CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1.Chi phí SX và giá thành sản phẩm trong các doanh nghiệp sản xuất. Chi phí sản xuất và phân loại chi phí sản xuất. Chi phí sản xuất. Để tiến hành sản xuất sản phẩm, các DN cần có các yếu tố đầu vào và các nguồn lực ban đầu cần thiết khác.
Các yếu tố này chính là tư liệu sản xuất. Tư liệu SX bao gồm đối tượng lao động (như các loại nguyên vật liệu) và tư liệu lao động (máy móc, công cụ dụng cụ. Tư liệu sản xuất không phải do tự nhiên mà có. Đó chính là các sản phẩm, kết quả lao động trong quá khứ.
Trong quá trình SX, người công nhân sử dụng sức lao động của mình tác động vào đối tượng lao động, thông qua các tư liệu lao động theo một quy trình nhất định, tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu của xã hội. Sự tiêu hao, chuyển hoá các nguồn lực đầu vào này vào trong thành phẩm được xem xét dưới hình thức (thước đo) giá trị chính là chi phí sản xuất. Theo chuẩn mực kế toán số 01 - Chuẩn mực chung, tại đoạn 31 "Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu". Theo định nghĩa này, chi phí được xem xét theo từng kỳ kế toán và là các khoản mục trong báo cáo tài chính.
Theo cách này thì chi phí được ghi nhận, phản ánh theo những nguyên tắc nhất định. Định nghĩa này hoàn toàn phù hợp khi đứng trên góc độ của đối tượng sử dụng thông tin kế toán tài chính, chủ yếu là các đối tượng bên ngoài DN. Theo Giáo trình kế toán tài chính (Học viện tài chính, 2010, trang 275) “Chi phí được xác định là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu”. Trên góc độ KTTC: “ Chi phí được nhìn nhận như những khoản phí tổn phát 10 sinh gắn liền với hoạt động của DN để đạt được một sản phẩm, lao vụ, dịch vụ nhất định.
Chi phí được xác định bằng tiền của những hao phí về lao động sống, lao động vật hóa,… trên cơ sở chứng từ, tài liệu bằng chứng chắc chắn”. Theo quan điểm này thì chi chí gồm hai bộ phận: hao phí về lao động sống và hao phí về lao động vật hóa mà các doanh nghiệp đã bỏ ra cho quá trình SX kinh doanh. Như vậy, chi phí thực chất là sự dịch chuyển vốn và các yếu tố đầu vào của quá trình SX nhằm thực hiện mục đích SX kinh doanh bao gồm hao phí về lao động sống và lao động vật hóa. Trong quá trình SX cần phải có sự kết hợp của 3 yếu tố: Tư liệu lao động, đối tượng lao động và sức lao động.
Từ đó hình thành nên chi phí SX tương ứng là chi phí nguyên vật liệu, chi phí tiền công trả cho người lao động, khấu hao tư liệu lao động. Ba yếu tố chi phí này cấu thành nên giá trị sản phẩm vì vậy có thể hiểu: “Chi phí SX của doanh nghiệp là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí về lao động sống và các chi phí khác mà doanh nghiệp phải bỏ ra để tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh trong một thời kỳ nhất định (tháng, quý, năm)” (Giáo trình kế toán tài chính, Học viện tài chính, 2010, trang 251). Qua khái niệm trên cho thấy: Thứ nhất, chi phí sản xuất luôn được xem là sự kết tinh và hao phí sức lao động của con người (lao động quá khứ và lao động hiện tại). Ở những góc độ nghiên cứu khác nhau, ta có những loại chi phí khác nhau.
Song, bản chất của chi phí SX vẫn là sự hao phí sức lao động của con người. Thứ hai, chi phí SX phát sinh luôn gắn với mục đích và đối tượng nhất định. Điều này nói lên rằng, chi phí SX luôn gắn với không gian, địa điểm, con người hay các quan hệ giao dịch cụ thể của quá trình SX, qua đó, ta biết chi phí SX phát sinh nhằm đạt được mục đích gì. Thứ ba, chi phí SX được xem xét và ghi nhận trong một khoảng thời gian nhất định.
Trên thực tế, chi phí SX có thể phát sinh tại một thời điểm hoặc trong một khoảng thời gian cụ thể nào đó. Các khoảng thời gian được đặt ra thường là do yêu cầu của quản lý kinh tế của chủ thể quản lý. Nó thường gắn với thời kỳ lập các báo cáo về tình hình SX kinh doanh của DN. 11 Trên góc độ KTQT: mục đích của KTQT chi phí là cung cấp thông tin chi phí thích hợp, hữu ích, kịp thời cho việc ra quyết định của nhà quản trị DN.
Vì vậy, đối với KTQTchi phí không chỉ đơn thuần nhận thức chi phí như KTTC, chi phí còn nhận thức theo phương diện thông tin ra quết định: chi phí có thể là phí tổn ước tính để thực hiện dự án, những phí tổn mất đi khi lựa chọn phương án, bỏ qua cơ hội kinh doanh. Khi đó trong KTQT lại cần chú ý đến sự lựa chọn, so sánh theo mục đích sử dụng, môi trường kinh doanh hơn là chú trọng vào chứng minh các chứng cứ, chứng từ. Xét về mặt bản chất thì chi phí SX là sự chuyển dịch vốn vào đối tượng tính giá nhất định, vốn này được DN bỏ ra trong quá trình SX. Xuất phát từ mục đích và nguyên tắc kinh doanh thì mọi sản phẩm tạo ra luôn được DN quan tâm đến hiệu quả mang lại.
