Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cơ cấu ngành nông nghiệp, chăn nuôi lợn đóng vai trò thiết yếu nhằm đáp ứng nhu cầu thực phẩm tiêu dùng nội địa, phục vụ xuất khẩu, cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và tạo sinh kế nâng cao thu nhập cho người dân. Xu hướng chăn nuôi công nghiệp tập trung quy mô trang trại ứng dụng giống lợn cao sản, thức ăn công nghiệp và quy trình quản lý hiện đại đã phát triển nhanh chóng, mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ.

Tuy nhiên, phương thức chăn nuôi thâm canh quy mô lớn cũng đối mặt với nhiều thách thức do điều kiện thời tiết nhiệt đới biến động, ẩm độ và nhiệt độ cao làm suy giảm sức đề kháng của vật nuôi. Đặc biệt, trong giai đoạn sinh sản và nuôi con, lợn nái thường đối mặt với nguy cơ nhiễm các chủng vi khuẩn gây bệnh như Streptococcus, Escherichia coli, Staphylococcus aureus... dẫn tới các bệnh lý đường sinh dục và tiết sữa nghiêm trọng như viêm tử cung, viêm vú, mất sữa, sảy thai hoặc bại liệt sau sinh. Thực trạng này trực tiếp làm suy giảm số lượng và chất lượng lợn con cai sữa, tăng tỷ lệ loại thải nái và gây tổn thất kinh tế cho cơ sở chăn nuôi. Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Ngô Thị Thanh Bình (Chuyên ngành Dược thú y, Khoa Chăn nuôi - Thú y, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn của TS. Cù Thị Thúy Nga) được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu thực tiễn đó.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài:

  1. Nắm được tình hình chăn nuôi lợn tại trại chăn nuôi Trần Văn Tuyên.
  2. Nắm được quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng lợn nái sinh sản qua các giai đoạn.
  3. Nắm được các loại thức ăn, khẩu phần dinh dưỡng và kỹ thuật cho lợn nái ăn qua từng giai đoạn mang thai và nuôi con.
  4. Nắm được các bệnh thường gặp trên đàn lợn nái sinh sản và phương pháp phòng trị bệnh đạt hiệu quả cao nhất.

Nhiệm vụ và yêu cầu thực hiện:

  1. Đánh giá thực trạng tổ chức và kết quả sản xuất chăn nuôi tại trang trại qua các năm 2016 – 2018.
  2. Trực tiếp thực hiện và theo dõi quy trình chăm sóc nuôi dưỡng đàn lợn nái đẻ và lợn con theo mẹ.
  3. Xác định tình hình nhiễm bệnh, tỷ lệ mắc các bệnh sản khoa, vận động, hô hấp và thực hiện phác đồ điều trị, công tác vệ sinh sát trùng, tiêm phòng vắc xin tại cơ sở.
  4. Rèn luyện kỹ năng thực hành nghề nghiệp và tay nghề lâm sàng thú y.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Đàn lợn nái ngoại sinh sản ở giai đoạn đẻ và nuôi con, cùng đàn lợn con theo mẹ tại trang trại.
  • Phạm vi không gian: Trại chăn nuôi lợn tư nhân Trần Văn Tuyên (liên kết kỹ thuật và gia công giống với Công ty Cổ phần Chăn nuôi C.P. Việt Nam), địa chỉ tại xã Đoàn Kết, huyện Yên Thủy, tỉnh Hòa Bình.
  • Phạm vi thời gian: Thời gian thực tập và thu thập dữ liệu lâm sàng kéo dài 6 tháng, từ ngày 18/05/2018 đến ngày 18/11/2018; kết hợp số liệu hồi cứu kết quả sản xuất của trang trại giai đoạn 2016 – 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý thuyết sinh lý học động vật, bệnh lý học thú y và dược lý học thú y chuyên sâu về gia súc sinh sản:

  • Sinh lý sinh sản và tiết sữa: Quá trình thành thục về tính (120 – 150 ngày ở lợn nội; 180 – 210 ngày ở lợn ngoại) và thành thục về thể vóc (lợn ngoại đạt 100 – 110 kg ở 8 – 9 tháng tuổi); cơ chế thần kinh - thể dịch điều khiển phản xạ rặn đẻ và tiết sữa qua hormone Oxytocin từ thùy sau tuyến yên; cơ chế hấp thu kháng thể dạng globulin miễn dịch từ sữa đầu trong 2 giờ đầu sau khi sinh; sinh lý chu kỳ tiết sữa đạt đỉnh ở ngày thứ 21 sau đẻ.
  • Bệnh lý học thú y: Căn nguyên vi sinh vật gây viêm nhiễm cơ quan sinh dục và tuyến vú (E. coli, Streptococcus spp., Staphylococcus aureus, Proteus vulgaris, Klebsiella spp.); bệnh viêm khớp/bại liệt sau sinh do can thiệp sản khoa sai kỹ thuật và mất cân bằng khoáng Ca - P; bệnh viêm phổi do Mycoplasma hyopneumoniae kết hợp bội nhiễm Pasteurella multocida, Bordetella bronchiseptica, Haemophilus pleuropneumoniae.
  • Dược lý thú y và nguyên tắc phòng trị bệnh: Nguyên tắc sử dụng kháng sinh (Amoxicillin, Penicillin, Oxytetracycline, Gentamycine...), thuốc hạ sốt giảm đau (Analgin), kháng viêm (Corticoid), thuốc trợ lực - trợ sức (Vitamin ADE, B-complex) và sát trùng tiêu độc (Iodine 10%, vôi bột).

Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu:

  • Phương pháp điều tra, thu thập số liệu: Trích lục hồ sơ quản lý kỹ thuật, sổ theo dõi phối giống, sổ sinh sản và dịch tễ của trang trại và phòng kỹ thuật Công ty C.P. Việt Nam giai đoạn 2016 – 2018.
  • Phương pháp thực hành quy trình kỹ thuật: Thực hiện chăm sóc, nuôi dưỡng, đỡ đẻ, bấm nanh, cắt rốn, úm lợn con, cho ăn định mức và theo dõi biểu hiện lâm sàng hàng ngày trên đàn lợn nái đẻ trực tiếp quản lý ($n = 166$ nái).
  • Phương pháp chẩn đoán lâm sàng và điều trị thú y: Quan sát trạng thái cơ thể, thân nhiệt, biểu hiện rặn, kiểm tra màu sắc, thể chất và thời điểm xuất hiện dịch rỉ viêm âm đạo; kiểm tra triệu chứng sưng nóng đỏ đau tại bầu vú; theo dõi khả năng vận động và phản xạ hô hấp để thiết lập phác đồ trị liệu.
  • Phương pháp thống kê sinh học: Xử lý số liệu thực nghiệm bằng phần mềm Microsoft Excel 2010, áp dụng các công thức tính giá trị trung bình cộng ($\bar{X}$), tổng số mẫu ($S$), độ lệch chuẩn ($S_X$), sai số trung bình mẫu ($m_X$), tỷ lệ phần trăm lợn mắc bệnh, tỷ lệ điều trị khỏi và tỷ lệ tiêm phòng vắc xin.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả nêu bật vai trò kinh tế - xã hội của ngành chăn nuôi lợn công nghiệp tại Việt Nam, phân tích các rủi ro dịch bệnh và tổn thất năng suất do hội chứng viêm tử cung, viêm vú, mất sữa gây ra trên đàn lợn nái thâm canh. Từ đó, xác định rõ mục tiêu, yêu cầu chuyên môn và các nội dung trọng tâm cần đạt được trong thời gian thực tập tại cơ sở chăn nuôi lợn tập trung.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến điều kiện cơ sở trang trại, sinh lý học sinh sản và bệnh lý thú y:

