mở đầu đến kết thúc. Đối với các tác phẩm kịch cần nắm được cốt truyện và xung đột kịch mà tác giả xây dựng. Khi đọc văn bản văn học cần hiểu được cách diễn đạt, nắm bắt mạch văn xuyên suốt từ câu trước đến câu sau, từ ý này sang ý khác, đặc biệt là phát hiện ra mạch văn ngầm – mạch hàm ẩn, từ đó mới phát hiện ra chất văn. Bởi thế, phải đọc kĩ thì mới phát hiện ra chất văn.
Bởi thế, phải đọc kĩ thì mới phát 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hiện những điểm đặc sắc, khác thường, thú vị. Như vậy, đọc kĩ mạch văn là bước cơ bản để từ ngôn từ mà đi sâu vào nội dung văn bản 1. Đọc hiểu hình tượng nghệ thuật Hình tượng trong văn bản văn học hàm chứa nhiều lớp nghĩa. Đọc hiểu hình tượng nghệ thuật của văn bản văn học đòi hỏi người đọc phải biết tưởng tượng các tình cảnh để hiểu những điều mà ngôn từ chỉ có thể biểu đạt khái quát.
Ví dụ: Muốn hiểu chính xác những câu thơ trong bài thơ “Bài ca ngất ngưởng” của Nguyễn Công Trứ: “Đô môn giải tổ chi niên/ Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng” thì người đọc cần phải tưởng tượng hoàn cảnh mà tác giả khắc họa. Đó là khi cụ Thượng Trứ cáo quan về hưu, cưỡi một con bò vàng có đeo đạc ngựa như đang muốn trêu tức cả thế gian kinh kì. Hành động khác người, khác đời đó cho thấy thái độ ngất ngưởng của cụ, cho thấy một con người có cá tính độc đáo và luôn muốn khẳng định cá tính đó dưới nhiều hình thức khác nhau. Hiểu được điều đó, tưởng tượng được cảnh đó, người đọc mới hiểu được văn bản.
Thiếu năng lực tưởng tượng thì cũng khó mà cảm nhận được hết cái hay của văn Đọc hiểu hình tượng nghệ thuật còn đòi hỏi người đọc phải biết phát hiện các mâu thuẫn tiềm ẩn trong đó và tìm hiểu logic bên trong của chúng. Ví dụ, khi đọc trích đoạn “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, người đọc ngạc nhiên tại sao cuối tác phẩm Trương Ba lại chấp nhận chết, trả lại thân xác cho anh hàng thịt và không nhập vào bất kì một thân xác nào nữa. Để hiểu được quyết định mâu thuẫn này, người đọc phải tìm hiểu và lí giải được nguyên nhân sâu xa bên trong của mâu thuẫn này. Có hiểu được lí do cao cả của Trương Ba, người đọc mới có thể hiểu được ý nghĩa xã hội, ý nghĩa triết lí mà tác giả Lưu Quang Vũ gửi gắm đến độc giả.
Người đọc phải khám phá logic bên trong hình tượng nghệ thuật thì mới thực sự hiểu các hiện tượng văn học bề ngoài có vẻ như là mâu thuẫn. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đọc hiểu tư tưởng, tình cảm của tác giả trong văn bản văn học Nhà văn sáng tác bao giờ cũng nhằm thể hiện tư tưởng, tình cảm trong tác phẩm. Đó là linh hồn của tác phẩm.
Bielinxki đã khẳng định: “Trong những tác phẩm nghệ thuật chân chính, tư tưởng đâu phải là một khái niệm trừu tượng được thể hiện một cách giáo điều, mà nó là linh hồn của chúng, nó chan hòa trong chúng như ánh sáng chan hòa trong pha lê”. Nhà văn Kolorenco nói một cách ngắn gọn hơn: “Tư tưởng là linh hồn của tác phẩm văn học”. Vì vậy, đọc hiểu văn bản văn học là phải phát hiện được tư tưởng, tình cảm của nhà văn ẩn chứa trong văn bản. Tuy nhiên, tư tưởng, tình cảm của tác giả trong văn bản văn học thường không được trực tiếp nói ra bằng lời.
