Luận văn thạc sĩ các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và chấp nhận rủi ro tại các ngân hàng thương mại cổ phần việt nam

Luận văn: Yếu tố ảnh hưởng khả năng sinh lời, chấp nhận rủi ro tại NHTMCP Việt Nam. Phân tích chuyên sâu, hàm ý chính sách và giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Mỹ Hồng
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Thị Bích Nguyệt
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Khả Năng Sinh Lời Và Chấp Nhận Rủi Ro Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• TÓM TẮT - ABSTRACT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa của đề tài
• 1.7. Bố cục của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Khái niệm về khả năng sinh lời
• 2.2. Khái niệm về rủi ro ngân hàng
• 2.3. Khái quát về các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và chấp nhận rủi ro
• 2.3.1. Các yếu tố nội tại
• 2.3.2. Yếu tố vĩ mô
• 2.4. Tổng quan các nghiên cứu trước về các yếu tố tác động đến khả sinh lời và chấp nhận rủi ro của ngân hàng
• 2.4.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 2.4.2. Nghiên cứu trong nước
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình lý thuyết
• 3.2. Mô hình thực nghiệm
• 3.2.1. Hàm hồi quy
• 3.2.2. Biến phụ thuộc của mô hình I
• 3.2.3. Biến phụ thuộc của mô hình II
• 3.3. Mô tả dữ liệu nghiên cứu và cỡ mẫu
• 3.4. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.4.1. Các bước phân tích để lựa chọn mô hình phù hợp cụ thể như sau
• 3.4.2. Kiểm định các trường hợp khuyết tật của mô hình do vi phạm các giả định
• 3.5. Thảo luận kỳ vọng dấu của các biến
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU – THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.1.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.1.2. Kiểm định sự tương quan và đa cộng tuyến
• 4.1.3. Kiểm định lựa chọn mô hình Pooled và mô hình dữ liệu bảng FEM
• 4.1.4. Kiểm định lựa chọn mô hình Pooled và mô hình dữ liệu bảng REM
• 4.1.5. Kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi phần dư trên dữ liệu bảng - Greene (2000)
• 4.1.6. Kiểm định hiện tượng tự tương quan phần dư trên dữ liệu bảng - Wooldridge (2002) và Drukker (2003)
• 4.1.7. Phân tích kết quả hồi quy
• 4.1.8. Phân tích kết quả mô hình
• 4.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Hướng nghiên cứu tương lai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ĐỊNH LƯỢNG
• DANH MỤC NGÂN HÀNG
• PHỤ LỤC DỮ LIỆU

Tóm tắt

I. Luận văn thạc sĩ Tổng quan khả năng sinh lời ngân hàng

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, ngành ngân hàng Việt Nam đóng vai trò huyết mạch, phân bổ nguồn lực hiệu quả cho sự phát triển. Một hệ thống ngân hàng ổn định là nền tảng vững chắc để ứng phó với các cú sốc kinh tế. Do đó, việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của ngân hàng và mức độ chấp nhận rủi ro trở nên cấp thiết. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Ngọc Mỹ Hồng (2019) đã đi sâu vào vấn đề này, tập trung vào các Ngân hàng Thương mại Cổ phần (NHTMCP) Việt Nam trong giai đoạn 2010-2017. Nghiên cứu này không chỉ hệ thống hóa cơ sở lý thuyết mà còn cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị, đặc biệt trong bối cảnh môi trường lãi suất thấp kéo dài. Việc xác định các nhân tố tác động, từ yếu tố nội tại như quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn (CAR) đến các biến vĩ mô như lạm phát và GDP, giúp các nhà quản trị, nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư đưa ra quyết định sáng suốt. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định lượng hiện đại, cụ thể là mô hình hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data), để lượng hóa mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học quan trọng để hoàn thiện khung chính sách, nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng và đảm bảo sự phát triển bền vững của toàn hệ thống tài chính.

