CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VÀ DU LỊCH BỀN VỮNG 1. Các khái niệm cơ bản về phát triển du lịch bền vững 1. Khái niệm về phát triển bền vững Hoạt động phát triển là áp lực của cuộc sống, là qui luật tất yếu của sự tiến hóa, trong hoạt động phát triển KTXH có hai mặt: một mặt giúp cho cải thiện chất lượng môi trường sống, giúp con người có cuộc sống đầy đủ hơn về vật chất, phong phú về văn hóa… Mặt khác là đã tạo ra hàng loạt các vấn đề như khan hiếm, cạn kiệt tài nguyên, môi trường bị ô nhiễm và suy thoái về chất lượng… Nhưng phát triển như thế nào để con người của thế hệ hiện tại và tương lai có được cuộc sống đầy đủ hơn về mặt vật chất và tinh thần phong phú. Hiện nay, vẫn còn nhiều tranh luận dưới những góc độ khác nhau về khái niệm “phát triển bền vững”.
Theo quan điểm của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (1980), “phát triển bền vững phải cân nhắc đến hiện trạng khai thác của nguồn tài nguyên tái tạo và không tái tạo, đến các điều kiện thuận lợi cũng như khó khăn trong việc tổ chức các kế hoạch hành động ngắn hạn và dài hạn đan xen nhau” định nghĩa này chú trọng đến việc sử dụng các nguồn tài nguyên chứ chưa đưa ra một bức tranh toàn diện về phát triển bền vững. Tuy nhiên, khái niệm do Uỷ ban Liên Hợp quốc về Môi trường và Phát triển – UNCED (1987) được đưa ra sử dụng rộng rãi hơn là: “phát triển bền vững thỏa mãn những nhu cầu của hiện tại nhưng không làm giảm khả năng thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ mai sau”. Như vậy, nếu một hoạt động có tính bền vững, xét về mặt lý thuyết nó có thể thực hiện mãi mãi. (Nguyễn Thị Thanh Hoài, 2012) Ở Việt Nam, trong Báo cáo Chính trị Đại hội Đảng lần VIII (1996) cũng đã khẳng định: “bảo vệ môi trường sinh thái, sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên tự nhiên như một bộ phận không thể tách rời của phát triển bền vững”.1 Các nguyên tắc và mục đích của phát triển bền vững CÁC NGUYÊN TẮC CÁC MỤC ĐÍCH Nguyên tắc này là phát triển để đạt - Những nhu cầu thiết yếu PHÁT mục tiêu chính yếu thỏa mãn những - Thúc đẩy tăng trưởng lại TRIỂN nhu cầu cơ bản của cộng đồng địa - Nền kinh tế địa phương bền phương.
vững Nguyên tắc này nhấn mạnh là “sự - Phát triển hệ sinh thái phát triển” và “môi trường” phải LÂU - Đa dạng sinh học tương hợp giữ gìn, bảo vệ lâu dài DÀI những nguồn sống và tôn trọng sức - Tái tạo những tài nguyên có thể chịu đựng của môi trường sinh thái. tái tạo hoặc không tái tạo được - Sự cảm nhận như nhau giữa Nguyên tắc này đòi hỏi sự hợp lý, các thế hệ CÔNG sự cân bằng trong việc sử dụng - Giữa các thế hệ MINH những nguồn tài nguyên nói chung - Giữa các quốc gia (giữa hiện tại và tương lai). - Trong khi ra quyết định Nguyên tắc này hỗ trợ phát triển - Kinh tế và môi trường bền vững, không làm thay đổi các ĐẠO giá trị, thái độ và những hành vi. - Những sự thay đổi các giá trị ĐỨC Thiết lập – đề ra các chính sách, - Những sự thay đổi hành động KT – XH, môi trường, kể cả hành - Đạo đức nói chung vi của người dân nói chung (Nguồn: Tổ chức du lịch thế giới - UNWTO) Phát triển bền vững là xu hướng phát triển tất yếu của toàn cầu, phát triển phải gắn với bền vững vì nếu chỉ phát triển thì chưa đủ.
Phát triển bền vững là phát triển để cải thiện nâng cao sức khỏe giáo dục và phúc lợi xã hội. Phát triển bền vững là c 11 tạo sự công bằng xã hội, công bằng giữa các thế hệ đi trước, hiện tại và tương lai. Phát triển bền vững luôn luôn bao gồm 5 yếu tố có mối quan hệ tương tác lẫn nhau: - Yếu tố kinh tế: Sự sáng tạo ra của cải vật chất phải đi đôi với việc cải thiện điều kiện sống. - Yếu tố xã hội: Đảm bảo sự hoàn thiện về giáo dục, y tế, dinh dưỡng, nhà cửa.
- Yếu tố an ninh an toàn: Đảm bảo các quyền con người, sự tự do chính trị, an ninh. - Yếu tố văn hoá: Giới thiệu được bản sắc và giá trị độc đáo riêng đến nhiều người, và giữ gìn được bản sắc đó. - Yếu tố sinh thái: Ưu tiên cho việc giữ gìn và bảo toàn các tài nguyên thiên nhiên phục vụ cho cuộc sống con người. Nhìn chung: Những quan điểm đã được đưa ra ở trên về phát triển bền vững phải được thực hiện từ lúc lập kế hoạch hành động, khai thác cho nhu cầu của con người hiện tại và mai sau nhưng không làm xâm hại đến môi trường sống của con người.