  • Điều kiện cơ sở trang trại: Vị trí tại xã Đoàn Kết, huyện Yên Thủy, tỉnh Hòa Bình; diện tích 4,2 ha; khí hậu nhiệt độ trung bình năm 22,8°C (cao nhất 38,9°C, thấp nhất 2,7°C). Cơ sở có quy mô 1.200 nái cơ bản, gồm 3 chuồng nái đẻ (khu A và B, mỗi dãy 29 ô), 2 chuồng nái chửa (mỗi dãy 89 ô), 1 chuồng đực giống (34 ô), 4 chuồng cách ly (30 – 40 hậu bị/chuồng), trang bị quạt hút gió, giàn mát, sàn bê tông phối hợp sàn nhựa và 5 phòng tắm sát trùng.
  • Cơ cấu tổ chức: Gồm nhóm quản lý (1 chủ trại, 1 bảo vệ), nhóm kỹ thuật (2 kỹ sư chăn nuôi, 1 kỹ sư di truyền, 1 kỹ thuật điện, 1 kế toán), và nhóm công nhân (22 công nhân, 3 sinh viên thực tập).
  • Cơ sở sinh lý học và quy trình chăm sóc: Tổng thuật đặc điểm thành thục tính, quá trình rặn đẻ (1 – 6 giờ), sinh lý tiết sữa 3 pha (ngậm thúc vú 80 – 100 giây, nằm im 20 giây, mút bú 20 giây). Tiêu chuẩn dịch âm đạo theo thời gian xuất hiện được chuẩn hóa như sau:
Thời gian xuất hiện dịch âm đạo Đánh giá / Ý nghĩa lâm sàng
1 – 4 ngày sau khi đẻ Bình thường (sản dịch sinh lý)
> 5 ngày sau khi đẻ Bệnh lý viêm tử cung
Khi phối giống Bình thường
> 5 ngày sau khi phối Bình thường
14 – 21 ngày sau khi phối giống Bệnh lý viêm nhiễm
Trong thời gian mang thai Bệnh lý viêm nhiễm
  • Quy trình cho ăn lợn nái nuôi con: Lợn nái ngoại ngày đẻ ăn 0 – 0,5 kg; ngày 1 – 3 tăng dần 1 – 2 – 3 kg; ngày 4 – 7 ăn 4 kg/ngày; từ ngày thứ 8 đến cai sữa áp dụng công thức: $$\text{Lượng thức ăn/nái/ngày (kg)} = 2 + (\text{Số con theo mẹ} \times 0,40)$$
  • Bệnh học chuyên khoa: Phân tích chi tiết triệu chứng, nguyên nhân và phác đồ điều trị 4 bệnh phổ biến: Viêm tử cung, Viêm vú, Viêm khớp/bại liệt sau sinh và Viêm phổi.
  • Tổng quan các công trình nghiên cứu: Lược khảo các kết quả nghiên cứu trong nước (Nguyễn Văn Thanh, Phạm Sỹ Lăng, Nguyễn Xuân Bình, Trần Tiến Dũng...) và nghiên cứu quốc tế (Popkov, Gardner, Smith, Andrew Gresham...) về dịch tễ học và giải pháp kiểm soát bệnh sinh sản trên lợn nái.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp thực hiện

Trình bày cụ thể địa điểm, thời gian biểu 6 tháng (18/05/2018 – 18/11/2018), quy mô đàn nái theo dõi trực tiếp, danh mục các chỉ tiêu kỹ thuật cần theo dõi (cơ cấu đàn, tỷ lệ phối đạt, số con sơ sinh, số con cai sữa, tỷ lệ ốm, tỷ lệ chết, tỷ lệ điều trị khỏi, tỷ lệ tiêm phòng), cùng các công thức tính toán và thuật toán xử lý dữ liệu thống kê sinh học trên phần mềm Excel.

Phần 4: Kết quả và thảo luận

Chương này công bố và phân tích các số liệu thực tế thu thập được tại cơ sở:

  • Tình hình biến động đàn lợn qua 3 năm (2016 – 2018):
Chỉ tiêu theo dõi Năm 2016 Năm 2017 Tháng 11/2018
Lợn đực giống (con) 32 35 31
Lợn nái sinh sản trung bình (con) 1.060 1.071 934 (giảm 137 con so với 2017)
Lợn hậu bị (con) 312 301 233
Lợn con (con) 36.992 - 30.122
Tỷ lệ phối giống đạt (%) 90,07 91,13 93,11 (tháng 5/2018)
Số lợn con sinh ra bình quân/nái (con) 12,04 12,07 13,00 (tháng 5/2018)
Tỷ lệ lợn con sơ sinh chết (%) 8,01 6,93 6,66 (tháng 5/2018)
  • Kết quả trực tiếp chăm sóc nuôi dưỡng đàn nái đẻ qua 6 tháng thực tập:
Tháng thực hiện (2018) Số nái đẻ nuôi con trực tiếp quản lý (con) Số lượng lợn con theo mẹ theo dõi (con)
Tháng 6 28 371
Tháng 7 29 393
Tháng 8 28 377
Tháng 9 26 359
Tháng 10 27 376
Tháng 11 28 398
Tổng cộng 166 2.274
  • Thực hiện các biện pháp an toàn sinh học và thú y: Thực hiện nghiêm ngặt quy trình vệ sinh chuồng trại, phun sát trùng định kỳ, xử lý hố sát trùng tại cổng ra vào, tắm sát trùng công nhân trước khi vào chuồng, tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin cho nái sinh sản và điều trị hiệu quả các ca bệnh nhiễm khuẩn đường sinh dục, viêm vú tại chuồng đẻ.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra kết luận tổng kết về năng suất sinh sản của trang trại (2,43 lứa/nái/năm, 11,2 con sơ sinh/đàn, 10,6 con cai sữa/đàn), tỷ lệ điều trị bệnh đạt hiệu quả cao (85 – 95%). Đề xuất trang trại tiếp tục bổ sung đủ nhân lực công nhân, duy trì quy trình vệ sinh an toàn sinh học của Công ty C.P. Việt Nam để nâng cao hơn nữa hiệu quả kinh tế.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính đạt được:

  1. Năng suất chăn nuôi và sinh sản: Trang trại duy trì năng suất trung bình 2,43 lứa/nái/năm; số lợn con sơ sinh đạt 11,2 con/đàn; số con cai sữa đạt 10,6 con/đàn; thời gian nuôi con đến cai sữa từ 21 đến 26 ngày tuổi. Tỷ lệ phối đạt cải thiện qua các năm từ 90,07% (2016) lên 91,13% (2017) và 93,11% (2018); số lợn con sinh ra bình quân/nái tăng từ 12,04 con (2016) lên 13,00 con (2018); tỷ lệ chết sơ sinh giảm dần từ 8,01% xuống 6,66%.
  2. Quản lý thực hành lâm sàng: Tác giả đã trực tiếp tham gia chăm sóc, nuôi dưỡng và đỡ đẻ thành công cho 166 lượt lợn nái đẻ nuôi con với tổng số 2.274 lợn con trong 6 tháng thực tập (tháng 6 – 11/2018).
  3. Công tác phòng trừ và trị bệnh thú y: Áp dụng triệt để quy trình tiêm phòng vắc xin, sát trùng tiêu độc chuồng trại bằng vôi bột và dung dịch khử trùng; áp dụng hiệu quả phác đồ chẩn đoán sớm và điều trị các bệnh viêm tử cung (sử dụng Amoxicillin, Analgin, thụt rửa Iodine 10%), viêm vú (tiêm Penicillin quanh bầu vú, kháng sinh Gentamycine, chườm ấm), giúp tỷ lệ khỏi bệnh đạt từ 85% đến 95%.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

  • Tăng cường số lượng công nhân lao động tại trại để đảm bảo khối lượng công việc chăm sóc, vệ sinh và khử trùng theo đúng tiến độ kỹ thuật.
  • Tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn sinh học "cùng vào - cùng ra", quy trình cách ly lợn hậu bị 3 tháng và tiêm đầy đủ vắc xin trước khi nhập đàn nái sinh sản.
  • Duy trì chế độ cho ăn định mức chính xác theo từng giai đoạn mang thai và nuôi con nhằm duy trì thể trạng nái tối ưu, tránh hiện tượng nái quá béo gây đẻ khó hoặc quá gầy gây thiếu sữa, bại liệt.

Đóng góp của khóa luận:

  • Đề tài cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm chi tiết, chuẩn xác về các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật của một trang trại chăn nuôi lợn nái sinh sản quy mô 1.200 nái tại tỉnh Hòa Bình.
  • Kiểm chứng hiệu quả của quy trình chăn nuôi và thú y công nghiệp do Công ty C.P. Việt Nam chuyển giao trong điều kiện khí hậu thực tế tại miền Bắc Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của đề tài: Khóa luận được thực hiện trong phạm vi một trang trại chăn nuôi cụ thể (Trại lợn Trần Văn Tuyên) tại huyện Yên Thủy, tỉnh Hòa Bình, trong khung thời gian theo dõi thực địa 6 tháng (tháng 5 – tháng 11/2018). Việc chẩn đoán bệnh chủ yếu dựa trên quan sát triệu chứng lâm sàng và ghi chép nhật ký thực tế, chưa có điều kiện thực hiện các xét nghiệm vi sinh chuyên sâu (phân lập vi khuẩn, kháng sinh đồ) tại phòng thí nghiệm cho từng ca bệnh riêng lẻ.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng theo dõi các chỉ tiêu sinh sản trên nhiều chu kỳ đẻ liên tiếp của đàn nái; thực hiện phân lập và xác định mức độ mẫn cảm/kháng thuốc kháng sinh của các chủng vi khuẩn phân lập từ dịch viêm tử cung và sữa của lợn nái tại trang trại nhằm tối ưu hóa phác đồ điều trị.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tư liệu thực nghiệm hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Dược thú y, Thú y, Chăn nuôi - Thú y và các kỹ thuật viên quản lý trang trại chăn nuôi lợn công nghiệp. Những nội dung có giá trị tham khảo ứng dụng cao gồm:

  • Quy trình định mức thức ăn cho lợn nái ngoại nuôi con theo công thức tính toán dựa trên quy mô đàn con theo mẹ.
  • Bảng tiêu chuẩn chẩn đoán ý nghĩa dịch chảy ra từ âm đạo theo từng mốc thời gian sinh sản.
  • Phác đồ điều trị cụ thể (liều lượng, đường dùng, hoạt chất kháng sinh, thuốc trợ lực, kỹ thuật thụt rửa tử cung) đối với bệnh viêm tử cung, viêm vú và viêm khớp ở lợn nái đẻ.

