Luận Văn Thạc Sĩ: Nghiên Cứu Giám Sát Của Ủy Ban Mặt Trận Tổ Quốc Tại Huyện An Lão, Bình Định

Luận văn thạc sĩ phân tích giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc từ thực tiễn huyện An Lão, Bình Định, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Lê Thị Mỹ
• Người hướng dẫn: TS. Trần Minh Đức
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam từ thực tiễn huyện An Lão, Bình Định
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ GIÁM SÁT CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• 1.1.1. Khái niệm, đặc điểm về giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• 1.1.2. Vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIÁM SÁT CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM TẠI HUYỆN AN LÃO, BÌNH ĐỊNH
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁM SÁT CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN HUYỆN AN LÃO, BÌNH ĐỊNH
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Giới thiệu và tính cấp thiết của đề tài

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc từ thực tiễn tại huyện An Lão, Bình Định. Với bối cảnh Việt Nam chỉ có một đảng cầm quyền, nguy cơ quan liêu, tham nhũng và lạm quyền là những thách thức lớn. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và phản biện xã hội, đảm bảo quyền lực nhà nước được kiểm soát. Từ năm 2013, Hiến pháp và các văn bản pháp luật đã mở rộng phạm vi giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, đặc biệt tại huyện An Lão, nơi đã có những kết quả khả quan nhưng còn nhiều hạn chế.

1.1. Bối cảnh và mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng hoạt động giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tại huyện An Lão, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả. Mục tiêu là xây dựng luận cứ khoa học để cải thiện cơ chế giám sát, góp phần xây dựng chính quyền trong sạch, vững mạnh.

1.2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào hoạt động giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tại huyện An Lão từ năm 2014 đến 2019, dựa trên Hiến pháp 2013, Luật Mặt trận Tổ quốc 1999 và các quyết định liên quan.

II. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn thạc sĩ dựa trên quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về kiểm soát quyền lực nhà nước. Phương pháp nghiên cứu bao gồm hệ thống, so sánh và phân tích tổng hợp. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc trong việc xây dựng Đảng và chính quyền, đảm bảo quyền lực nhà nước được thực thi đúng đắn.

2.1. Khái niệm và đặc điểm giám sát

Giám sát được định nghĩa là hoạt động theo dõi, quan sát và tác động để đảm bảo đối tượng tuân thủ quy định. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thực hiện giám sát xã hội, mang tính đại diện và bảo vệ quyền lợi nhân dân.

2.2. Vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân, tham gia xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh. Hoạt động giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc góp phần phát hiện và xử lý sai phạm, đảm bảo quyền lực nhà nước được kiểm soát.

III. Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả giám sát

Tại huyện An Lão, hoạt động giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc đã đạt được những kết quả nhất định, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Công tác giám sát chưa được xây dựng kế hoạch cụ thể, phối hợp giữa các tổ chức chưa chặt chẽ. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như tăng cường cơ chế giám sát, nâng cao năng lực cán bộ và đẩy mạnh sự tham gia của cộng đồng.

3.1. Thực trạng giám sát tại huyện An Lão

Hoạt động giám sát tại huyện An Lão đã góp phần phát hiện và xử lý nhiều vấn đề liên quan đến chính sách công và quản lý nhà nước. Tuy nhiên, hiệu quả giám sát còn hạn chế do thiếu kế hoạch và sự phối hợp không đồng bộ.

3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả giám sát

Để nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát, cần tăng cường cơ chế giám sát, đào tạo nâng cao năng lực cán bộ và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Các giải pháp này sẽ góp phần cải thiện chất lượng giám sát, đảm bảo quyền lực nhà nước được kiểm soát chặt chẽ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là phương thức thực thi quyền làm chủ của nhân dân, đóng vai trò kiểm soát quyền lực nhà nước và phòng ngừa tệ quan liêu, tham nhũng. Tại huyện An Lão, một huyện miền núi phía Bắc tỉnh Bình Định với dân số khoảng 32.000 người thuộc 3 dân tộc Kinh, Bana và Hre, hoạt động giám sát của Mặt trận Tổ quốc mang ý nghĩa đặc thù trong việc gắn kết chính quyền với cộng đồng dân cư. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: làm thế nào để nâng cao hiệu lực, hiệu quả pháp lý của hoạt động giám sát xã hội tại một địa bàn miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều thách thức.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận văn là xây dựng hệ thống luận cứ khoa học và đánh giá toàn diện thực trạng công tác giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam huyện An Lão trong giai đoạn từ năm 2014 đến năm 2019. Phạm vi không gian bao quát toàn bộ 10 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 1 thị trấn và 9 xã, cùng 57 thôn, làng trên địa bàn huyện. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp đánh giá 100% các mô hình giám sát cơ sở, làm cơ sở hoàn thiện quy trình kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của hơn 32.000 người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Bên cạnh đó, luận văn vận dụng lý thuyết dân chủ xã hội chủ nghĩa nhằm phân tích cơ chế nhân dân thực hiện quyền lực thông qua các tổ chức chính trị - xã hội.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 4 khái niệm then chốt:

