Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái quát một số vấn đề về truyện Nôm Truyện Nôm là thể loại thuộc loại hình tự sự, là thể loại tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam. Những tác phẩm truyện Nôm xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX đều mang nội dung tư tưởng tiến bộ với hình thức nghệ thuật mang tính dân tộc như chữ Nôm, thể thơ lục bát. Truyện Nôm thể hiện sâu sắc truyền thống nhân đạo của người dân Việt Nam và là thể loại có vị trí quan trọng trong nền văn học dân tộc nói chung và văn học trung đại nói riêng.
Khái niệm Truyện Nôm là một hiện tượng độc đáo và phức tạp. Trong giới nghiên cứu vẫn tồn tại ý kiến khác nhau về thuật ngữ định danh thể loại. Một số định danh được đưa ra đó là truyện Nôm, truyện Nôm, truyện dài, truyện ngâm, truyện quốc âm, truyện diễn ca, tiểu thuyết diễn ca,… trong đó gọi truyện Nôm, truyện Nôm là phổ biến, thông dụng. Theo Dương Quảng Hàm, truyện Nôm “là tiểu thuyết viết bằng văn vần”, sử dụng thể “lục bát”, “biến thể lục bát” [11, tr.
Xét thấy “tác phẩm phản ánh cuộc sống bằng phương thức tự sự”, Đặng Thanh Lê xếp thể loại này vào “hệ thống tự sự - tiểu thuyết”, “thể loại tiểu thuyết này sử dụng ngôn ngữ văn tự dân tộc: chữ Nôm và với tư cách tác phẩm tự sự bằng văn vần, đại bộ phận các tác phẩm đều sử dụng một thể loại thơ dân tộc - thể lục bát” [26, tr. Còn Lê Trí Viễn và một số tác giả khác lại định nghĩa truyện Nôm “là những sáng tác văn học hầu hết có tính chất trung thiên tiểu thuyết, và viết bằng thể thơ lục bát, có khi bằng thất ngôn bát cú” [64, tr. Nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch lại quan niệm: “Truyện Nôm cũng còn có thể được gọi là truyện thơ. Gọi là truyện Nôm chẳng qua là một cách gọi theo tập truyền, và là gọi theo hình thức ghi chép đặc thù của thể loại - đó là ghi chép bằng chữ Nôm.
Còn gọi là truyện thơ là gọi theo bản chất thể loại - một loại hình tự sự” [17, tr. Nguyễn Hồng Quang đưa ra cách hiểu “đây là một loại văn học viết theo văn vần, có cốt truyện (tức là một loại tiểu thuyết văn vần). Truyện Nôm sử dụng thể thơ lục bát là chủ yếu, song cũng có một số ít tác phẩm dùng thể Đường luật” [53, tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhóm biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam viết: “Truyện Nôm hoàn toàn dùng các thể thơ dân tộc: lục bát, song thất lục bát” [21, tr.
Trong Từ điển Văn học Việt Nam, truyện Nôm được định nghĩa là: “Một thể loại sáng tác tiếng Việt (chữ Nôm) thời trung đại, phát triển mạnh từ nửa sau thế kỷ XVIII và suốt thế kỷ XIX. Mỗi tác phẩm ở thể loại trước là một liên hoàn gồm một loạt bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt (thơ Đường luật)… Các tác phẩm thuộc loại sau hầu như hoàn toàn dùng thơ lục bát, chỉ đôi khi mới xen một vài đoạn ngắn các thể khác (như nói lối, thơ Đường luật, từ khúc)” [1, tr. Ngoài ra trong Từ điển thuật ngữ văn học, truyện Nôm được quan niệm là “thể loại tự sự bằng thơ dài rất tiêu biểu cho văn học cổ điển Việt Nam, nở rộ vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, do viết bằng tiếng Việt ghi bằng chữ Nôm nên được gọi là truyện Nôm. Truyện Nôm có tác phẩm viết bằng thể thơ Đường luật… nhưng phổ biến nhất là viết bằng thể thơ lục bát” [12, tr.
