Phần mở đầu, phần nội dung gồm 3 chương và phần kết luận. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỜ CÚNG VÀ DI SẢN DÙNG VÀO VIỆC THỜ CÚNG 1. Nguồn gốc và truyền thống thờ cúng Trên Thế giới, nhiều nơi cũng có phong tục thờ cúng tổ tiên hoặc thờ cúng người đã chết như ở Việt Nam. Các kết quả khảo cổ và nghiên cứu về dân tộc học cho thấy thờ cúng tổ tiên cổ truyền còn lưu lại nhiều dấu ấn ở vùng Công Gô (Châu Phi), ở các dân tộc vùng quần đảo Mê la nê di (Mélanessia), vùng Xi bê ri (Nga), ở các dân tộc Pô- ê-blô, Anh điêng, Mê hi cô, Pê ru (Mỹ la tinh), ở Trung Quốc, Mông Cổ và nhiều nơi khác.
Ở Việt Nam, thờ cúng là một tín ngưỡng lâu đời trong văn hóa của người Việt. Phong tục thờ cúng là một nội dung trong đời sống tinh thần thuộc phạm trù ý thức xã hội nên tất yếu nó phải chịu sự quy định của tồn tại xã hội. Do đó, việc tìm hiểu về nguồn gốc và truyền thống của phong tục thờ cúng tổ tiên cần phải xuất phát từ đời sống tự nhiên và đời sống xã hội. Về điều kiện tự nhiên: Việt Nam nằm trong khu vực bán đảo Đông Dương nhưng tính chất bán đảo của Việt Nam là rõ nét nhất, khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm mưa nhiều và có 2 mùa gió rõ rệt, gió mùa đông bắc thổi từ Trung Quốc vào làm cho không khí vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ lạnh và khô hanh trong khoảng thời gian từ tháng 10 năm trước đến tháng 3 năm sau, 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhiệt độ trung bình khoảng dưới 18 độ; gió mùa hè từ Nam bán cầu vượt xích đạo qua Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương có tính chất nóng ẩm, tạo nên những cơn mưa lớn.
Do kiến tạo địa lý tự nhiên cùng với điều kiện khí hậu đã hình thành nên một đặc điểm tổng hợp của môi trường tự nhiên là môi trường nước. Xuất phát từ điều kiện tự nhiên của môi trường nước này mà cư dân vùng đồng bằng thấy chỉ trồng lúa - loại cây lương thực cần nước và nắng là phù hợp nhất. Cũng chính từ phương thức canh tác này đã quyết định tới các hoạt động sinh hoạt tinh thần của người Việt, tạo cho người Việt những sở trường văn hoá gắn liền với nước: Ở Bắc Bộ, mùa lễ hội thường diễn ra vào đầu mùa xuân khi việc trồng cấy đã xong. Những trò chơi dân gian gắn liền với môi trường nước, như "Rối nước" là sản phẩm riêng chỉ của Việt Nam, hội thi "đua thuyền" có rất nhiều ở các vùng quê.
Việc canh tác lúa đạt tới mức gần như là một nghệ thuật. Tuy nhiên, ở thời kỳ đầu của phương thức canh tác lúa nước người Việt cổ đã gặp nhiều khó khăn trong việc trị thuỷ và thường bất lực trước các hiện tượng thiên nhiên như lũ lụt, thiên tai. Khi bất lực trước những hiện tượng thiên nhiên mà ở thời kỳ sơ khai con người không giải thích được nên đã tìm đến lối thoát về tinh thần là "cầu xin trời đất", cho rằng những biểu hiện của thiên nhiên đều do sức mạnh của các vị thần, mỗi hành vi của con người đều do trời đất sắp đặt, quyết định. Nếu con người làm điều thiện thì sẽ được ban phúc, nếu làm điều ác sẽ bị trừng phạt.
Do đó, trong nhiều lễ hội của người Việt không bao giờ là thiếu mục tế lễ cầu cho mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu. Theo học giả Đào Duy Anh thì về phương diện tôn giáo, cứ theo các truyền kỳ đời trước thì ta có thể đoán rằng tổ tiên ta ở đời thượng cổ tín ngưỡng một thứ tự nhiên đa thần giáo, tin rằng phàm các hiện tượng và thế lực tự nhiên ở trong vũ trụ, như trời đất, mưa gió, núi sông đều có thần linh chủ trương. Có lẽ người ta tưởng rằng linh hồn người chết thường đi lại với người sống, nếu có cúng quẩy thì vong hồn phù hộ, nếu 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không thì vong hồn làm cho đau ốm. Sự tế tự ở đời thượng cổ thì phần nhiều có tính chất nông nghiệp, cốt để kỷ niệm những thời thiết quan trọng về nghề nông ở trong một năm, nhất là mùa xuân và mùa thu [1, tr.
Do điều kiện về khí hậu, điều kiện tự nhiên và môi trường, tập quán sản xuất đã tác động quyết định đến việc hình thành phong tục thờ cúng nên người Việt thường tổ chức lễ hội, cầu trời đất mưa thuận gió hòa, đi lễ thường vào đầu năm mới và các lễ hội của người Việt đều được tổ chức vào đầu mùa xuân, như lễ Chùa Hương, lễ chùa Yên tử, lễ đền thờ Thánh Tản viên. Về mặt vị trí địa lý: Việt Nam nằm ở tâm điểm của đường giao lưu quốc tế theo hai trục Bắc - Nam và Đông - Tây. Ở vị trí này, Việt Nam trở thành đầu cầu để tiến vào Đông Nam Á, nên có điều kiện giao lưu, tiếp thu những tinh hoa của các nền văn hoá khác, đặc biệt ở gần với hai trung tâm văn minh nhân loại là Ấn Độ và Trung Quốc. Song Việt Nam cũng gặp những khó khăn khi thường là mục tiêu của các thế lực muốn bành trướng.