1.1. Bối cảnh nghiên cứu ngành ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2010 2017

Giai đoạn 2010-2017 là một thời kỳ đầy biến động của kinh tế Việt Nam nói chung và ngành ngân hàng nói riêng. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, nền kinh tế bước vào giai đoạn phục hồi nhưng đối mặt với nhiều thách thức như lạm phát cao trong những năm đầu và sau đó là một môi trường lãi suất tương đối thấp. Chính sách tiền tệ được điều hành linh hoạt để vừa kiểm soát lạm phát, vừa hỗ trợ tăng trưởng. Trong bối cảnh đó, các NHTMCP phải liên tục điều chỉnh chiến lược kinh doanh để duy trì và nâng cao hiệu quả kinh doanh ngân hàng thương mại. Đây là giai đoạn các ngân hàng đẩy mạnh tái cơ cấu, xử lý nợ xấu và nâng cao năng lực quản trị rủi ro ngân hàng. Việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận và rủi ro trong giai đoạn này cung cấp cái nhìn sâu sắc về khả năng thích ứng của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

1.2. Mục tiêu chính Phân tích khả năng sinh lời và mức độ chấp nhận rủi ro

Mục tiêu tổng quát của luận văn là xác định các yếu tố và mức độ ảnh hưởng của chúng đến khả năng sinh lời và chấp nhận rủi ro tại các NHTMCP Việt Nam. Cụ thể, nghiên cứu tập trung trả lời hai câu hỏi lớn: (1) Các yếu tố nội tại và vĩ mô nào tác động đến các chỉ số như tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM)? (2) Các yếu tố đó ảnh hưởng như thế nào đến mức độ chấp nhận rủi ro, được đo lường qua các chỉ tiêu liên quan đến rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản? Đặc biệt, luận văn nhấn mạnh vào việc phân tích các tác động này trong điều kiện môi trường lãi suất thấp, một bối cảnh mà các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chưa khai thác sâu.

1.3. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài đối với các nhà quản trị ngân hàng

Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn. Đối với các nhà quản trị ngân hàng, kết quả phân tích là nguồn thông tin giá trị để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng, xác định các nhân tố tích cực cần phát huy và các yếu tố tiêu cực cần khắc phục. Hiểu rõ mối quan hệ giữa tăng trưởng tín dụng, tỷ lệ nợ xấu (NPL) và lợi nhuận giúp ngân hàng xây dựng chính sách tín dụng phù hợp với khẩu vị rủi ro (risk appetite) của mình. Đối với Ngân hàng Nhà nước, các phát hiện của luận văn cung cấp cơ sở để hoạch định chính sách tiền tệ và các quy định giám sát an toàn vĩ mô, góp phần ổn định hệ thống tài chính. Các nhà đầu tư cũng có thể dựa vào đây để đánh giá tiềm năng và rủi ro khi đầu tư vào cổ phiếu ngành ngân hàng.

II. Thách thức lớn Lãi suất thấp ảnh hưởng đến lợi nhuận

Một trong những thách thức cốt lõi mà ngành ngân hàng Việt Nam phải đối mặt trong giai đoạn nghiên cứu là môi trường lãi suất thấp kéo dài. Theo lý thuyết, khi lãi suất giảm, chênh lệch giữa lãi suất cho vay và huy động (NIM) có xu hướng bị thu hẹp, trực tiếp làm giảm sút khả năng sinh lời của ngân hàng. Điều này tạo áp lực lớn lên các nhà quản trị trong việc tìm kiếm các nguồn thu nhập thay thế và tối ưu hóa chi phí. Luận văn của Nguyễn Ngọc Mỹ Hồng (2019) chỉ ra rằng, để bù đắp cho sự suy giảm thu nhập từ lãi, các ngân hàng có thể bị thúc đẩy nới lỏng tiêu chuẩn tín dụng hoặc tham gia vào các hoạt động có rủi ro cao hơn. Đây chính là mối liên hệ mật thiết giữa khả năng sinh lời và chấp nhận rủi ro. Việc quản trị rủi ro ngân hàng trong giai đoạn này trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Các ngân hàng không chỉ phải đối mặt với rủi ro tín dụng gia tăng từ việc cho vay các khách hàng kém chất lượng, mà còn cả rủi ro thanh khoản khi cấu trúc tài sản - nguồn vốn thay đổi. Việc hiểu rõ tác động đa chiều của chính sách tiền tệ lên hiệu quả kinh doanh ngân hàng thương mại là yêu cầu bắt buộc để tồn tại và phát triển bền vững.