• Giám sát chính trị - xã hội: Hoạt động theo dõi, xem xét, đánh giá của các chủ thể ngoài nhà nước đối với hoạt động của cơ quan công quyền mà không mang tính quyền lực cưỡng chế nhà nước.
• Quyền làm chủ của nhân dân: Quyền năng chính trị cho phép công dân trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia quản lý nhà nước và xã hội.
• Liên minh chính trị: Bản chất tổ chức của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nơi hiệp thương và tập hợp ý chí, nguyện vọng của mọi giai tầng xã hội.
• Phản biện xã hội: Hoạt động nhận xét, đánh giá, kiến nghị đối với các dự thảo văn bản chính sách, pháp luật trước khi ban hành.

Cơ sở pháp lý trung tâm của nghiên cứu căn cứ vào Điều 9 Hiến pháp năm 2013, Điều 25 và Điều 26 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015, cùng Quyết định số 217-QĐ/TW ngày 12/12/2013 của Bộ Chính trị về quy chế giám sát và phản biện xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hồ sơ lưu trữ của 47 cuộc giám sát liên ngành, 134 lượt tiếp nhận đơn thư phản ánh khiếu nại, 433 ý kiến cử tri, cùng các báo cáo tổng kết giai đoạn 2014-2019 của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện An Lão và 10 xã, thị trấn trực thuộc.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 10 đơn vị hành chính cấp xã (đạt tỷ lệ khảo sát 100%) và 57 thôn, làng trên địa bàn huyện An Lão. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để khảo sát thực tế kết quả lấy phiếu tín nhiệm đối với 467 cán bộ chủ chốt cấp xã và đánh giá năng lực của 50 thành viên thuộc các Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư cộng đồng.

Luận văn kết hợp 3 phương pháp phân tích chủ đạo: phương pháp hệ thống, phương pháp so sánh luật học và phương pháp phân tích tổng hợp số liệu thực chứng. Việc lựa chọn các phương pháp này nhằm liên kết chặt chẽ các quy định pháp luật với dữ liệu thực tế tại địa bàn miền núi, đảm bảo tính khách quan và khoa học khi đánh giá hiệu lực giám sát xã hội. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý thông tin được thực hiện liên tục trong khung thời gian 5 năm, từ năm 2014 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực chứng giai đoạn 2014-2019 tại huyện An Lão đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, trong công tác tham gia xây dựng chính sách, pháp luật và giám sát cán bộ, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện đã đóng góp 68 ý kiến vào các dự thảo văn bản, đề án phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, đơn vị đã chủ trì tổ chức lấy phiếu tín nhiệm thành công cho 467 cán bộ chủ chốt cấp xã, thị trấn, tạo chuyển biến rõ nét về trách nhiệm thực thi công vụ.

Thứ hai, trong hoạt động giám sát cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc huyện đã cử đại diện phối hợp cùng Hội đồng nhân dân huyện tiến hành 47 cuộc giám sát độc lập tại 47 cơ quan, đơn vị. Trong 5 năm, hệ thống Mặt trận tiếp nhận 433 ý kiến, kiến nghị của cử tri, trong đó có 401 ý kiến thuộc thẩm quyền giải quyết của chính quyền địa phương (chiếm tỷ lệ 92,61%) và 32 ý kiến thuộc thẩm quyền của cơ quan Trung ương (chiếm 7,39%). Công tác tiếp dân được duy trì đều đặn 2 lần mỗi tháng tại bộ phận một cửa Ủy ban nhân dân huyện, tiếp nhận và xử lý 134 lượt công dân đến phản ánh, khiếu nại.