Như vậy, dù viết bằng những câu chữ khác nhau, nhưng tựu trung, những định nghĩa trên đã thể hiện được bản chất thể loại truyện Nôm và thống nhất ở mốt số điểm, dó là: truyện Nôm thuộc loại hình tự sự, được viết bằng chữ dân tộc (chữ Nôm) theo hình thức văn vần, theo thể lục bát (đôi khi xen đoạn thuộc thể thơ Đường luật, từ khúc…), thể Đường luật (thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt) nhưng chủ yếu là thể lục bát dân tộc. Ra đời và tồn tại với phương thức đầu tiên là truyện Nôm truyền khẩu, sau này các nhà nho bình dân và bác học dựa trên cơ sở cốt truyện đã có để tái tạo lại, vì thế truyện Nôm viết xuất hiện và phát triển. Giá trị của thể loại được khẳng định qua sức mạnh trường tồn với sự hâm mộ của quần chúng nhân dân nhiều thế hệ, kéo dài đến ngày nay. Nguồn gốc Về lịch sử, xã hội Các nhà nghiên cứu đã xác định truyện Nôm ra đời vào giai đoạn XVI - XVII và phát triển rực rỡ vào thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX.
Đây là thời kì khủng hoảng trầm trọng, đi đến suy tàn của chế độ phong kiến Việt Nam. Đó là vào khoảng đầu thế kỉ XVI, nền chính trị của đất nước rơi vào khủng hoảng trầm trọng. Vua chúa ăn chơi sa đọa, nội bộ lục đục, tranh giành quyền lực. Từ giữa thế kỉ XVII - đến hết thế kỉ XVIII, đất nước hai lần rơi vào cảnh chia cắt.
Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa nông dân 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nổi lên, giường mối xã hội bị đe dọa nghiêm trọng. Hoàn cảnh chính trị đó đã góp phần quan trọng vào việc thay đổi hình thái tư tưởng của thời đại. Nó không chỉ làm suy yếu và sụp đổ hệ tư tưởng phong kiến mà còn nâng đỡ cho sự ra đời, phát triển của tinh thần dân chủ. Quần chúng nhân dân và một bộ phận nho sĩ tiến bộ đã nhận thấy được sự thối nát của xã hội, ý thức được quyền sống và sức mạnh của nhân dân.
Đây chính là nguồn mạch tinh thần nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo và tư tưởng nhân văn trong truyện Nôm. Trong thời đại đầy biến động ấy những cuộc đấu tranh trong nội bộ giai cấp phong kiến, những cuộc đấu tranh giữa nông dân với giai cấp phong kiến thống trị diễn ra liên miên, không dứt là minh chứng cho sự đảo lộn trật tự cũ trong xã hội phong kiến. Kinh tế công thương nghiệp nước ta giai đoạn này phát triển cũng là lý do thúc đẩy sự xuất hiện của truyện Nôm. Giai đoạn từ thế kỉ XVI - thế kỉ XVIII, công thương nghiệp phát triển rộng khắp.
Trong thời đại có nhiều biến động về chính trị - xã hội, những xung đột nội bộ không thể giải quyết, kinh tế hàng hóa phát triển kéo theo đó là vai trò của đồng tiền, lối sống thị dân đã tác động vào sự băng hoại ý thức hệ của giai cấp thống trị. Trong truyện Nôm có những chuyện như: vợ gian thông với đình trưởng để hắn thừa cơ cướp tiền giành dụm của chồng sao bao nhiêu năm đi làm ăn xa (Tống Trân - Cúc Hoa) chính là biểu hiện của của sự suy thoái đạo đức trong một xã hội vì đồng tiền. Đồng thời sự gia tăng của lối sống thị dân lại càng tác động mạnh mẽ vào sự băng hoại của ý thức hệ phong kiến. Và vì thế, những tư tưởng dân chủ, tiến bộ như tinh thần đấu tranh chống lại những lễ giáo phong kiến nghiệt ngã, cùng với tinh thần đấu tranh đòi tự do hôn nhân, đồi quyền sống cho người phụ nữ… được biểu hiện trong truyện Nôm cũng chính là bắt nguồn từ nền tảng kinh tế - xã hội của thời đại lịch sử này.