Khái niệm về du lịch bền vững Giáo sư, Tiến sĩ Berneker – một chuyên gia hàng đầu có uy tín về lĩnh vực du lịch trên thế giới đã viết rằng: “Đối với du lịch, có bao nhiêu tác giả nghiên cứu về nó thì có bấy nhiêu định nghĩa” (Nguyễn Văn Đính và Trần Thị Minh Hoà, 2006). Hiện nay, trên thế giới vẫn chưa thống nhất về quan niệm phát triển DLBV. Du lịch bền vững được định nghĩa theo một số cách sau: Theo Machado (2003) đã định nghĩa DLBV là: “các hình thức DL đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách DK, ngành DL và cộng đồng địa phương nhưng không ảnh hưởng tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau. DL khả thi về kinh tế nhưng không phá hủy tài nguyên mà tương lai của DL phụ thuộc vào nó, đặc biệt là môi trường tự nhiên và kết cấu xã hội của cộng đồng địa phương”.
Định nghĩa này tập trung vào tình bền vững của các hình thức DL (sản phẩm DL) chưa hề đề cập một cách tổng quát tính bền vững cho toàn ngành DL. c 12 Theo Hội đồng DL và lữ hành quốc tế (1996), “DLBV là việc đáp ứng các nhu cầu hiện tại của du khách và vùng DL mà vẫn đảm bảo những khả năng đáp ứng nhu cầu các thế hệ DL tương lai”. Đây là một định nghĩa ngắn gọn dựa trên định nghĩa về phát triển bền vững của UNCED. Tuy nhiên, định nghĩa này còn quá chung chung, chỉ đề cập đến sự đáp ứng nhu cầu của du khách hiện tại và tương lai chứ chưa nói đến nhu cầu của cộng đồng dân cư địa phương, đến môi trường sinh thái, đa dạng sinh học.
Tại Hội nghị về môi trường và phát triển của Liên hợp quốc tại Rio de Janeiro (1992), Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đã đưa ra định nghĩa: "DLBV là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách DL và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển HĐDL trong tương lai. DLBV nhằm thoả mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá, đa 13 dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống con người". Định nghĩa này hàm chứa đầy đủ các nội dung, các hoạt động, các yếu tố liên quan đến DLBV. Định nghĩa này cũng đã chú trọng đến cộng đồng dân cư địa phương, bảo vệ môi trường sinh thái, gìn giữ bản sắc văn hoá.
Trong luận văn này, tác giả muốn hướng theo định nghĩa của Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) tuy hơi dài nhưng nó đã tổng quát và đầy đủ nhất với những nội dung liên quan đến phát triển DLBV. Vai trò của phát triển du lịch bền vững đối với phát triển kinh tế - xã hội Thực tế đang diễn ra trên thế giới đã cho thấy, DL đã mang lại nguồn thu đáng kể góp phần kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của nhiều ngành công nghiệp, nông nghiệp, thủy sản. thúc đẩy sự phát triển kinh tế ở nhiều địa phương và quốc gia. Hầu hết các nhà quan sát đều kết luận rằng quy mô của DL là lớn.
Theo tính toán của Hội đồng Du lịch lữ hành thế giới (WTTC), thu nhập của DL bao gồm cả c 13 DL quốc tế và DL nội địa năm 2015 là 7,2 nghìn tỷ USD, tăng 5,4% so với năm trước, chiếm 3,8% GDP của thế giới. Nếu tính cả những đóng góp trực tiếp và gián tiếp thì ngành DL chiếm 10,6% GDP toàn thế giới. Hàng năm, ngành này tạo ra 74,2 triệu việc làm, chiếm 2,8% lao động trên toàn cầu (WTTC, 2015). Giá trị của DL còn biểu hiện ở chỗ nó là ngành thu ngoại tệ, là ngành xuất khẩu tại chỗ.
Ở rất nhiều quốc gia, du lịch là dịch vụ xuất khẩu chủ yếu và trở thành động lực chủ yếu để phát triển kinh tế. Theo Hiệp hội Du lịch Châu Á - Thái Bình Dương (PATA), hàng năm khách DL đem lại thu nhập cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương khoảng 35 tỷ USD (UNWTO, 2016). Ngoài ý nghĩa về mặt kinh tế, thì phát triển DLBV còn góp phần giới thiệu truyền bá nét văn hoá dân tộc cho bạn bè trên thế giới. Phát triển DLBV ngày càng trở nên quan trọng hơn trong xã hội hiện nay: DL phát triển bền vững sẽ mang tính chất giáo dục cao về ý thức BVMT và nguồn tài nguồn tự nhiên cho khách DL và cả cộng địa phương.
DLBV là phương tiện cải thiện và nâng cao sức khỏe, giáo dục, và phúc lợi cho xã hội, nâng cao thu nhập, tạo thêm công ăn việc làm cho dân cư. Nếu không có phát triển bền vững thì tương lai của các nguồn tài nguyên sẽ bị cạn kiệt. DL phát triển bền vững là giúp giảm thiểu đói nghèo và ngăn ngừa vấn đề suy thoái MT trong hiện tại và tương lai. Phát triển DLBV là biện pháp thiết thực nhất để cứu lấy MT thiên nhiên và là biện pháp gián tiếp cứu lấy con người.
Phát triển DLBV là nhân tố quan trọng trong quan hệ hữu nghị giữa các nước trên thế giới và tạo điều kiện trong việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Có thể nói rằng, phát triển DLBV là việc cần làm và có vị trí quan trọng trong nền kinh tế góp phần quan trọng trong việc tăng tốc của nền kinh tế đất nước.