2.1. Tác động của chính sách tiền tệ đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng

Chính sách tiền tệ, đặc biệt là việc điều hành lãi suất của Ngân hàng Nhà nước, có tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Khi lãi suất điều hành giảm, các ngân hàng thương mại có chi phí huy động vốn thấp hơn nhưng đồng thời cũng phải giảm lãi suất cho vay để duy trì tính cạnh tranh. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM), nguồn lợi nhuận chính của hầu hết các ngân hàng. Các nghiên cứu quốc tế như của Borio và cộng sự (2015) cũng chỉ ra rằng môi trường lãi suất thấp kéo dài có thể làm xói mòn lợi nhuận và tiềm ẩn nguy cơ gây bất ổn tài chính. Nghiên cứu này kiểm chứng giả thuyết đó trong bối cảnh Việt Nam, xem xét liệu các ngân hàng có thể bù đắp sụt giảm NIM bằng cách tăng thu nhập ngoài lãi hay không.

2.2. Nhận diện các loại rủi ro Rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản

Trong môi trường lãi suất thấp, áp lực lợi nhuận có thể dẫn đến việc nới lỏng các tiêu chuẩn cho vay, làm gia tăng rủi ro tín dụng. Các ngân hàng có thể chấp nhận cho vay những dự án hoặc khách hàng có mức độ rủi ro cao hơn để tìm kiếm tỷ suất sinh lời hấp dẫn hơn. Điều này thể hiện qua sự biến động của tỷ lệ nợ xấu (NPL). Bên cạnh đó, rủi ro thanh khoản cũng là một mối lo ngại. Sự thay đổi trong hành vi của người gửi tiền và cơ cấu tài sản của ngân hàng (ví dụ: đầu tư vào các tài sản kém thanh khoản hơn nhưng có lợi suất cao hơn) đòi hỏi công tác quản trị rủi ro ngân hàng phải nhạy bén và hiệu quả. Luận văn sử dụng các chỉ số tài chính để lượng hóa các loại rủi ro này và đưa chúng vào mô hình phân tích.

2.3. Mối liên hệ giữa khẩu vị rủi ro và chiến lược kinh doanh ngân hàng

Mỗi ngân hàng có một khẩu vị rủi ro (risk appetite) khác nhau, thể hiện mức độ rủi ro mà ban lãnh đạo sẵn sàng chấp nhận để đạt được mục tiêu lợi nhuận. Trong bối cảnh cạnh tranh và áp lực từ môi trường lãi suất thấp, khẩu vị rủi ro này có thể thay đổi. Một số ngân hàng có thể chọn chiến lược an toàn, tập trung vào việc tối ưu hóa chi phí và các dịch vụ truyền thống. Ngược lại, một số khác có thể mạnh dạn hơn trong việc mở rộng tăng trưởng tín dụng hoặc tham gia vào các mảng kinh doanh mới như kinh doanh ngoại hối, chứng khoán đầu tư. Mối quan hệ đánh đổi giữa rủi ro và lợi nhuận là trọng tâm của chiến lược kinh doanh. Nghiên cứu này giúp làm rõ liệu các yếu tố như quy mô ngân hàng hay mức vốn chủ sở hữu có ảnh hưởng đến việc định hình khẩu vị rủi ro của các NHTMCP Việt Nam hay không.