Câu hỏi thường gặp

1. Công thức tính lượng thức ăn hàng ngày cho lợn nái ngoại nuôi con từ ngày thứ 8 đến khi cai sữa tại trang trại được quy định như thế nào?
Trả lời: Theo quy trình tại trại, từ ngày nuôi con thứ 8 đến khi cai sữa, lượng thức ăn hỗn hợp được tính theo công thức: $\text{Lượng thức ăn/nái/ngày} = 2\text{ kg} + (\text{Số con theo mẹ} \times 0,40\text{ kg/con})$, chia làm 3 bữa ăn trong ngày (sáng, chiều, đêm). Nếu lợn mẹ gầy bổ sung thêm 0,5 kg/ngày, nếu lợn mẹ béo giảm 0,5 kg/ngày.

2. Dịch âm đạo chảy ra ở lợn nái trong khoảng thời gian nào được xem là bình thường và thời gian nào là bệnh lý viêm tử cung?
Trả lời: Dịch âm đạo xuất hiện trong vòng 1 – 4 ngày sau khi đẻ hoặc trong thời điểm phối giống và > 5 ngày sau phối giống được coi là bình thường. Dịch xuất hiện > 5 ngày sau khi đẻ, trong khoảng 14 – 21 ngày sau phối giống hoặc xuất hiện trong quá trình mang thai là biểu hiện bệnh lý viêm tử cung.

3. Phác đồ điều trị bệnh viêm tử cung ở lợn nái sau sinh được tác giả trình bày gồm những loại thuốc và kỹ thuật nào?
Trả lời: Phác đồ gồm: Tiêm hạ sốt Analgin (2 – 3 ống/ngày); tiêm kháng sinh Amoxicillin (liều 15 kg thể trọng/ngày, liên tục 3 – 4 ngày); tiêm thuốc trợ sức (vitamin, thuốc bổ); đối với thể viêm nhẹ đặt viên Oxytetracycline vào âm đạo 5 – 7 ngày; trường hợp nặng hoặc sảy thai thì thụt rửa tử cung bằng dung dịch Iodine 10% (pha 10 ml/2 lít nước) với tần suất 2 lần/ngày trong 2 ngày đầu và 1 lần/ngày từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 5.

4. Quy mô cơ sở vật chất và số lượng ô chuồng nuôi tại trang trại Trần Văn Tuyên được thiết kế ra sao?
Trả lời: Trang trại có diện tích 4,2 ha, quy mô nuôi 1.200 nái cơ bản, gồm: 3 chuồng nái đẻ (mỗi chuồng có 2 khu A và B, mỗi dãy có 29 ô), 2 chuồng nái chửa (mỗi chuồng 6 dãy x 89 ô), 1 chuồng đực giống (34 ô nuôi và 1 ô khai thác tinh) và 4 chuồng cách ly nuôi lợn hậu bị (sức chứa 30 – 40 con/chuồng).

5. Kết quả sản xuất về số con sơ sinh/nái và tỷ lệ lợn con sơ sinh chết của trang trại biến động thế nào qua các năm 2016 – 2018?
Trả lời: Số lợn con sinh ra bình quân/nái tăng dần từ 12,04 con (năm 2016) lên 12,07 con (năm 2017) và đạt 13,00 con (tháng 5/2018). Đồng thời, tỷ lệ lợn con sơ sinh chết giảm rõ rệt từ 8,01% (năm 2016) xuống 6,93% (năm 2017) và còn 6,66% (tháng 5/2018).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngô Thị Thanh Bình phản ánh toàn diện quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng và kiểm soát bệnh lý trên đàn lợn nái sinh sản tại trang trại chăn nuôi tập trung quy mô 1.200 nái tại huyện Yên Thủy, tỉnh Hòa Bình. Tác giả đã vận dụng tốt kiến thức chuyên ngành Dược thú y để quản lý trực tiếp 166 lượt nái đẻ và 2.274 lợn con theo mẹ, ghi nhận hiệu quả điều trị bệnh đạt từ 85% đến 95%. Công trình cung cấp hệ thống số liệu thực tiễn tin cậy, góp phần khẳng định tính hiệu quả của các quy trình an toàn sinh học và kỹ thuật chăn nuôi lợn công nghiệp hiện nay.