Chương 1. HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ SỰ HÌNH THÀNH CHỦ ĐỀ BIỂN ĐẢO TRONG SÁNG TÁC CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA 1. Khái quát các chặng đường sáng tác của Trần Đăng Khoa 1.1 Thời kì niên thiếu Trần Đăng Khoa - thần đồng thi ca Việt Nam sinh ngày 26 tháng 4 năm 1958 tại thôn Điền Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Ngay từ nhỏ Trần Đăng Khoa đã lớn lên cùng những câu chuyện, những bài thơ ca cổ của người mẹ tảo tần.
Anh trai của Trần Đăng Khoa - nhà thơ Trần Nhuận Minh cũng là người say mê văn học. Có lẽ vì vậy Trần Đăng Khoa khi học hết vỡ lòng đã rất thích đọc sách và thuộc nhiều ca dao. Sáng tác của Trần Đăng Khoa cho đến thời điểm hiện tại rất phong phú về thể loại: Thơ, văn xuôi, phê bình văn học, trường ca.Những sáng tác đó có thể chia làm hai thời kì: Thời kì niên thiếu và thời kì trưởng thành. Nói đến thơ thiếu nhi không thể không nói đến thơ thời niên thiếu của nhà thơ Trần Đăng Khoa, người nổi lên như thần đồng thi ca của những năm 60 thế kỷ XX.
Nhà văn Đình Kính đã nhận xét về thơ Trần Đăng Khoa: “Thơ Trần Đăng Khoa hấp dẫn như loại vang nho, nhẹ, không gây sốc, không làm chúng ta khùng nhưng uống rồi sẽ ngấm, sẽ say lâu và khó bỏ.” Thời kì niên thiếu được tính từ khi Trần Đăng Khoa cho ra đời bài thơ Con bướm vàng năm 1966. Lúc ấy cậu bé 8 tuổi Trần Đăng Khoa chỉ làm thơ một cách ngẫu hứngcảm xúc đến với anh chân thật và giản dị. Anh từng tâm sự: “ Không biết các nhà thơ khác làm thơ như thế nào? Còn tôi, bài thơ đến với tôi thường bất chợt. Có khi đang ngồi nói chuyện với bạn tự dưng trong đầu nảy ra một ý gì đó mà mình tự thấy hay hay.
Cũng có khi đang đọc sách, gặp một chi tiết thú vị, rồi chi tiết đó cũng gợi cho mình một cái tứ nào đó. Thế rồi bài thơ hình thành, bài thơ đầu tiên ra đời trong những phút ngẫu hứng ấy”[40, tr. Bài thơ Con bướm vàng là tác phẩm đầu tay của Trần Đăng Khoa nhưng đã để lại một ấn tượng mạnh mẽ về một giọng thơ trong sáng, hồn nhiên và chân thành. Nối tiếp sau thành công đó là sự nở rộ của cảm xúc và tài năng Trần Đăng Khoa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 bằng việc ra đời hàng loạt các bài thơ có giá trị như Chiếc ngõ nhỏ, Trăng sáng sân nhà em, Trông trăng, Bên kia sông Kinh Thầy, Ảnh Bác, Hạt gạo làng ta, Kể cho bé nghe,.Những bài thơ ngộ nghĩnh nhưng cũng rất đỗi tinh tế ấy đến với người đọc với một số lượng lớn.
Ta có thể thấy rằng, cùng lứa tuổi với Trần Đăng Khoa cũng có rất nhiều các bạn nhỏ làm thơ nhưng không phải ai cũng đạt được thành công như Trần Đăng Khoa, thành công của Trần Đăng Khoa đó là cách cảm nhận những điều tồn tại xung quanh mình qua lăng kính trẻ thơ, ngây thơ, ngộ nghĩnh, nhưng quan sát tinh tế, liên tưởng độc đáo và thú vị đưa người đọc đi từ bất ngờ này tới bất ngờ khác. Thời kì niên thiếu là thời kì của một tài năng nở rộ, thăng hoa về cảm xúc, quãng thời gian rực rỡ của Trần Đăng Khoa. Thời thơ ấu tôi và bạn bè đã đọc thuộc lòng những câu trong Nghe thầy đọc thơ, Hạt gạo làng ta.Mặc dù chưa hiểu hết được hết cái hay của những câu thơ đó, chúng tôi vẫn cảm nhận được một cái gì đó rất gắn bó, gần gũi. Sau này lớn lên, tôi biết được tác giả của những vần thơ đã đi theo mình suốt thời thơ ấu là Trần Đăng Khoa, và càng thú vị khi biết rằng những bài thơ đó được sáng tác khi tác giả còn rất nhỏ.