Thứ ba, công tác giám sát ở cấp cơ sở đạt độ bao phủ tuyệt đối khi 100% xã, thị trấn thành lập được Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư cộng đồng với tổng số 50 thành viên. Trong nhiệm kỳ, Ban Thanh tra nhân dân đã thực hiện 125 cuộc giám sát việc thực hiện chính sách xã hội, trong khi Ban Giám sát đầu tư cộng đồng triển khai 231 cuộc giám sát đối với các công trình đường giao thông, trường mầm non và nhà văn hóa thôn.

Thứ tư, công tác giám sát đại biểu dân cử và bầu cử được triển khai trên diện rộng. Mặt trận Tổ quốc các cấp đã phối hợp tổ chức tiếp xúc cử tri tại 860 điểm với quy mô từ 80 đến 150 cử tri mỗi điểm, tổng hợp 768 ý kiến phản ánh. Trong các kỳ bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân, đơn vị đã trực tiếp giám sát 123 cuộc hiệp thương và thực hiện 126 đợt rà soát đơn thư, góp phần phát hiện và chỉnh sửa kịp thời các sai sót về phiếu bầu và danh sách niêm yết.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân đạt được những kết quả trên là nhờ sự hoàn thiện của thể chế, đặc biệt là Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015 và Nghị quyết liên tịch số 403/2017/NQLT. Đội ngũ cán bộ địa phương từng bước được chuẩn hóa khi trên 95% cán bộ có trình độ chuyên môn từ trung cấp trở lên và khoảng 5% đạt trình độ thạc sĩ.

Tuy nhiên, hiệu lực pháp lý sau giám sát vẫn còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu do các văn bản pháp luật hiện hành chưa quy định chế tài bắt buộc các cơ quan nhà nước phải giải trình hoặc thực hiện kiến nghị của Mặt trận. Bên cạnh đó, tâm lý nể nang, ngại va chạm ở cấp cơ sở khiến công tác giám sát cán bộ, đảng viên chưa đi sâu vào việc tu dưỡng đạo đức theo Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII.

So sánh với các nghiên cứu tại đô thị như Đà Nẵng năm 2015 hay địa bàn đồng bằng như Nghệ An năm 2012, mô hình giám sát tại huyện An Lão mang tính đặc thù sâu sắc. Với địa hình miền núi bị chia cắt trong mùa mưa lũ và hạ tầng còn khó khăn, vai trò của 231 cuộc giám sát đầu tư cộng đồng tại 57 thôn bản chính là chìa khóa bảo đảm chất lượng các công trình nông thôn mới.

Toàn bộ dữ liệu thực chứng 5 năm có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện biến động số lượng 125 cuộc giám sát thanh tra nhân dân và 231 cuộc giám sát đầu tư cộng đồng theo từng năm. Bên cạnh đó, cấu trúc 433 ý kiến cử tri có thể được trình bày bằng biểu đồ tròn phân loại theo các nhóm vấn đề trọng điểm: đất đai, môi trường và chính sách an sinh xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng công tác giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại huyện An Lão và các địa bàn tương đồng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế pháp lý về chế tài xử lý sau giám sát. Cơ quan có thẩm quyền cần ban hành quy định bắt buộc các cơ quan quản lý nhà nước phải trả lời bằng văn bản và công khai phương án khắc phục trong thời hạn từ 15 đến 30 ngày kể từ khi nhận được kiến nghị giám sát của Mặt trận.

Thứ hai, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực làm công tác Mặt trận. Phấn đấu 100% cán bộ Mặt trận cấp xã và 50 thành viên Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư cộng đồng được bồi dưỡng kỹ năng giám sát chuyên sâu định kỳ hàng năm. Cần có chính sách thu hút cán bộ pháp lý, nâng tỷ lệ cán bộ Mặt trận có trình độ đại học chuyên ngành luật từ mức dưới 10% hiện nay lên 20-25% trong giai đoạn 2021-2025.

Thứ ba, đổi mới phương thức và nội dung giám sát sát thực tiễn. Chuyển dịch từ hình thức giám sát định kỳ theo kế hoạch sang tăng cường giám sát đột xuất đối với các vấn đề bức xúc. Tập trung giám sát 100% các dự án khai thác tài nguyên, môi trường sông suối và các dự án di dân tái định cư xuất phát từ 134 lượt phản ánh của người dân.