III. Hướng dẫn phân tích định lượng khả năng sinh lời ngân hàng

Để đánh giá một cách khách quan và khoa học các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và rủi ro, luận văn áp dụng phương pháp phân tích định lượng với công cụ chính là mô hình hồi quy dữ liệu bảng (Panel Data). Phương pháp này có ưu điểm vượt trội khi cho phép kết hợp cả dữ liệu chuỗi thời gian (8 năm, từ 2010-2017) và dữ liệu không gian chéo (20 NHTMCP), qua đó kiểm soát được các yếu tố đặc thù không quan sát được của từng ngân hàng và tăng độ tin cậy của kết quả. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên các lý thuyết nền tảng và các nghiên cứu thực nghiệm trước đó. Các biến số trong mô hình được lựa chọn cẩn thận để đại diện cho các khía cạnh khác nhau của hiệu quả hoạt động ngân hàng. Việc lựa chọn và định nghĩa rõ ràng các biến số là bước nền tảng, quyết định tính chính xác của toàn bộ phân tích. Các biến phụ thuộc phản ánh kết quả kinh doanh, trong khi các biến độc lập bao gồm cả yếu tố nội tại của ngân hàng và các yếu tố biến vĩ mô của nền kinh tế, tạo nên một bức tranh toàn diện về các lực lượng đang định hình hiệu quả kinh doanh ngân hàng thương mại tại Việt Nam.

3.1. Cơ sở lựa chọn mô hình hồi quy dữ liệu bảng Panel Data

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data) với 160 quan sát (20 ngân hàng x 8 năm). Việc lựa chọn mô hình hồi quy dữ liệu bảng thay vì hồi quy chuỗi thời gian hay hồi quy chéo riêng lẻ mang lại nhiều lợi ích. Nó giúp tăng số lượng quan sát, giảm thiểu hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến độc lập, và cung cấp các ước lượng hiệu quả hơn. Quan trọng hơn, dữ liệu bảng cho phép phân tích các mô hình tác động cố định (FEM) và tác động ngẫu nhiên (REM), giúp loại bỏ ảnh hưởng của các yếu tố đặc thù, không đổi theo thời gian của mỗi ngân hàng (như văn hóa quản trị, thương hiệu), từ đó cho ra kết quả ước lượng không chệch và nhất quán về tác động thực sự của các biến số đang được xem xét lên khả năng sinh lời của ngân hàng.

3.2. Các biến phụ thuộc ROA ROE NIM và PCL làm thước đo chính

Nghiên cứu sử dụng nhiều biến phụ thuộc để đo lường các khía cạnh khác nhau của kết quả hoạt động. Để đo lường khả năng sinh lời, ba chỉ số phổ biến được lựa chọn: Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) phản ánh hiệu quả sử dụng tài sản; Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) đo lường lợi ích cho cổ đông; và Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) thể hiện hiệu quả của hoạt động kinh doanh cốt lõi. Về phía rủi ro, biến "Các khoản trích lập dự phòng rủi ro tín dụng trên tổng dư nợ (PCL)" được dùng làm đại diện cho mức độ rủi ro tín dụng mà ngân hàng đang đối mặt. Việc phân tích đồng thời nhiều biến phụ thuộc giúp có được cái nhìn đa chiều và toàn diện hơn.

3.3. Các biến độc lập nội tại và biến vĩ mô trong mô hình phân tích

Mô hình hồi quy bao gồm hai nhóm biến độc lập chính. Nhóm thứ nhất là các biến nội tại, đặc trưng cho từng ngân hàng, bao gồm: Quy mô ngân hàng (SIZE, đo bằng logarit tổng tài sản), Mức vốn hóa (CAP, tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản), cơ cấu tài sản (LOANTA, tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản), và Mức độ đa dạng hóa thu nhập (NITA, tỷ lệ thu nhập ngoài lãi). Nhóm thứ hai là các biến vĩ mô, phản ánh môi trường kinh doanh chung, bao gồm: Tăng trưởng kinh tế (GDP), Tỷ lệ lạm phát (INF), và các biến lãi suất ngắn hạn và dài hạn. Sự kết hợp này cho phép tách bạch ảnh hưởng từ chiến lược của riêng ngân hàng và ảnh hưởng từ môi trường bên ngoài.