Phân loại chi phí sản xuất. Chi phí SX trong các DN sản xuất gồm nhiều loại, có nội dung kinh tế, công dụng khác nhau. Để đáp ứng yêu cầu cho công tác quản lý, hạch toán, kiểm tra chi phí cũng như phục vụ cho việc ra các quyết định kinh doanh, chi phí SX cần phải được phân loại theo những tiêu thức phù hợp. - Phân loại chi phí theo nội dung, tính chất ban đầu của chi phí Theo cách phân loại này, cần căn cứ vào tính chất kinh tế ban đầu của các khoản chi phí để nhóm các khoản chi phí có cùng tính chất kinh tế với nhau, không phân biệt địa điểm, thời gian và mục đích mà chi phí đó phát sinh.
Với quan điểm này, người ta phân loại chi phí SX thành các yếu tố: + Chi phí nguyên liệu, vật liệu: gồm toàn bộ các chi phí về nguyên vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu, phù tùng thay thế, vật liệu (thiết bị xây dựng cơ bản) khác dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh trong kỳ. + Chi phí nhân công: bao gồm tiền lương, tiền công, các khoản trích theo lương như BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ và các khoản phải trả khác cho người lao động. 12 + Chi phí khấu hao TSCĐ: là toàn bộ số tiền trích khấu hao TSCĐ (trong phạm vi các xí nghiệp, phân xưởng, tổ đội SX) dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh trong kỳ. + Chi phí dịch vụ mua ngoài: gồm toàn bộ chi phí liên quan đến các loại dịch vụ mua ngoài (dùng cho SX, chế tạo sản phẩm, thực hiện lao vụ, dịch vụ) như: tiền điện, tiền nước, điện thoại.
phục vụ cho các hoạt động sản xuất kinh doanh của DN. + Chi phí khác bằng tiền: là những chi phí khác dùng cho sản xuất kinh doanh (chế tạo sản phẩm ngoài các yếu tố trên) Phân loại chi phí SX theo nội dung kinh tế có tác dụng cho biết kết cấu, tỷ trọng từng yếu tố chi phí trong toàn bộ chi phí trong toàn bộ chi phí SX DN đã chi ra; Cung cấp số liệu cho việc đánh giá phân tích tình hình thực hiện dự toán chi phí sản xuất làm cơ sở cho việc lập kế hoạch, dự toán chi phí kỳ sau; Để tính toán, xác định thu nhập quốc dân, lập thuyết minh báo cáo tài chính. - Phân loại chi phí sản xuất theo mục đích và công dụng của chi phí Theo cách phân loại này, các chi phí có cùng mục đích, công dụng được xếp vào cùng loại gọi là khoản mục, Cụ thể: + Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp: Gồm toàn bộ các loại chi phí về nguyên liệu vật liệu dùng trực tiếp cho sản xuất sản phẩm, chế tạo sản phẩm hoặc thực hiện các công việc lao vụ, dịch vụ (Khoản mục này bao gồm cả nửa thành phẩm mua ngoài) + Chi phí nhân công trực tiếp: Bao gồm các chi phí về tiền lương, tiền công, các khoản trích theo lương (BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ) và các khoản phải trả khác cho người lao động (lao động trực tiếp SX). + Chi phí sản xuất chung: Bao gồm các chi phí liên quan đến việc phục vụ quản lý SX tại các phân xưởng, tổ đội SX.
Bao gồm các điều khoản sau: * Chi phí nhân viên phân xưởng: gồm tiền lương, phụ cấp phải trả và các khoản trích theo lương (BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ) và các khoản phải trả khác của nhân viên phân xưởng (nhân viên quản lý, nhân viên thống kê, nhân viên tiếp liệu,. tại các phân xưởng, xí nghiệp SX) 13 * Chi phí vật liệu: gồm vật liệu sử dụng cho nhu cẩu sản xuất chung của phân xưởng, như dùng để sửa chữa TSCĐ, dùng cho công tác quản lý tại phân xưởng. * Chi phí dụng cụ sản xuất: Chi phí về các loại công cụ, dụng cụ dùng cho SX chung ở phân xưởng như: khuôn mẫu, dụng cụ gá lắp, dụng cụ cầm tay, dụng cụ bảo hộ lao động. * Chi phí khấu hao TSCĐ: Bao gồm toàn bộ số khấu hao TSCĐ dùng cho xí nghiệp, phân xưởng, tổ đội SX (Khấu hao máy móc thiết bị, khấu hao nhà xưởng.) * Chi phí dịch vụ mua ngoài: bao gồm các chi phí dịch vụ mua ngoài, thuê ngoài sử dụng cho nhu cầu sản xuất chung của phân xưởng như: chi phí về điện, nước, điện thoại, thuê sửa chữa TSCĐ,.
* Chi phí khác bằng tiền: gồm các khoản chi bằng tiền ngoài các khoản kể trên, sử dụng cho nhu cầu sản xuất chung của phân xưởng. Phân loại chi phí theo mục đích, công dụng của chi phí có tác dụng trong việc tập hợp chi phí SX và tính giá thành sản phẩm theo khoản mục; làm căn cứ để phân tích, đánh giá tình hình thực hiện định mức, dự toán chi phí SX, kế hoạch giá thành và hạ giá thành sản phẩm.