Thứ tư, tăng cường phối hợp liên ngành và gắn kết giám sát với công tác xây dựng Đảng. Thường trực Mặt trận Tổ quốc huyện cần ký kết quy chế phối hợp hành động định kỳ với Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Viện Kiểm sát nhân dân huyện An Lão; triển khai hiệu quả Quy định số 124-QĐ/TW về giám sát việc tu dưỡng đạo đức, lối sống của người đứng đầu tại 10/10 xã, thị trấn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Cán bộ Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cấp huyện, xã: Nắm vững quy trình tổ chức đoàn giám sát, phương pháp điều hành 231 cuộc giám sát đầu tư cộng đồng và cách thức xử lý kiến nghị cử tri hiệu quả.
• Giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính: Tiếp cận nguồn dữ liệu thực chứng 5 năm (2014-2019) với các phân tích sâu sắc về mối quan hệ giữa lý luận kiểm soát quyền lực và thực tiễn thực thi tại cơ sở.
• Đại biểu Hội đồng nhân dân và cán bộ cơ quan hành chính nhà nước cấp huyện: Hoàn thiện quy chế phối hợp liên ngành, chuẩn hóa quy trình xử lý 401 kiến nghị thuộc thẩm quyền địa phương và nâng cao trách nhiệm giải trình trước nhân dân.
• Thành viên Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư cộng đồng tại 57 thôn, làng: Tham khảo phương pháp giám sát các công trình hạ tầng dân sinh và quy trình tổ chức lấy phiếu tín nhiệm cho 467 cán bộ chủ chốt tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Giám sát của Mặt trận Tổ quốc khác với hoạt động thanh tra nhà nước như thế nào? Giám sát của Mặt trận Tổ quốc mang tính xã hội, đại diện cho quyền làm chủ của nhân dân và không sử dụng quyền lực cưỡng chế nhà nước. Ngược lại, thanh tra nhà nước mang tính quyền lực công, do cơ quan hành chính thực hiện và có quyền áp dụng các chế tài xử phạt theo quy định của pháp luật.

Ban Giám sát đầu tư cộng đồng tại huyện An Lão đã đạt được những kết quả cụ thể nào? Trong giai đoạn 2014-2019, Ban Giám sát đầu tư cộng đồng tại 10 xã, thị trấn đã thực hiện 231 cuộc giám sát độc lập. Các cuộc giám sát tập trung vào các công trình đường bê tông nông thôn, trường mầm non và nhà văn hóa tại 57 thôn, giúp phát hiện và ngăn chặn kịp thời nhiều sai phạm kỹ thuật.

Tại sao công tác giám sát đối với cán bộ, công chức, đảng viên ở cơ sở còn gặp khó khăn? Khó khăn xuất phát từ việc thiếu các quy định pháp lý cụ thể về quyền giám sát của Mặt trận đối với đảng viên ngoài khu vực nhà nước. Đồng thời, tâm lý nể nang, ngại va chạm của đội ngũ cán bộ Mặt trận cơ sở và sự thiếu vắng chế tài bắt buộc giải trình đã làm giảm hiệu lực giám sát thực tế.

Vai trò của Mặt trận Tổ quốc huyện An Lão trong công tác bầu cử được thể hiện qua những con số nào? Mặt trận huyện đã chủ trì 860 điểm tiếp xúc cử tri, tổng hợp 768 ý kiến tâm huyết. Đơn vị đã trực tiếp tham gia 123 cuộc giám sát tại các hội nghị hiệp thương, tiếp xúc cử tri và thực hiện 126 đợt rà soát đơn thư khiếu nại, đảm bảo quy trình bầu cử diễn ra đúng pháp luật.