Đọc thơ của Trần Đăng Khoa thời niên thiếu là một thế giới lung linh đầy màu sắc và ánh sáng, ngộ nghĩnh và đáng yêu mở ra. Thế giới ấy được soi chiếu qua lăng kính trẻ thơ, trong sáng đến kì diệu, hồn nhiên đến ngộ nghĩnh thơ ngây, sống động đến bất ngờ. Trong thế giới đó ẩn chứa rất nhiều những hình ảnh điển hình của làng quê Việt từ mảnh vườn, cánh đồng, cánh cò, dòng sông, cho đến những cây trồng, con vật bé nhỏ, bạn của trẻ con nhà nông như chú dế, con giun, con kiến, con trâu, con cua, bờ rào, cây chuối, cây bưởi.Đối với Trần Đăng Khoa tất cả đều trở nên có hồn, tất cả ngộ nghĩnh, đáng yêu. Trần Đăng Khoa đã thổi linh hồn của cuộc sống khiến cho những vật vô tri vô giác ấy trở thành thế giới trong trẻo của riêng anh.
Độc giả như đắm chìm vào thế giới ấy khi đọc thơ Trần Đăng Khoa. Trâu ơi, ăn cỏ mật Hay là ăn cỏ gà Đừng ăn lúa đồng ta Trâu ơi uống nước nhá LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Trâu cứ chén cho no Ngày mai cày thật khỏe Đừng lo đồng nứt nẻ. (Con trâu đen lông mượt) Cánh đồng là không gian khá quen thuộc đối với làng quê người Việt, đó không chỉ là không gian sản xuất nông nghiệp mà còn là không gian rất riêng của đám trẻ thôn quê sau giờ học tập với những trò chơi dân gian thả diều, bắt bóng, chơi quay, chọi dế. Một không gian rộng mở cho những ước mơ bay xa.
Cánh đồng làng Điền Trì Sớm nay sao mà rộng Sương tan trên mũi súng Trên sừng trâu cong veo (Cánh đồng làng Điền Trì) Hạt gạo có tầm quan trọng vô cùng to lớn đối với cư dân nông nghiệp lúa nước. Trong thời chiến hạt gạo càng thêm phần giá trị. Hạt gạo“gửi ra tiền tuyến - gửi về phương xa”. Trần Đăng Khoa đã hiểu rất rõ điều này không hào nhoáng mà rất chân thật những nỗi vất vả của người dân lao động quanh năm chân lấm tay bùn và sự khắc nghiệt của khí hậu thời tiết cũng được tác giả khắc họa.
Hạt gạo làng ta Có vị phù sa Của sông Kinh Thầy Có hương sen thơm Trong hồ nước đầy .Giọt mồ hôi sa Những trưa tháng sáu Nước như ai nấu Chết cả cá cờ Cua ngoi lên bờ Mẹ em xuống cấy. (Hạt gạo làng ta) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Không chỉ sáng tác những bài thơ ngộ nghĩnh con trẻ, chúng ta còn nhận thấy một Trần Đăng Khoa suy tư, chiêm nghiệm người lớn trước tuổi. Khi Trần Đăng Khoa viết về chú bộ đội, những anh hùng trong thời chiến. Có qua những cuộc đấu tranh Máu người đổ xuống mới thành núi sông Đẹp sao dòng máu anh hùng Lại từ sông núi chảy trong tim người (Khúc hát người anh hùng) Qua tấm gương anh hùng Mạc Thị Bưởi tác giả thể hiện lòng biết ơn, tự hào về truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.