Bất cứ một sự bành trướng nào về mặt chính trị, quân sự, tôn giáo, văn hoá đều chọn Việt Nam làm bàn đạp khi tiến vào Đông Nam Á. Chính từ những điều kiện này đã tạo nên một đặc trưng của người Việt là truyền thống dựng nước và giữ nước. Do đó, về mặt văn hoá ngoài sự giao lưu bình thường với các nền văn hóa bên ngoài từ các hoạt động buôn bán, trao đổi hàng hóa theo đường biển của các thương nhân các nước mang lại, người Việt còn chịu ảnh hưởng của giao lưu văn hoá cưỡng bức từ những cuộc chiến tranh xâm lược của ngoại bang. Tuy nhiên, dân tộc Việt vẫn đứng vững trước bất kỳ chính sách đồng hoá nào do các hệ tư tưởng ngoại bang được đưa vào Việt Nam bản sắc văn hoá người Việt đã được định hình và cố định.
Tư tưởng Phật giáo hay Nho giáo truyền được vào Việt Nam là thông qua thái độ chủ động tiếp nhận của người Việt, người Việt tiếp thu, sửa đổi hoặc sáng tạo cho phù hợp trên cơ sở truyền thống bản địa, phù hợp môi trường văn hoá, thiên nhiên của 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người Việt. Hệ tư tưởng Nho giáo rất thịnh hành và phát triển ở Trung Quốc, khi được truyền vào Việt Nam, người Việt tiếp thu nhưng không sao chép y nguyên. Những khu biệt về điều kiện địa lý tự nhiên và môi trường sinh thái, khí hậu đã hình thành nên phương thức canh tác lúa nước tiểu canh. Từ phương thức sản xuất này đã tạo nên mô hình gia đình tiểu nông - những yếu tố trở thành nền tảng quyết định bản sắc văn hoá của người Việt.
Nền văn minh trồng lúa nước cũng tồn tại ở Trung Quốc, nhưng cấu trúc gia đình của người Trung Quốc là những đại gia đình, những gia tộc rất lớn. Có sự khác biệt này là do điều kiện tự nhiên của Trung Quốc khác Việt Nam, có diện tích đồng bằng rất lớn, đòi hỏi phải tập trung nhiều nhân lực. Quan niệm về gia đình trong học thuyết Nho giáo đề cao vai trò tuyệt đối của người đàn ông trong gia đình, quyền thống trị tuyệt đối của tộc trưởng; sự phân biệt ngôi thứ trong hôn nhân và gia đình (vợ cả, vợ thứ), quyền thừa kế của trưởng nam, quan hệ và vị trí giữa các thành viên trong gia đình - giữa cha mẹ với con cái, giữa ông bà với cháu, giữa vợ và chồng, giữa con trưởng với con thứ, giữa con trai với con gái có sự phân biệt rõ ràng, khắc nghiệt. Song khi tư tưởng của Nho giáo vào Việt Nam thì nó đã bị bản sắc văn hoá người Việt biến đổi cho phù hợp.
Người Việt chấp nhận tính quy củ, trật tự trên dưới và vai trò quyền trưởng nam, chấp nhận cấu trúc gia đình theo kiểu phụ hệ gia trưởng nhưng mối quan hệ giữa các thành viên gia đình gần gũi hơn, bởi vì, mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình người Việt lấy quan hệ huyết thống là hạt nhân quyết định chứ không phải lợi ích kinh tế. Điều này cũng làm cho quan hệ giữa các thành viên trong gia đình người Việt gần gũi, chất phác, bình đẳng hơn. Vai trò của người con gái trong gia đình người Trung Quốc là "Nữ nhi ngoại tộc" thì người Việt vẫn để cho con gái có quyền thừa kế và được thờ cúng cha mẹ (Luật Hồng Đức). Do đó, "Hình thức thờ cúng tổ tiên ở Trung Hoa và Hàn Quốc chủ yếu và hầu như chỉ được tiến hành trong phạm 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com vi dòng họ tại Từ Đường họ theo sự điều hành của Tộc trưởng (hầu như rất khó tìm bàn thờ tổ tiên trong các gia đình thành viên.
Trong khi đó, ở Viêt Nam lại ngược lại hình thức Từ đường không phải là phổ biến (nếu có chỉ là những dòng họ lớn phát đạt - nghĩa là có tính chất tầng lớp trên và cũng chỉ thực hành thờ cúng theo quy định thời gian lễ tiết chủ yếu) mà phổ biến chủ yếu lại là hình thức thờ cúng tại từng tiểu gia đình thành viên với đối tượng chủ yếu là gia trưởng" [32, tr.30] và "Tục thờ cúng tổ tiên chưa bao giờ (và có lẽ không bao giờ) là độc quyền gia trưởng hoặc trưởng nam trong nội bộ gia đình người Việt" [32, tr. Một trong những căn cứ nữa hình thành nên phong tục thờ cúng của người Việt là đặc tính trong phương thức xử sự.