Về văn hóa, nghệ thuật Sự ra đời của truyện Nôm gắn liền với các tiền đề văn hoá, nghệ thuật. Các loại hình dân gian phát triển mạnh mẽ nhất như nghệ thuật sân khấu cổ truyền, phù điêu dân gian, văn học dân gian được đề cao. Nhìn chung những nét sinh hoạt đời thường trần tục, bình dân đầy tính hiện thực được đưa vào các loại hình nghệ thuật như một tất yếu lịch sử. Trước đây, các nhà trí thức phong kiến cho rằng văn học dân gian chỉ là 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tài sản tinh thần của hạng thứ dân.
Đến thời kỳ này, do ảnh hưởng tư tưởng dân chủ, nhiều nghệ sĩ tìm đến phương thức biểu đạt của loại hình này mà cụ thể là thể thơ lục bát và thể loại truyện cổ tích. Tất nhiên, trước khi dùng lục bát, truyện Nôm đã thể nghiệm ở thơ Đường luật trong vài ba tác phẩm nhưng không mấy thành công. Do không bị gò bó chặt chẽ ở phương diện niêm luật nên lục bát đã trở nên phù hợp trong việc đảm nhiệm vai trò kéo dài văn bản, đáp ứng nhu cầu tự sự, gần gũi với tư duy số đông chúng dân đương thời. Lục bát là thể thơ mà cha ông trong quá khứ đã chuẩn bị trước để ươm trồng truyện Nôm.
Về mặt cốt truyện, liên quan chặt chẽ tới luồng gió dân chủ, thể loại tự sự dân gian có sẵn - truyện cổ tích trở thành nguồn cội của truyện Nôm. Cốt truyện cổ tích được bác học hóa, có chỗ đứng riêng, sinh mệnh mới trong dòng chảy văn học viết. Qua đó, có thể thấy, văn học trung đại Việt Nam có mối quan hệ mật thiết với văn học dân gian. Truyện Nôm không đơn thuần là kết quả nội sinh của văn hóa tộc người Kinh ở Việt Nam mà nó còn được ra đời bởi sự giao lưu văn hóa.
Việt Nam nằm trong vùng văn hóa khu vực phương Đông, có mối quan hệ với “vài ba nền văn học già” như Ấn Độ, Hi - La, đặc biệt với Trung Hoa. Vì vậy, văn học nước nhà ít nhiều ảnh hưởng từ những quốc gia này. Sự giao lưu văn hóa diễn ra qua con đường chính trị, đường ngoại thương, qua con đường đi sứ hoặc di dân khẩn thực… Bên cạnh văn liệu, văn học Việt Nam trung đại còn ảnh hưởng không nhỏ từ các học thuyết tôn giáo như Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo. “Cùng với văn học Trung Hoa, người Việt còn tiếp thu tinh hoa từ nền văn học Ấn Độ, đặc biệt là hệ tư tưởng Phật giáo, các loại hình văn học Phật giáo.
Ngoài ra, chúng ta còn tiếp nhận những cái hay, cái đẹp từ nền văn hiến các dân tộc lân cận như Champa, Lào, Campuchia, Thái Lan,…” [62, tr. Sự hình thành và phát triển của thể loại truyện Nôm không thể tách rời quá trình phát triển của văn học chữ Nôm và văn xuôi, văn vần nói riêng cũng như quá trình hình thành và phát triển của loại hình tự sự trong văn học Việt Nam nói chung. Truyện Nôm còn được hình thành từ quan điểm sáng tác của người nghệ sỹ.