Quy trình tổ chức một đoàn giám sát của Mặt trận Tổ quốc được tiến hành như thế nào? Căn cứ Nghị quyết liên tịch số 403/2017/NQLT, quy trình gồm 5 bước: xây dựng kế hoạch và thu thập thông tin; ban hành và gửi quyết định thành lập đoàn trước ít nhất 15 ngày; tiến hành làm việc trực tiếp với đối tượng được giám sát; xây dựng báo cáo kiến nghị; theo dõi và đôn đốc việc thực hiện kiến nghị.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và nền tảng pháp lý về giám sát chính trị - xã hội theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015.
• Đánh giá thực chứng chuỗi dữ liệu 5 năm (2014-2019) tại huyện An Lão với 47 cuộc giám sát phối hợp, 125 cuộc giám sát thanh tra nhân dân và 231 cuộc giám sát công trình cộng đồng.
• Làm rõ nguyên nhân của 7 nhóm hạn chế thực tế, nổi bật là sự thiếu hụt chế tài xử lý sau giám sát và năng lực chuyên môn chưa đồng đều của cán bộ cơ sở.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào hoàn thiện thời hạn giải trình 15-30 ngày và chuẩn hóa đào tạo 100% cán bộ giám sát cơ sở giai đoạn 2021-2025.
• Khẳng định mô hình giám sát xã hội tại 57 thôn, làng là công cụ hữu hiệu để bảo vệ lợi ích hợp pháp của hơn 32.000 người dân miền núi.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về hoạt động giám sát tại một huyện miền núi đặc thù, làm cầu nối giữa lý luận luật học và thực tiễn quản trị địa phương. Các cơ quan quản lý nhà nước và hệ thống Mặt trận Tổ quốc các cấp cần sớm nghiên cứu, ứng dụng các giải pháp của đề tài vào lộ trình đổi mới phương thức giám sát xã hội trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ GIÁM SÁT CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 1. Khái niệm, đặc điểm về giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Để đưa ra cách hiểu về giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là gì, trước hết cần làm rõ một số khái niệm sau: - Giám sát là gì? Giám sát là thuật ngữ được dùng nhiều trong các văn bản của cơ quan Đảng và Nhà nước. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì: “giám sát là một hình thức hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc tổ chức xã hội nhằm bảo đảm pháp chế hoặc sự chấp hành những quy định chung nào đó”.

Từ điển Luật học định nghĩa: “giám sát được hiểu là sự theo dõi, quan sát hoạt động thường xuyên, liên tục và sẵn sàng tác động bằng các biện pháp tích cực để buộc và hướng hoạt động của đối tượng chịu sự giám sát đi đúng quỹ đạo, quy chế nhằm đạt được mục đích, hiệu quả xác định từ trước, bảo đảm cho pháp luật được tuân thủ nghiêm chỉnh” (32, tr. Xét về cấu trúc, giám sát được thực hiện bởi hai loại chủ thể: giám sát của các cơ quan quyền lực nhà nước (giám sát trong hệ thống nhà nước) và giám sát của các chủ thể xã hội (giám sát từ bên ngoài vào hệ thống nhà nước). Hoạt động giám sát của các chủ thể xã hội được gọi là giám sát chính trị - xã hội. Giám sát chính trị - xã hội phân biệt với giám sát nhà nước ở chỗ: chủ thể giám sát chính trị - xã hội là nhân dân trực tiếp tham gia giám sát hoặc thông qua các tổ chức do mình ủy nhiệm.

Giám sát chính trị - xã hội không mang tính quyền lực nhà nước, đối tượng giám sát xã hội là các cơ quan quyền lực nhà nước, phương thức giám sát chính trị - xã hội cũng linh loạt, năng động và khách quan hơn giám sát nhà nước vì nó là giám sát từ bên ngoài vào hệ thống nhà nước. Mặc dù có sự diễn đạt khác nhau, từ các định nghĩa này, có thể thấy những đặc trưng duy nhất của giám sát: Là hoạt động phản ánh mối quan hệ giữa chủ thể và đối tượng trong một hệ thống, cấu trúc xã hội xác định. Mục đích là nhằm phòng ngừa, uốn nắn những sai phạm có thể xảy ra trong quá trình thực hiện và đảm bảo cho hệ thống vận hành đạt hiệu quả cao. Trong hệ thống xã hội, hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay, giám sát được thực hiện bởi nhiều cấp độ chủ thể khác nhau: Giám sát của Đảng, giám sát của Nhà nước, giám sát của nhân dân và giám sát của xã hội.

Từ những phân tích trên, có thể nêu định nghĩa. Giám sát là hình thức giám sát của các chủ thể ngoài nhà nước thông qua các tổ chức xã hội hoặc bằng hình thức giám sát trực tiếp của công dân đối với tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, của đảng cầm quyền nhằm đảm bảo thực thi quyền lực của nhân dân. Từ khái niệm trên, có thể rút ra các đặc điểm giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam: Tại khoản 2, Điều 25, Luật Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam năm 2015 đã nêu “Giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam mang tính xã hội, đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, kịp thời phát hiện và kiến nghị xử lý sai phạm, khuyết điểm; kiến nghị sửa đổi, bổ sung chính sách, pháp luật; phát hiện, phổ biến những nhân tố mới, các điển hình tiên tiến và những mặt tích cực; phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, góp phần xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh.9] Hoạt động giám sát được thực hiện bởi hoạt động giám sát của các chủ thể xã hội và hoạt động giám sát của cơ quan Nhà nước. Hoạt động giám sát của các chủ thể xã hội gọi là giám sát xã hội, chủ thể giám sát xã hội là các đảng chính trị, các tổ chức chính trị- xã hội, báo chí, công dân.

