CHƯƠNG 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE PHÁP LUAT VE PHAN CHIA DI SAN THUA KE THEO PHAP LUAT 1. Khái quát về pháp luật phân chia di sản thừa kế theo pháp luật 1. Khái niệm pháp luật phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Con người muốn tồn tại và phát triển đều phải dựa trên những cơ sở vật chất nhất định. Tài sản do con người tạo một cách hợp pháp sẽ thuộc sở hữu của họ, họ có các quyền chiếm hữu, sử dụng dé phuc vu cho nhu cầu của ban thân và có quyền định đoạt chúng khi cần thiết.
Khi họ chết, những tài sản thuộc sở hữu của họ sẽ được dịch chuyên cho người khác, quá trình dịch chuyền tài sản được gọi là thừa kế. Như vậy, thừa kế là quá trình dich chuyền tài sản của người đã chết cho những người còn sống khác. Quan hệ thừa kế luôn tồn tại song song với quan hệ sở hữu và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội loài người. Nếu sở hữu là sự phản ánh tài sản nào trong xã hội thuộc về ai thì thừa kế là sự phản ánh tài sản của ai đó sẽ dịch chuyên cho ai khi họ chết, vi thé sở hữu là cơ sở làm xuất hiện van dé thừa kế còn thừa kế là phương tiện dé duy trì van đề sở hữu.
Trong xã hội chưa có nhà nước và pháp luật thì thừa kế chỉ đơn thuần là một hiện tượng xã hội. Sự dịch chuyên tài sản từ người chết cho người còn sống khác được thực hiện theo phong tục, tập quán của thời kỳ, dân tộc đó. Sự dịch chuyên di sản từ một người đã chết sang người còn sống được thực hiện theo một trong hai căn cứ là ý chí của người dé lại di sản và quy định của pháp luật. Nếu sự dịch chuyên di sản đó căn cứ vào ý chí của người chết đề lại thì được gọi là thừa kế theo di chúc, nếu sự dịch chuyên tài sản của người chết sang người sống căn cứ vào quy định của pháp luật thì được gọi là thừa kế theo pháp luật.
Như vậy, thừa kế theo pháp luật được hiểu theo một cách đơn giản là quá trình dịch chuyên di sản của người chết sang những người còn sống theo quy định của pháp luật về thừa kế. Hiện nay do sự phát triển kinh tế, xã hội dẫn đến tài sản tích lũy của mỗi cá nhân và gia đình ngày càng nhiều. Vì vậy, các tranh chấp nói chung và các tranh chấp liên quan đến vấn đề thừa kế nói riêng ngày càng tăng về sỐ lượng đồng thời mang tính chất phức tạp hơn. Đích cuối cùng của tranh chấp thừa kế giữa các bên chủ thê là xác định di sản và phân chia di sản thừa kế đúng để đảm bảo quyền, lợi ích của những người được hưởng thừa kế.
Trong quan hệ thừa kế nếu chỉ có một người có quyền hưởng di sản thì họ là sở hữu duy nhất của khối di sản sau khi đã thực hiện các nghia vụ tài sản của người chết dé lại và cũng chỉ có mình họ phải thực hiện các nghĩa vụ tài sản đó. Vì lẽ đó mà việc phân chia di sản thừa kế chỉ đặt ra khi có ít nhất từ hai người trở lên có quyền thừa kế đối với khối di sản của người chết dé lại. Vậy, pháp luật phân chia di sản thừa kế theo pháp luật là tập hợp các quy phạm pháp luật trong hoạt động nhằm xác lập quyên sở hữu đối với phan di sản cho từng người một có quyền hưởng thừa kế trong khối di sản chung sau khi đã thực hiện nghĩa vụ tai sản từ di sản theo quy định của pháp luật về thừa kế. Chấm dứt tình trạng nhiều người cùng có quyên được hưởng thừa kế từ một hoặc nhiêu tài sản do người chết! để lại.
Nội dung pháp luật về phân chia di sản thừa kế theo pháp luật 1. Một số khái niệm liên quan đến phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Khái niệm mở thừa kế: Mở thừa kế được hiểu là việc bắt đầu hình thành trên thực tế quan hệ thừa kế. Khái niệm di sản: Di sản là toàn bộ tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết đề lại. Tài sản này sẽ được dùng đề thanh toán các khoản nợ về tài sản của người chêt đê lại, sau đó được phân chia cho những người thừa kê theo quy định của pháp luật hoặc được định đoạt theo ý chí của người dé lại đi sản đã được thể hiện trong di chúc hợp pháp của họ.
Như vậy, di sản bao gồm: phần tài sản dùng để thanh toán nghĩa vụ, phần tài sản được chia cho những người thừa kế, phan tài sản được dùng vào việc thờ cúng, phan tài sản dùng dé di tặng. Khái niệm di sản dùng dé chia thừa kế: Di sản dùng dé chia thừa kế là phần di sản được dùng dé chia cho những người thừa kế của người dé lại đi sản sau khi đã thực hiện các nghĩa vụ về tài sản mà người chết dé lại, thanh toán các chi phí liên quan đến thừa kế, phan di sản dé thờ cúng, dé di tặng (nếu có). Khái niệm người thừa kế theo pháp luật: Người thừa kế theo pháp luật là cá nhân được hưởng di sản mà người chết để lại do pháp luật xác định trên mỗi quan hệ về hôn nhân hoặc quan hệ về huyết thống hay nuôi dưỡng giữa họ với người dé lại di sản. Như vậy, người thừa kế theo pháp luật chỉ có thé là con người cụ thé (cá nhân) và phải là cá nhân có một trong ba mối quan hệ (hoặc hôn nhân, hoặc nuôi dưỡng, hoặc huyết thông) với người dé lại di sản.
