mở đầu cho nền tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam. Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí phản ánh khá chân thật lịch sử xã hội Việt Nam trong vòng hơn một trăm năm từ giữa thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVII, trong đó chủ yếu miêu tả quá trình hình thành Nam - Bắc triều từ 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1558 và đặc biệt là cuộc nội chiến Nam - Bắc triều trong vòng 45 năm từ 1627 đến 1672. Truyện bắt đầu từ sự kiện Mạc Đăng Dung, một cường thần cướp ngôi nhà Lê lập nên nhà Mạc. Cựu thần nhà Lê là An Tĩnh hầu Nguyễn Kim dùng danh nghĩa phù Lê diệt Mạc, chiêu binh mã đón con vua Lê Chiêu Tông là Lê Ninh lúc đó đang trốn ở Ai Lao cùng với mẹ về làm vua.
Sau này Nguyễn Kim bị tướng Mạc trá hàng hại chết. Con rể là Trịnh Kiểm và con trai là Nguyễn Hoàng tiếp tục sự nghiệp phò Lê. Tuy nhiên, Trịnh Kiểm vì mong muốn thâu tóm quyền lực đã tìm cách hãm hại Nguyễn Hoàng, khiến Nguyễn Hoàng phải lập mưu xin vào trấn thủ vùng Thuận Hóa năm 1558. Sau khi đánh nhau với các tướng nhà Mạc để giành được vùng đất này, Nguyễn Hoàng một mặt vẫn giữ lễ phiên thần với vua Lê chúa Trịnh một mặt xây dựng cơ đồ riêng ở phương Nam.
Sau khi Nguyễn Hoàng qua đời, con trai là chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên lên ngôi, đã xảy ra sự kiện Trịnh Tráng sai Nguyễn Khải mang năm nghìn quân vào bờ bắc sông Nhật Lệ khai mào cho thời kỳ nội chiến Trịnh - Nguyễn phân tranh. Cuộc chiến giữa chúa Nguyễn và chúa Trịnh xảy ra liên tiếp với bảy lần đại chiến từ năm 1627 đến năm 1672. Cả hai bên đã dốc toàn bộ nhân tài vật lực vào các trận chiến, nổi lên rất nhiều nhân vật tài giỏi về quân sự - chính trị như Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Dật, Nguyễn Hữu Tiến ở Nam triều, chúa Trịnh Tráng, Trịnh Căn, Trịnh Tạc ở Bắc triều. Và sau bảy trận chiến với quy mô lớn, hai bên đi vào thế đình chiến.
Cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn đã khiến cho cuộc sống của người dân thêm khốn khó, kinh tế kiệt quệ, các giá trị đạo đức thêm xuống cấp, tất cả đều nhằm thỏa mãn lòng tham của các thế lực phong kiến. Bên cạnh việc miêu tả các sự kiện lịch sử, tác phẩm còn đề cập đến nhiều vấn đề nổi bật ở Bắc triều và Nam triều, đó là sự mâu thuẫn trong nội bộ chính quyền cả ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, sự tranh quyền đoạt lực, anh em chém giết lẫn nhau thường xuyên xảy ra. Qua đó, người đọc thấy được sự thối nát, mục ruỗng của các thế lực phong kiến, vì lòng tham mà đẩy đất nước vào tình trạng khủng hoảng, binh biến suốt một 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khoảng thời gian dài. Truyện kết thúc vào đời chúa Nguyễn Phúc Trăn vào khoảng năm 1689.
Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí với lối viết độc đáo, sáng tạo của loại hình tiểu thuyết chương hồi khiến cho tác phẩm dù có dung lượng dài trên sáu trăm trang, cốt truyện với nhiều sự kiện, tình tiết đan xen phức tạp, hệ thống nhân vật đông đảo, nhiều tuyến nhưng vẫn lôi cuốn người đọc. Bên cạnh lối viết phát huy, kế thừa những đặc trưng nổi bật của thể loại tiểu thuyết chương hồi, tác giả đã dày công tạo dựng nên tất cả từ cốt truyện, tình tiết, sự kiện cho đến nhân vật. Điều đó khiến cho tác phẩm không chỉ mang tính nghệ thuật cao mà vẫn đảm bảo trung thành với lịch sử, quả thực là một tác phẩm văn học chứ không đơn thuần là một bộ sách lịch sử. Một số vấn đề lý luận về nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật 1.
Quan niệm chung về cốt truyện và nghệ thuật xây dựng cốt truyện Cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu, phổ biến của tất cả các tác phẩm văn học thuộc các thể loại khác nhau nhưng là bộ phận chủ yếu và có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong các tác phẩm thuộc loại hình tự sự và kịch. Cốt truyện có vai trò lớn trong việc bộc lộ chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, thể hiện tính cách của nhân vật, thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Nói cách khác, một tác phẩm tự sự thành công, hấp dẫn và lôi cuốn người đọc hay không phụ thuộc rất nhiều vào nghệ thuật xây dựng cốt truyện. Với vai trò quan trọng trong tác phẩm văn học, từ trước đến nay, có rất nhiều nghiên cứu, phát biểu về cốt truyện, khởi nguồn có thể kể đến nhà lý luận cổ đại Aristote.