Đảng cầm quyền là chủ thể xây dựng cơ cấu tổ chức bộ máy và trực tiếp lãnh đạo Nhà nước. Phương thức giám sát xã hội được thực hiện thông qua Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, các đoàn thể. bằng hình thức giám sát gián tiếp (thông qua đại diện) hoặc giám sát trực tiếp. Giám sát xã hội là sự bổ sung khách quan cho cho hính thức giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước và hệ thống.

Hoạt động giám sát phải được thực hiện theo nguyên tắc phát huy quyền làm chủ của nhân dân và thành viên của Mặt trận. Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị ở nước ta là những thiết chế tổ chức vừa mang tính chính trị, vừa mang tính xã hội và tính nhân dân. Thứ nhất, tính chính trị của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể - xã hội - Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội do Đảng Cộng sản Việt Nam sáng lập và lãnh đạo. - Đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tính chính trị cần được xác định rõ nét trong quy định: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là liên minh chính trị.

Thứ hai, tính chất xã hội của ủy ban Mặt trận Tổ Quốc và các tổ chức đoàn thể xã hội - Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, là nơi tập hợp quần chúng, hiệp thương ý chí nguyện vọng của quần chúng nhân dân. - Các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội là các tổ chức tự nguyện, tập hợp, đoàn kết và đại diện cho ý chí, lợi ích của các hội viên, đoàn viên. Đồng thời, các đoàn thể chính trị - xã hội này là tổ chức bảo vệ lợi ích hợp pháp, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần của các đoàn viên, hội viên, vì sự phát triển của cộng đồng và xã hội. Các tổ chức chính trị - xã hội là thành viên của Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam đồng thời cũng là thành viên của hệ thống chính trị.

Các tổ chức chính trị - xã hội có quan hệ với Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam là mối quan hệ hợp tác, chủ động và bình đẳng trong công tác phối hợp thể hiện: Độc lập với nhau về công tác tổ chức, do các tổ chức thành viên đều có điều lệ, có con dấu riêng và đại diện cho lợi ích của từng tổ chức, nhưng chung quy lại, tất cả các tổ chức thành viên đều hoạt động vì lợi ích chung, lợi ích của đất nước, của dân tộc, tất cả vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. - Uỷ ban Mặt trận giữ mối liên hệ và phối hợp công tác với các tổ chức thành viên. Các tổ chức đoàn thể với tư cách là thành viên của Mặt trận có quyền yêu cầu Uỷ ban Mặt trận bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, yêu cầu Uỷ ban Mặt trận cùng cấp tổ chức hiệp thương để phối hợp với các thành viên có liên quan nhằm hưởng ứng sáng kiến của mình về các cuộc vận động nhân dân thực hiện chương trình của Mặt trận. Mặt khác, Uỷ ban Mặt trận trong mối quan hệ chặt chẽ với các tổ chức thành viên thực hiện việc cung cấp thông tin về hoạt động của Uỷ ban mình cho các thành viên; đôn đốc các thành viên thực hiện đúng chính sách đại đoàn kết dân tộc và tham gia công tác Mặt trận.

- Trong cơ cấu thành phần Uỷ ban Mặt trận, người đứng đầu các đoàn thể chính trị - xã hội, thông qua hiệp thương, được cử vào Uỷ ban Mặt trận, nếu trong thực tiễn hoạt động làm trái những quy định và điều lệ của Mặt trận thì tuỳ mức độ sai phạm mà bị khiển trách, cảnh cáo hoặc thôi công nhận là thành viên Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Vị thế, vai trò của Ủy ban Mặt trận tổ Quốc Việt Nam đã được Đảng và Nhà nước ta khẳng định trong các văn kiện, cương lĩnh xây dựng đất nước… Thời gian gần đây Đảng, Nhà nước ta ngày càng khẳng định vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam với quy mô, hình thức rộng hơn, được quy định trong các văn bản như: Tại khoản 1, Điều 9 Hiến pháp năm 2013 khẳng định vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam ngày càng rộng hơn, phù hợp với yêu cầu đổi mới của đất nước. “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.

Luật Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam năm 2015 quy định: “Kế thừa vai trò lịch sử của Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, lãnh đạo, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.