Các nguyên tắc cơ bản trong pháp luật phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Bất kỳ một quan hệ xã hội nào cũng có tính khả biến và đặc trưng riêng. Quan hệ pháp luật thừa kế cũng không loại trừ chân lý này. Quyền thừa kế là một chế định của BLDS nên việc thừa kế phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản đã được quy định. Bên cạnh đó, với tư cách là một chế định riêng nên quyền thừa kế cũng có những nguyên tắc riêng của mình.
Tuy nhiên, các nguyên tắc này không được trái với nguyên tắc chung của BLDS. Dựa theo tinh than của các điều luật trong chế định về quyền thừa kế, có thé thấy pháp luật về thừa kê có một sô nguyên tac sau đây: Thứ nhất: Bình đăng về thừa kế của cá nhân Nguyên tắc bình đăng về thừa kế của cá nhân đã được quy định cu thé tại BLDS 1995 như sau: “Moi cá nhân đêu bình dang về quyên dé lại tài sản của mình cho người khác và quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật” [7, Điều 635]. Quy định này được giữ nguyên tại Điều 632 của BLDS 2005 và Điều 610 của BLDS 2015. Tuân thủ nguyên tắc này trong thừa kế sẽ gạt bỏ được hoàn toàn tư tưởng trọng nam khinh nữ, bất bình dang giữa nam va nữ, giữa vợ và chồng trong thừa kế mà chế độ phong kiến đề lại và từng ăn sâu vào ý thức của đa số người dân từ bao đời nay.
Có thé thay rang, quy định về bình đăng giữa các cá nhân trong việc dé lại tài sản của mình cho người khác và quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc pháp luật là việc BLDS của nước ta hướng tới các nội dung sau đây: - Vợ, chồng có quyền ngang nhau trong việc định đoạt tài sản thuộc sở hữu chung hợp nhất của vợ, chồng trước khi chết. - Vợ, chồng có quyền hưởng di sản của nhau khi một bên chết trước. - Cha, mẹ có quyền ngang nhau trong việc hưởng di sản của con. - Các con có quyền ngang nhau trong việc hưởng di sản của cha mẹ.
- Những người thân thích khác của người chết được hưởng di sản của người đó một cách ngang nhau nếu họ cùng một hàng thừa kế. Thứ hai: Tôn trọng quyên định đoạt của người dé lại di sản Theo nguyên tắc này, các cá nhân khi đã có đủ năng lực chủ thể đều có quyền bằng ý chí của minh dé quyết định có lập di chúc hay không, phân định tài sản cho ai, cho mỗi người bao nhiêu, cho loại tài sản nào, dé lại bao nhiêu phần di sản để di tặng hoặc dùng vào việc thờ cúng hoàn toàn theo sự tự nguyện cua họ mà không ai được ép buộc, ngăn cản. Ngoài ra, người lập di chúc luôn có quyền thay đổi sự định đoạt của mình không qua việc sửa đôi, bồ sung hoặc thay thé di chúc. Nếu một người chết đã đề lại di chúc và di chúc có hiệu lực pháp luật thì phải căn cứ vào di chúc dé dịch chuyên tài sản của họ cho những người thừa kế theo ý chí mà họ đã thể hiện trong di chúc đó.
Chỉ có thé dịch chuyền di sản của họ cho người thừa kế theo quy định của pháp luật trong trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực pháp luật. Thứ ba: Tôn trọngý chí của người thừa kế Bản chất của quan hệ dân sự là các chủ thé luôn được tự do ý chí khi thiết lập và thực hiện các quan hệ mà họ tham gia. Vì vậy, trong quan hệ thừa kế, pháp luật nước ta cũng cho phép chủ thể được hưởng thừa kế có quyền bằng ý chí của mình để quyết định sự lựa chọn nhận hay không nhận di sản thừa kế. “Người thừa kế có quyên từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trồn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác ” “Kế từ thời điểm mở thừa kế, những người thừa kế có các quyên, nghĩa vụ do người chết dé lại ”.
Quy định này tại Điều 614 BLDS 2015 cho thấy, bắt đầu từ thời điểm mở thừa kế, người thừa kế có quyền hưởng di sản. Mà đã là quyền thì họ có thé bằng ý chí của mình dé quyết định đối với quyền đó. Vì vậy, ngoài việc có quyền từ chối nhận di sản, người thừa kế còn có thể nhường quyền hưởng di sản cho người khác, mặc dù van đề về nhường quyền hưởng di sản không được luật hiện hành quy định. Thứ tw: Đảm bảo quyên hưởng di sản của một số người thừa kế theo pháp luật Một mặt, luôn tôn trọng quyền định đoạt của người dé lại thừa ké, pháp luật nước ta còn hướng tới quyền lợi thiết thực của một số người thừa kế theo pháp luật.