalisé): ở điểm nhìn này, người kể chuyện là thượng đế, toàn tri, biết tuốt và sắp xếp mọi khả năng, diễn biến, tình huống trong tác phẩm.
Với điểm nhìn zero ta có kiểu trần thuật theo tác giả. + Điểm nhìn bên trong (focalisation interne): điểm nhìn được đặt vào bên trong nhân vật. Xuất phát từ nhân vật đó mà truyện kể và miêu tả được tạo ra. Tương ứng với điểm nhìn này ta có trần thuật của nhân vật.
Điểm nhìn bên trong lại có ba loại: loại cố định (fixe) tức là tất cả mọi sự việc trong tác phẩm đều được kể qua một điểm nhìn; loại biến đổi (variable) là điểm nhìn di động từ nhân vật này sang nhân vật khác; loại đa bội 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com (multiple) là cùng một biến cố có thể được kể theo điểm nhìn của nhiều nhân vật - nhiều điểm nhìn. + Điểm nhìn bên ngoài (focalisation externe): điểm nhìn được đặt ở một nhân vật kể chuyện nằm ngoài câu chuyện, “các biến cố được thuật lại thuộc tính, khách quan. Thông báo bị giới hạn ở bên ngoài: độc giả không hề biết được thế giới bên trong cũng như suy nghĩ của nhân vật”. Cách phân biệt của Genette cũng tương đồng với quan điểm của Todorov với ba trường hợp: cái nhìn “từ đằng sau” (người kể chuyện biết nhiều hơn nhân vật); cái nhìn “từ bên trong” (người kể chuyện biết ngang mức vai), cái nhìn “từ bên ngoài” (người kể chuyện biết ít hơn vai).
Ở trên chúng tôi đã trình bày qua những vấn đề chung về người kể chuyện và điểm nhìn được nói đến trong các lý thuyết trần thuật học. Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương tuy đã được nghiên cứu, tìm hiểu trên rất nhiều phương diện, trong rất nhiều công trình, tuy nhiên ở hầu hết các công trình này vấn đề người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật dường như chưa được quan tâm một cách xác đáng, trong khi đây lại là một trong những vấn đề mấu chốt và mang lại nhiều nét đặc sắc cho tác phẩm của nhà văn đương đại này. Ở phần tiếp theo chúng tôi sẽ áp dụng những lý thuyết trên để khảo sát và làm rõ vấn đề người kể chuyện và điểm nhìn trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. Ngƣời kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phƣơng 1.
Trần thuật từ ngôi thứ ba Chúng tôi dành sự quan tâm đầu tiên tới kiểu trần thuật từ ngôi thứ 3 vì đây là hình thức được sử dụng phổ biến trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. Trong số năm tiểu thuyết thuộc diện đối tượng khảo sát của chúng tôi thì có đến bốn tiểu thuyết có sử dụng hình thức trần thuật này, đó là: Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Thoạt kỳ thủy và Ngồi. Tuy vậy trước tiên cũng cần phải nói rõ, việc phân chia hình thức trần thuật đối với các sáng tác của Nguyễn Bình Phương ở đây chỉ mang tính tương đối. Bởi vì ở các tiểu thuyết nói trên trần thuật ngôi thứ ba là chủ đạo nhưng không phải là duy nhất, mà còn có sự tham gia của những kiểu trần thuật khác.
Nhưng cũng chính điều này 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com làm cho mỗi tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương là một phức hợp trần thuật - độc đáo về nghệ thuật và đa tầng về chiều sâu ý nghĩa. Bắt nguồn từ sự thay đổi trong cấu trúc thể loại, từ cấu trúc lịch sử - sự kiện sang cấu trúc lịch sử - tâm hồn và với quá trình cá nhân hoá hư cấu tự sự, trong “sân chơi” văn học cái ta tập thể đã dần dần nhường chỗ cho cái tôi cá thể, “nhà văn Việt bị ma lực của ngôi thứ nhất quyến rũ” nên có một đặc điểm dễ nhận thấy là nhiều nhà văn đương đại lựa chọn lối trần thuật từ ngôi thứ nhất để xây dựng tiểu thuyết của mình, từ Tạ Duy Anh đến Nguyễn Việt Hà, từ Phạm Thị Hoài đến Thuận, Đoàn Minh Phượng. Tuy vậy, trên một cái nhìn khái quát, dường như Nguyễn Bình Phương lại đang đi ngược lại với xu hướng này khi anh lựa chọn hình thức trần thuật ngôi thứ ba là hình thức chủ yếu trong các tác phẩm của mình. Một đặc điểm dễ nhận thấy trong hầu hết các tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, đó là tính phức tạp trong vấn đề kể chuyện, điểm nhìn.
Vấn đề tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết của nhà văn trẻ này dường như từ chối mọi khuôn mẫu. Mỗi tác phẩm được triển khai theo một mô hình khác nhau, theo một ý đồ trần thuật khác nhau. Điểm chung nhất của các mô hình trần thuật trong bốn tiểu thuyết được trần thuật từ ngôi thứ ba chính là sự gia tăng và dịch chuyển liên tục điểm nhìn trần thuật. Trong Những đứa trẻ chết già, một cấu trúc trần thuật phức hợp nhiều điểm nhìn được kết cấu bởi hai mạch chuyện chạy song song, gồm có phần các Chương kể lại câu chuyện cõi trần ở làng Phan và phần các Vô thanh kể lại hành trình trong cõi âm của nhân vật “Ông”.
Cùng có kiểu trần thuật từ ngôi thứ 3 song mỗi mạch truyện này được kể với một kiểu điểm nhìn trần thuật chủ đạo khác nhau: mạch cõi trần được kể với người kể chuyện ngôi thứ 3 mang điểm nhìn zero, mạch cõi âm được kể với người kể chuyện ngôi thứ 3 mang điểm nhìn bên trong - điểm nhìn nhân vật. Tuy vậy, ở mỗi mạch này, ngoài điểm nhìn chủ đạo, câu chuyện còn được tái hiện bởi sự xen kẽ của những kiểu điểm nhìn khác. Chính đặc điểm này khiến cho trần thuật ngôi thứ 3 trong Những đứa trẻ chết già không còn thuần nhất, giản đơn như tiểu thuyết truyền thống. Có thể thống kê các kiểu người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong Những đứa trẻ chết già như sau: 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.