IV. Phương pháp luận văn Ước lượng mô hình FEM và REM

Quy trình nghiên cứu trong luận văn được thực hiện một cách bài bản và chặt chẽ, tuân thủ các tiêu chuẩn của một công trình phân tích định lượng học thuật. Dữ liệu tài chính của 20 NHTMCP được thu thập từ các báo cáo tài chính và báo cáo thường niên đã được kiểm toán trong giai đoạn 2010-2017. Dữ liệu vĩ mô được lấy từ các nguồn uy tín như Tổng cục Thống kê. Toàn bộ quá trình xử lý và phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm thống kê chuyên dụng STATA 12. Để lựa chọn được mô hình hồi quy phù hợp nhất (Pooled OLS, Fixed Effects Model - FEM, hay Random Effects Model - REM), tác giả đã tiến hành các kiểm định thống kê cần thiết như kiểm định F và kiểm định Hausman. Bên cạnh đó, các giả định của mô hình hồi quy cổ điển cũng được kiểm tra cẩn thận để đảm bảo tính vững chắc của kết quả. Các khuyết tật tiềm ẩn của mô hình như phương sai thay đổi và tự tương quan đã được phát hiện và khắc phục bằng các phương pháp ước lượng phù hợp. Quy trình này đảm bảo các kết luận rút ra về khả năng sinh lời và quản trị rủi ro ngân hàng có độ tin cậy cao.

4.1. Quy trình thu thập dữ liệu 20 NHTMCP giai đoạn 2010 2017

Việc thu thập dữ liệu là bước khởi đầu quan trọng. Dữ liệu cho các biến nội tại như tổng tài sản, vốn chủ sở hữu, lợi nhuận sau thuế, dư nợ cho vay, và các khoản mục thu nhập/chi phí được trích xuất thủ công từ báo cáo tài chính hợp nhất hàng năm của 20 NHTMCP niêm yết và chưa niêm yết tiêu biểu. Việc sử dụng báo cáo đã kiểm toán đảm bảo tính chính xác và minh bạch của số liệu. Dữ liệu của các biến vĩ mô như GDP và lạm phát được tổng hợp từ nguồn của Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước. Dữ liệu sau khi thu thập được làm sạch, xử lý các giá trị ngoại lai và hệ thống hóa thành một bộ dữ liệu bảng hoàn chỉnh, sẵn sàng cho việc phân tích trên STATA.

4.2. Các kiểm định cần thiết Đa cộng tuyến phương sai thay đổi

Trước khi diễn giải kết quả hồi quy, việc kiểm định các giả định của mô hình là bắt buộc. Luận văn đã thực hiện kiểm định đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF). Kết quả cho thấy không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa các biến độc lập. Tiếp theo, kiểm định phương sai thay đổi (Modified Wald test) và kiểm định tự tương quan (Wooldridge test) được thực hiện. Các kiểm định này thường chỉ ra sự tồn tại của hai hiện tượng trên trong dữ liệu bảng tài chính. Do đó, để có được các sai số chuẩn vững (robust standard errors), mô hình đã được ước lượng lại bằng các kỹ thuật phù hợp, đảm bảo các kiểm định giả thuyết về hệ số hồi quy là đáng tin cậy. Điều này nâng cao chất lượng của phân tích định lượng.

