Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIAO DỊCH DÂN SỰ VÔ HIỆU DO LỪA DỐI VÀ HẬU QUẢ PHÁP LÝ CỦA GIAO DỊCH DÂN SỰ VÔ HIỆU DO LỪA DỐI 1. Khái niệm về giao dịch dân sự và giao dịch dân sự vô hiệu 1. Khái niệm, đặc điểm pháp lý của giao dịch dân sự 1. Khái niệm về giao dịch dân sự Theo từ điển Tiếng Việt thì giao dịch được hiểu là sự giao tiếp, tiếp xúc giữa hai hay nhiều đối tác với nhau.
Dưới góc độ xã hội học, giao dịch chính là mối quan hệ giữa người với người, cũng là mối liên hệ phổ biến và lâu đời nhất trong xã hội loài người. Ngay từ khi xã hội loài người có sự phân công lao động và xuất hiện hình thức trao đổi hàng hóa thì giao dịch đã hình thành và giữ vai trò điều tiết các mối quan hệ xã hội. Có một thời, giao dịch nếu không đồng nghĩa với sự trao đổi tài sản nhằm thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của các bên, thì giao dịch được hiểu là quan hệ trong đó ít nhất một bên là thương nhân hoặc người giàu (người có nhiều của cải) và biện pháp thông qua đó, thương nhân hoặc người có của tích lũy của cải cho mình [38, tr. Trong cuộc sống hiện tại, giao dịch được xem là "công cụ" thông dụng và có hiệu quả, bảo đảm cho các quan hệ dân sự được thực hiện trong hành lang pháp lý an toàn nhằm thúc đẩy giao lưu dân sự ngày càng phát triển.
Ngoài ra, giao dịch dân sự còn là phương tiện pháp lý quan trọng để cho các công dân thỏa mãn nhu cầu vật chất, tinh thần trong sản xuất kinh doanh cũng như sinh hoạt tiêu dùng. Do đó, vị trí, vai trò của giao dịch dân sự ngày càng được khẳng định trong hệ thống pháp luật. Trong một xã hội phát triển luôn luôn đặt ra nhu cầu phải hoàn thiện, phát triển chế định giao dịch. Vì lẽ đó, mà ngay từ thế kỷ thứ XVIII, nhà triết học, xã hội học người Pháp 8 Plulur đã dự đoán: "Hợp đồng chiếm 9/10 dung lượng các bộ luật hiện hành, và đến lúc nào đó tất cả các điều khoản của bộ luật, từ điều khoản thứ nhất đến điều khoản cuối cùng đều quy định về hợp đồng".2] Trên thế giới hiện nay, quá trình phát triển của chế định giao dịch ở mỗi quốc gia tuy có những đặc thù riêng, nhưng cũng không nằm ngoài quỹ đạo chung.
Đó là: luôn nâng cao vị trí, vai trò của chế định giao dịch trong hệ thống pháp luật, nhất là trong nền kinh tế thị trường, nơi mà mọi dịch vụ và tài sản, hàng hóa phải được tự do chuyển dịch theo ý chí của các chủ thể và chỉ bị can thiệp trong các trường hợp mà ở đó có sự giới hạn của pháp luật hoặc có sự tranh chấp giữa các chủ thể. Chính vì thế mà vai trò của giao dịch nói chung và giao dịch dân sự nói riêng càng được thể hiện lớn hơn và giữ một vị trí quan trọng trong hệ thống pháp luật quốc gia. Trong hệ thống pháp luật của các quốc gia, các nhà khoa học pháp lý cũng như các nhà lập pháp tiếp cận giao dịch dưới những góc độ khác nhau mà đưa ra các chế định khác nhau về giao dịch, về những quy định chung của giao dịch dân sự. Ví dụ, BLDS của nước Cộng hòa Pháp không đưa ra chế định giao dịch dân sự mà chỉ đưa ra chế định hợp đồng dân sự và chế định thừa kế, còn đối với BLDS và thương mại Thái Lan, BLDS Nhật Bản đưa ra chế định hành vi pháp lý bao trùm lên chế định hợp đồng và chế định thừa kế theo di chúc.
Nhìn chung, pháp luật của phần lớn các nước đều không có khái niệm về giao dịch dân sự, mà khái niệm về giao dịch dân sự chỉ đề cập đến dưới góc độ khoa học.8] Dưới góc độ khoa học, các nhà khoa học Nhật Bản đề cập "giao dịch dân sự là hành vi hợp pháp nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự" [1, tr. Với khái niệm này, các nhà khoa học Nhật Bản không nêu ra loại giao dịch cụ thể nào mà nó là tất cả những hành vi tự nguyện của các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ dân sự nhằm thu được một 9 kết quả nhất định và các hành vi này không trái với pháp luật. Khi tham gia vào các quan hệ dân sự sẽ làm phát sinh quyền và nghĩa vụ dân sự của các chủ thể và pháp luật thừa nhận các quan hệ này, đồng thời tạo điệu kiện bảo đảm cho các quyền, nghĩa vụ đó trở thành hiện thực. Như vậy, phần lớn các quan hệ trong cuộc sống được điều chỉnh bằng pháp luật và được coi là giao dịch pháp luật dân sự; đối với quan hệ nhân thân, nhiều quan hệ nhân thân phi tài sản (trừ sự kiện sinh ra và chết đi) phát sinh trên cơ sở giao dịch dân sự như kết hôn, nhận con nuôi.