Chúng thường được thể hiện ở giữa lời, ngoài lời, vì thế, người ta đọc hiểu tư tưởng tác phẩm bằng cách kết hợp ngôn từ và phương thức biểu hiện hình tượng. Trong truyện ngắn “Vợ nhặt”, Kim Lân đã gửi gắm cái nhìn yêu thương, trân trọng đối với những người nông dân nghèo như bà cụ Tứ, như Tràng trong những lời văn mộc mạc, giản dị. Qua suy nghĩ, hành động của các nhân vật, người đọc cảm nhận được thái độ trân trọng, ngợi ca, cảm nhận được sự thương xót của nhà văn dành cho nhân vật. Vì vậy, văn bản văn học, nói chung không bao giờ nói thẳng tuột ý muốn biểu đạt, cho nên việc đọc hiểu tư tưởng, tình cảm của tác giả ở đây đòi hỏi người đọc phải có năng lực phán đoán, khái quát chính xác, và đó là một biểu hiện của sáng tạo.
Kịch và đặc trưng thể loại kịch 1. Khái niệm kịch Theo Từ điển thuật ngữ văn học [9; tr.167-169], thuật ngữ kịch được dùng theo 2 cấp độ: Cấp độ 1 – cấp độ loại hình, kịch là “một trong ba phương thức cơ bản của văn học (kịch, tự sự, trữ tình). Kịch vừa thuộc sân khấu vừa thuộc văn học. Nó vừa để diễn là chủ yếu lại vừa để đọc vì kịch bản chính là phương diện văn học của kịch.
Song nói đến kịch là phải nói đến sự biểu diễn trên sân khấu của các diễn viên bằng hành động, cử chỉ, điệu bộ và bằng lời nói (riêng kịch câm thì không diễn tả bằng lời)” [9; tr.167] 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cấp độ 2 – cấp độ thể loại, “thuật ngữ kịch (đram) được dùng để chỉ một thể loại văn học – sân khấu có vị trí tương đương với bi kịch và hài kịch” [9; tr. Trong cuốn “150 thuật ngữ văn học”, Lại Nguyên Ân cũng chỉ rõ: “Một trong ba loại văn học (bên cạnh tự sự và trữ tình), kịch vừa thuộc về sân khấu, vừa thuộc về văn học. Nó là cơ sở đầu tiên của vở diễn, vừa được cảm thụ bằng việc đọc” Như vậy, chúng ta có thể hiểu: Kịch là một trong ba thể loại cơ bản của văn học. Kịch có hai đời sống: Đời sống văn học và đời sống sân khấu.
Do đặc thù của hoạt động dạy học, học sinh thường chỉ tiếp xúc với đời sống văn học của kịch dưới dạng trích đoạn kịch bản văn học. Tuy nhiên, muốn học sinh hiểu đúng, hiểu sâu kịch bản văn học, các em cần được tiếp cận với cả 2 đời sống của kịch. Sân khấu là loại hình nghệ thuật tổng hợp. Để giúp cho sự biểu diễn đạt hiệu quả cao, cần có sự tham gia của nhiều ngành nghệ thuật như hội họa, âm nhạc, trang trí, vũ đạo… Các môn nghệ thuật này có tác dụng rất lớn trong việc cụ thể hóa hình tượng kịch.
Gogol đã khẳng định: “Kịch chỉ sống trên sân khấu. Thiếu sân khấu thì kịch giống như tâm hồn mà không có thể xác”. Ostrovski cũng cho rằng: “Chỉ khi nào đem trình diễn trên sân khấu, sự hư cấu của kịch mới có được hình thức trọn vẹn, hoàn toàn”. Chính vì thế, không thể nói ta hiểu trọn vẹn nội dung và ý nghĩa của một vở kịch nếu ta chưa được xem vở kịch đó.