4.3. Diễn giải kết quả phân tích hồi quy từ phần mềm STATA 12

Kết quả từ các mô hình hồi quy trên STATA được trình bày chi tiết trong các bảng biểu, bao gồm hệ số ước lượng, sai số chuẩn, giá trị t-statistic và p-value. Dựa vào các giá trị này, tác giả xác định được yếu tố nào có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến các chỉ số đo lường khả năng sinh lời (ROA, ROE, NIM) và rủi ro (PCL). Dấu của hệ số hồi quy (dương hoặc âm) cho biết chiều hướng tác động của biến độc lập lên biến phụ thuộc. Ví dụ, một hệ số dương của biến GDP đối với ROA cho thấy khi kinh tế tăng trưởng, lợi nhuận ngân hàng có xu hướng tăng theo. Quá trình diễn giải kết quả luôn được đối chiếu với cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm trước đó để thảo luận và đưa ra kết luận xác đáng.

V. Top kết quả Các yếu tố tác động đến khả năng sinh lời

Kết quả phân tích định lượng từ luận văn của Nguyễn Ngọc Mỹ Hồng (2019) đã mang lại những phát hiện quan trọng về các yếu tố quyết định khả năng sinh lời của ngân hàng và mức độ chấp nhận rủi ro tại các NHTMCP Việt Nam. Một trong những kết quả nổi bật nhất là việc xác nhận môi trường lãi suất thấp thực sự làm suy yếu hiệu quả hoạt động ngân hàng thông qua việc thu hẹp NIM. Tuy nhiên, một phát hiện thú vị là các ngân hàng vẫn duy trì được mức lợi nhuận chung nhờ vào việc trích lập dự phòng rủi ro thấp hơn, một hành động có thể tiềm ẩn rủi ro cho sự ổn định tài chính trong tương lai. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố nội tại đóng vai trò rất quan trọng. Quy mô ngân hàng, mức vốn, và hiệu quả quản lý chi phí đều có tác động đáng kể đến ROA và ROE. Đặc biệt, nghiên cứu đã phát hiện ra mối quan hệ phi tuyến tính, có dạng chữ U và chữ U ngược, giữa lãi suất và các chỉ tiêu hoạt động, cho thấy tác động của chính sách tiền tệ là phức tạp và phụ thuộc vào ngưỡng lãi suất hiện hành. Những kết quả này cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị cho ngành ngân hàng Việt Nam.

5.1. Ảnh hưởng của quy mô ngân hàng và tỷ lệ an toàn vốn CAR

Nghiên cứu tìm thấy bằng chứng cho thấy quy mô ngân hàng có tác động tích cực nhưng không tuyến tính đến khả năng sinh lời. Ban đầu, khi quy mô tăng, ngân hàng được hưởng lợi từ kinh tế theo quy mô, giúp giảm chi phí và tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, khi vượt qua một ngưỡng nhất định, sự phức tạp trong quản lý và quan liêu có thể làm giảm hiệu quả. Về vốn, tỷ lệ an toàn vốn (CAR) cao hơn có tương quan dương với lợi nhuận. Điều này cho thấy các ngân hàng được vốn hóa tốt có khả năng chống chịu rủi ro tốt hơn, tạo được niềm tin với khách hàng và có thể theo đuổi các cơ hội kinh doanh sinh lời cao hơn mà không bị hạn chế bởi các quy định an toàn vốn.

5.2. Tác động của tăng trưởng tín dụng và tỷ lệ nợ xấu NPL

Kết quả hồi quy cho thấy tăng trưởng tín dụng (đo bằng tỷ lệ dư nợ trên tổng tài sản) có mối quan hệ cùng chiều với các chỉ số sinh lời như ROA và NIM. Điều này là hợp lý vì tín dụng là hoạt động kinh doanh cốt lõi tạo ra phần lớn thu nhập cho ngân hàng. Tuy nhiên, đi kèm với đó là rủi ro. Biến tỷ lệ nợ xấu (NPL), một thước đo quan trọng của rủi ro tín dụng, có tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê đến khả năng sinh lời. Nợ xấu cao đòi hỏi ngân hàng phải tăng chi phí trích lập dự phòng, trực tiếp ăn mòn lợi nhuận. Phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng tín dụng và chất lượng tài sản trong quản trị rủi ro ngân hàng.