Có máu và nước mắt đổ xuống để dựng lên tượng đài bất diệt về lòng yêu nước của dân tộc. Có ai có thể nhận ra tác giả của những dòng thơ chiêm nghiệm này lại là một cậu bé mười hai tuổi khi viết về người mẹ của mình. Nắng mưa từ những ngày xưa Lặn trong đời mẹ đến giờ chưa tan Cả đời đi gió đi sương Bây giờ mẹ lại lần giường tập đi (Mẹ ốm) Cậu bé Trần Đăng Khoa không chỉ có tố chất thơ ca mà còn là một tâm hồn rung động tinh tế, nhạy cảm. Cảm nhận sự vật tồn tại xung quanh mình nhẹ nhàng, chậm dãi.
Những sự vật tưởng chừng rất đỗi tầm thường dưới sự quan sát tỉ mỉ của Trần Đăng Khoa nổi bật lên ý nghĩa sâu sắc, làm lay động lòng người. Mái gianh ơi hỡi mái gianh Ngấm bao mưa nắng mà thành quê hương (Khúc hát người anh hùng) Hay Ngoài thềm rơi chiếc lá đa Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng (Đêm Côn Sơn) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Điều này đã khiến nhiều nhà thơ thuộc thế hệ đàn anh có tuổi đời, tuổi nghề và vị thế vững chãi trong làng văn thời ấy đưa ra nhận xét về Trần Đăng Khoa như sau: “Tinh hoa văn học của một dân tộc đã dồn đúc vào một số ít người, trong đó có Khoa. Giời đã mượn cái miệng trẻ con để làm thơ cho người lớn đọc. Không hiểu sao một chú bé tám tuổi lại có được những câu thơ như vậy.
Đó là câu thơ của Giời”[59,tr. Có thể thấy rằng, thời niên thiếu Trần Đăng Khoa đã nhanh chóng gặt hái được nhiều thành công, nền tảng vững chắc trên con đường sáng tạo nghệ thuật sau này của mình. Chỉ trong vòng mười năm ngoài tập Góc sân và khoảng trời, Trần Đăng Khoa đã xuất bản 4 tập trường ca: Khúc hát anh hùng, Trừng phạt, Làng quê, Đánh Thần Hạn. Từ năm 1968- 1983 thơ của anh liên tục được xuất bản, thơ Trần Đăng Khoa khiến không chỉ các em nhỏ mà bạn đọc xa gần đều đón nhận nhiệt tình, say mê.
Các tác phẩm thơ thời niên thiếu được xuất bản trong nước: - Góc sân và khoảng trời, Nhà xuất bản Hải Dương, 1968. - Từ góc sân nhà em, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1968. - Thơ Trần Đăng Khoa, tập 1, Nhà xuất bản Hải Dương, 1970. - Từ góc sân nhà em(Tập khác), Nhà xuất bản Hải Dương, 1972.
- Góc sân và khoảng trời (tập khác), Nhà xuất bản Kim Đồng, 1973. - Khúc hát người anh hùng (trường ca),Nhà xuất bản Văn nghệ quân đội, 1974. - Đánh Thần Hạn(trường ca), Nhà xuất bản văn nghệ, Hà Nội. - Em kể chuyện này, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1977.
- Kể cho bé nghe, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1979. - Thơ Trần Đăng Khoa, tập 2, Nhà xuất bản Hải Dương, 1982. - Thơ Trần Đăng Khoa, Nhà xuất bản Kim Đồng, 1982. - Góc sân và khoảng trời, Nhà xuất bản Đồng Tháp, 1983.
- Hạt gạo làng ta, Nhà xuất bản Hải Hưng, 1983. - Trần Đăng Khoa, Thơ với tuổi thơ, Nhà xuất bản Kim Đồng, 2007. Các tác phẩm xuất bản ở nước ngoài - Tiếng hát còn tiếp tục, xuất bản ở Pháp, năm 1971. - Góc sân và khoảng trời, xuất bản tại Cuba, năm 1973.
- Cánh diều no gió, xuất bản tại Cộng hòa dân chủ Đức, năm 1974. - Com bướm vàng, xuất bản tại Hunggari, năm 1973. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Thơ Trần Đăng Khoa thể hiện một năng lực quan sát nhạy bén của tác giả đối với cảnh vật và cuộc sống thôn quê.