Đối với các quan hệ về tài sản (trừ quan hệ thừa kế theo pháp luật) còn tất cả đều được chế định pháp luật về giao dịch dân sự điều chỉnh [1, tr. Ở Việt Nam, chế định giao dịch dân sự được quy định trong chương 5, Phần thứ nhất của BLDS nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2005. Điều 121 BLDS 2005 quy định: “Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Đối với giao dịch dân sự là hợp đồng, còn được quy định tại phần thứ ba – Nghĩa vụ dân sự và hợp đồng dân sự.
Đối với giao dịch dân sự là hành vi pháp lý đơn phương còn được quy định một phần trong phần hợp đồng dân sự như hứa thưởng và thi có giải (mục 13) và một phần trong phần thứ tư (thừa kế) của Bộ Luật. Dưới góc độ khoa học, khái niệm giao dịch dân sự được các nhà khoa học Việt Nam đề cập trong nhiều tài liệu với góc độ khác nhau. Theo đó, “giao dịch dân sự là hành vi được thực hiện nhằm thu được kết quả nhất định và pháp luật tạo điều kiện cho kết quả trở thành hiện thực” hay “ giao dịch dân sự là một sự kiện pháp lý, bao gồm hành vi pháp lý đơn phương hoặc đa phương (hợp đồng) làm phát sinh hậu quả pháp lý” [2, tr. Theo từ điển Tiếng Việt giao dịch là có quan hệ gặp gỡ, tiếp xúc nhau.
Trong quan hệ dân sự, việc gặp gỡ, tiếp xúc nhau được diễn ra để thể hiện ý chí của các 10 bên trực tiếp và công khai. Cũng có quan điểm cho rằng giao dịch dân sự là hành vi pháp lý hợp pháp biểu hiện ý chí của một hoặc nhiều người nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Như vậy, giao dịch dân sự dù được nhìn nhận dưới góc độ nào cũng đều bao gồm hợp đồng dân sự và hành vi pháp lý đơn phương. Hợp đồng dân sự là một loại giao dịch phổ biến nhất, thông dụng nhất nó phát sinh thường xuyên trong đời sống hàng ngày của chúng ta và giữ vị trí vô cùng quan trọng trong việc điều tiết các quan hệ tài sản, nhất là trong nền kinh tế thị trường hiện nay.
Hợp đồng là hình thức pháp lý thích hợp bảo đảm cho việc vận động của hàng hóa và tiền tệ, chính vì lẽ đó mà pháp luật về hợp đồng giữ một vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia. "Pháp luật về hợp đồng được coi như hộ chiếu cho phép đi vào tất cả các lĩnh vực. Về phương diện chính trị và pháp lý, hợp đồng là phương tiện pháp lý cho phép các bên có thể phát triển trong xã hội, thậm chí không phụ thuộc vào xã hội" [81, tr. Hợp đồng có thể diễn ra giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với pháp nhân hay giữa các pháp nhân, tổ chức với nhau, các bên tự do thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng nhằm đạt mục đích nhất định về vật chất hoặc tinh thần nhưng không trái với pháp luật và đạo đức xã hội của Quốc gia và của thế giới, mà các chủ thể tham gia hợp đồng chịu sự điều chỉnh.
Sự tự do thỏa thuận giữa các chủ thể trong giao dịch dân sự thường là sự bàn bạc, đi đến thống nhất ý chí của các bên trong việc làm phát sinh thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự nhất định. Việc thỏa thuận này không bị cản trở bởi bất cứ yếu tố chủ quan và khách quan nào, trừ trường hợp trái với pháp luật và đạo đức xã hội. Ví dụ, các bên tham gia ký kết hợp đồng mua bán một chiếc xe máy, chủ sở hữu và người mua chiếc xe này có quyền tự do, bàn bạc thỏa thuận giá cả, phương thức thanh toán, thời gian, địa điểm giao xe.Trên thực tế thì sự tự do, thỏa thuận mới chỉ là điều kiện cần nhưng vẫn 11 chưa phải là điều kiện đủ. Bởi lẽ, sự thỏa thuận phải làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên mới đủ điều kiện hình thành hợp đồng.
Ví dụ, lời hứa của cha mẹ với con cái hoặc giữa bạn bè với nhau không làm phát sinh hậu quả pháp lý. Thậm chí trong một số trường hợp hành vi thỏa thuận giữa các bên, có ý chí làm phát sinh hậu quả pháp lý nhưng sau đó nếu các bên không mong muốn xảy ra thì hậu quả cũng không xảy ra. Đây là yếu tố quan trọng để xác định sự khác nhau giữa hợp đồng với các quan hệ xã hội khác. Sự thỏa thuận phải dựa trên cơ sở pháp luật cho phép, nếu trái với các quy định của pháp luật thì hợp đồng sẽ bị hủy bỏ, các bên giải quyết hậu quả theo quy định của pháp luật hoặc tự thỏa thuận.
Tuy nhiên, trong thực tiễn cũng có loại hợp đồng không có sự bàn bạc, thỏa thuận trước giữa các bên, một bên đơn phương ấn định các điều khoản của hợp đồng còn bên kia có quyền chấp nhận hay không chấp nhận. Thực tế, loại hợp đồng này thường diễn ra rất phong phú, đa dạng. Ví dụ như hợp đồng lao động giữa nhà tuyển dụng lao động và người lao động thường do nhà tuyển dụng lao động soạn sẵn, người lao động chỉ việc chấp nhận hay không chấp nhận các điều khoản này trong hợp đồng, theo đó, nếu người lao động chấp nhận các điều khoản này thì hợp đồng được giao kết, còn nếu không chấp nhận thì không phát sinh hợp đồng.