Đặc trưng thể loại kịch 1. Kịch tính là đặc trưng nổi bật nhất của kịch Kịch khác tác phẩm tự sự ở kịch tính. Kịch tính là đặc điểm nổi bật của thể loại kịch. Kịch tính là “trạng thái căng thẳng đặc biệt của mâu thuẫn, xung đột, được tạo ra bởi những hành động thể hiện các khuynh hướng tính cách và ý chí tự do của con người” [39; tr.214] Không có xung đột, không có mâu thuẫn thì không có kịch tính.
Xung đột là “sự đối lập, sự mâu thuẫn được dùng như một nguyên tắc để xây dựng các mối 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan hệ tương tác giữa các hình tượng của tác phẩm nghệ thuật” [9; tr. Có xung đột bên ngoài nảy sinh do mâu thuẫn xã hội, do sự va chạm tính cách giữa các nhân vật, sự đấu tranh giữa nhân vật và hoàn cảnh sống. Có xung đột nảy sinh bên trong do những mâu thuẫn nội tại, do những cuộc đấu tranh nội tâm bên trong nhân vật. Xung đột kịch chỉ có thể trở thành cơ sở tốt đẹp của vở kịch khi nó nảy sinh như một sự phản ánh độc đáo những mâu thuẫn điển hình trong cuộc sống.
Xung đột càng gay gắt, vở kịch càng hay, càng hấp dẫn. Xung đột kịch không chỉ cần bao quát được những vấn đề tiêu biểu của cuộc sống đương đại mà còn cần phải chứa đựng những giá trị nhân văn có ý nghĩa muôn đời. Trong vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, Lưu Quang Vũ đã xây dựng được xung đột giữa linh hồn trong sạch, thẳng thắn, cao khiết của Trương Ba và thân xác thô lỗ,dung tục, bản năng của xác hàng thịt. Chính xung đột không thể dung hòa của hai đối tượng này đã đẩy mâu thuẫn lên cao trào, làm cho kịch tính của vở kịch tăng dần.
Xung đột này chính là trung tâm của toàn bộ vở kịch, thu hút sự chú ý của khán giả. Tuy nhiên, không phải cứ miêu tả mâu thuẫn, xung đột của đời sống hiện thực là tác phẩm văn học sẽ có kịch tính. Trong các tác phẩm tự sự, khi phản ánh mâu thuẫn, xung đột, tác giả muốn làm nổi bật sức mạnh tuyệt đối của cái tất yếu, khách quan. Còn trong các tác phẩm kịch, khi phản ánh mâu thuẫn, xung đột của đời sống, các vở kịch ấy “làm nổi bật sức mạnh của hành động có lí do, có ý đồ, có động cơ thể hiện khuynh hướng tính cách cùng ý chí tự do của con người, và vì hành động ấy, con người phải gánh chịu một hậu quả, một trách nhiệm nào đó” [39; tr.213] Có thể nói, với bất kì một tác phẩm kịch nào, muốn thành công, tác giả phải xây dựng được kịch tính.
Kịch tính không phải dấu hiệu hình thức, cũng không thuộc về phương diện nội dung cụ thể của tác phẩm mà là đặc điểm quan trọng “mang tính loại hình của nội dung thể loại” [39; tr. Cốt truyện kịch tập trung cao độ Nếu kịch tính là đặc điểm của nội dung thể loại, thì sự tập trung cao độ 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của cốt truyện là đặc điểm kết cấu của kịch bản văn học. Cốt truyện là “hệ thống sự kiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [9; tr.99] Một cuốn tiểu thuyết có thể xây dựng một hệ thống cốt truyện phức tạp, nhiều tuyến nhân vật, nhiều sự kiện đồng thời diễn ra, ở nhiều không gian, ở nhiều thời gian khác nhau. Tuy nhiên, một vở kịch thường chỉ được phép trình diễn trong khoảng 3 đến 5 giờ đồng hồ, trên một sân khấu bị giới hạn.
Như vậy, chính không gian và thời gian hạn hẹp của sân khấu đòi hỏi hành động kịch phải thống nhất và cốt truyện kịch phải có sự tập trung cao độ.