Trong tác phẩm Nghệ thuật và thi ca, ông cho rằng cốt truyện chính là “linh hồn và cơ sở của bi kịch”, là cái quan trọng nhất làm thành mục đích của bi kịch. Xuất phát từ quan điểm nghệ thuật là sự mô phỏng, Aristote chú ý đến hành động, bởi hành động gắn liền với tính cách là yếu tố quan trọng quyết định số phận nhân vật. Việc sắp xếp các hành động mới là điểm cốt yếu, 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “cốt truyện phải được sắp xếp như thế nào để bất kỳ ai, dù không được xem biểu diễn, mà chỉ nghe qua về những sự việc xảy ra đó cũng phải rùng mình và cảm thấy xót thương theo trình tự phát triển của các sự kiện trong truyện” [53]. Bàn về việc sắp xếp các hành động của truyện Aristote rất chú ý đến vấn đề quy mô và tính chỉnh thể của các yếu tố cốt truyện.
Trên cơ sở nền tảng của Aristote, các nhà lí luận về sau như A.Lotman, đã đề cập vấn đề cốt truyện ở nhiều mức độ và trên nhiều phương diện khác nhau.Propp định nghĩa: “Cốt truyện là chuỗi các hành động của nhân vật hay sự kiện trong cuộc sống của chúng”, L.Timofeep đưa ra cách hiểu “Cốt truyện là hệ thống các sự kiện” [53, tr. Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân đưa ra định nghĩa về cốt truyện là: “sự phát triển hành động; tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cả trong tác phẩm trữ tình” [1, tr. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên), cốt truyện được hiểu là “hệ thống sự kiện được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch”, “cốt truyện là một phương diện bộc lộ nhân vật, nhờ cốt truyện, nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách nhân vật. Mặt khác, cốt truyện còn là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội” [22, tr.
Tác giả Đoàn Đức Phương trong Lí luận văn học do Hà Minh Đức (Chủ biên) cũng đưa ra định nghĩa về cốt truyện: “là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng tác phẩm” [19, tr. Trong giáo trình Lí luận văn học (tập 2), Trần Đình Sử (chủ biên), các tác giả cũng đưa ra định nghĩa về cốt truyện: “Cốt truyện là chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự và kịch, nằm dưới lớp trần thuật, làm nên cái sườn của tác phẩm. Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện. Khái niệm cốt truyện được tách ra làm hai phần: Một phần là chuỗi sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình.
Thiếu các yếu tố này thì cốt truyện không thể thành truyện” [53, tr. Như vậy, trong thuật ngữ “cốt truyện”, yếu tố “cốt” đóng vai trò chính nên nó được hiểu như là “cốt lõi”, “cái sườn”, “bộ xương” của truyện nhưng chưa thể thành một câu chuyện hoàn chỉnh. Chuỗi các sự kiện trong cốt truyện qua sự miêu tả, với các lời kể, lời bình của tác giả sẽ trở thành một thế giới nghệ thuật, một truyện hoàn chỉnh với ý nghĩa nghệ thuật đầy đủ. Qua những định nghĩa của các nhà nghiên cứu về cốt truyện, có thể thấy các sự kiện là cơ sở, là chất liệu cơ bản để tạo thành cốt truyện.
Hệ thống sự kiện là yếu tố làm nòng cốt cho diễn biến câu chuyện, là cơ sở cho sự phát triển tính cách nhân vật và các mối quan hệ trong tác phẩm, là nhân tố cơ bản cấu thành cốt truyện của một tác phẩm. Từ những nghiên cứu đã có, chúng tôi đưa ra một cách hiểu chung nhất về cốt truyện như sau: Cốt truyện là hệ thống những sự kiện, biến cố, hành động giữ vai trò nòng cốt trong tác phẩm tự sự, qua đó phản ánh cuộc sống và những xung đột xã hội, thể hiện tính cách nhân vật trong những hoàn cảnh xã hội nhất định và làm sáng tỏ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm. Cũng theo các tác giả trong cuốn Lí luận văn học (tập 2), cốt truyện có hai tính chất cơ bản: “Một là, các sự kiện trong chuỗi có mối quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc lộ ý nghĩa, có mở đầu và kết thúc. Hai là, cốt truyện có tính 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liên tục về thời gian” [53, tr.
Trong tác phẩm tự sự, cốt truyện có vai trò quan trọng vì nó tạo ra một trường hành động cho các nhân vật, tạo ra một thao trường cho nhân vật bộc lộ tính cách, qua đó thể hiện chủ đề tư tưởng, ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm. Qua hệ thống các sự kiện tạo thành cốt truyện, tác giả bộc lộ, lí giải tính cách của nhân vật, qua đó xây dựng những hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm. Có thể khái quát các chức năng cơ bản của cốt truyện: “một là, nó gắn kết các sự kiện thành một chuỗi và tạo thành lịch sử của một nhân vật, thực hiện việc khắc họa nhân vật; hai là, bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người (xã hội, tâm lí, đạo đức…), tái hiện bức tranh đời sống; ba là, tạo ra một ý nghĩa về nhân sinh có giá trị nhận thức; bốn là, gây hấp dẫn đối với người đọc, bởi người đọc luôn luôn quan tâm tới số phận nhân vật” [53, tr.