5.3. Phát hiện mối quan hệ phi tuyến giữa lãi suất và lợi nhuận ngân hàng

Đây là một trong những đóng góp mới và quan trọng nhất của luận văn. Đối với lợi nhuận chung, nghiên cứu tìm thấy mối quan hệ hình chữ U giữa lãi suất ngắn hạn và lợi nhuận. Cụ thể, trong môi trường lãi suất thấp, việc tăng lãi suất ban đầu có thể làm giảm lợi nhuận (do chi phí huy động tăng nhanh hơn thu nhập từ tài sản), nhưng khi lãi suất vượt qua một điểm uốn nhất định, việc tăng lãi suất sẽ làm lợi nhuận tăng lên. Ngược lại, mối quan hệ giữa lãi suất và mức độ chấp nhận rủi ro lại có dạng chữ U ngược. Những phát hiện này cho thấy tác động của chính sách tiền tệ lên ngân hàng không đơn giản là tuyến tính, và các nhà hoạch định chính sách cần xem xét đến các hiệu ứng ngưỡng này.

VI. Kết luận Bí quyết và kiến nghị quản trị rủi ro ngân hàng

Luận văn thạc sĩ "Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và chấp nhận rủi ro tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra. Thông qua phân tích định lượng chặt chẽ, nghiên cứu đã xác định và lượng hóa tác động của hàng loạt yếu tố nội tại và vĩ mô đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các phát hiện chính khẳng định vai trò then chốt của môi trường lãi suất, quy mô ngân hàng, mức độ vốn hóa, chất lượng tín dụng và tăng trưởng kinh tế. Đặc biệt, việc chỉ ra mối quan hệ phi tuyến tính giữa lãi suất và lợi nhuận là một đóng góp học thuật có giá trị. Từ những kết quả này, luận văn đã đưa ra các hàm ý chính sách và kiến nghị thiết thực. Các kiến nghị này không chỉ hướng đến Ngân hàng Nhà nước trong việc điều hành chính sách tiền tệ mà còn cung cấp những gợi ý chiến lược cho ban lãnh đạo các NHTMCP trong việc cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và quản trị rủi ro ngân hàng. Nghiên cứu cũng mở ra những hướng đi mới cho các công trình khoa học trong tương lai, góp phần làm sâu sắc thêm sự hiểu biết về ngành ngân hàng Việt Nam.

6.1. Tóm tắt những phát hiện chính từ kết quả phân tích định lượng

Nghiên cứu kết luận rằng môi trường lãi suất thấp có tác động tiêu cực đến NIM nhưng các ngân hàng đã tạm thời duy trì lợi nhuận bằng cách giảm trích lập dự phòng. Các yếu tố nội tại như vốn chủ sở hữu, quy mô và dư nợ cho vay có ảnh hưởng tích cực đến khả năng sinh lời, trong khi tỷ lệ nợ xấu (NPL) có tác động ngược lại. Về vĩ mô, tăng trưởng GDP hỗ trợ lợi nhuận ngân hàng. Quan trọng nhất, mối quan hệ giữa lãi suất và lợi nhuận/rủi ro là phi tuyến tính, mang dạng chữ U và U ngược, cho thấy sự phức tạp trong việc điều hành chính sách. Đây là những bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho bối cảnh Việt Nam giai đoạn 2010-2017.

6.2. Hàm ý chính sách cho Ngân hàng Nhà nước và các NHTM Việt Nam

Đối với Ngân hàng Nhà nước, kết quả nghiên cứu gợi ý rằng việc điều hành lãi suất cần thận trọng, xem xét đến các tác động phi tuyến tính và nguy cơ các ngân hàng gia tăng chấp nhận rủi ro trong môi trường lãi suất thấp. Cần tăng cường công tác giám sát chất lượng tài sản và yêu cầu về tỷ lệ an toàn vốn (CAR). Đối với các NHTMCP, luận văn khuyến nghị cần đa dạng hóa nguồn thu, không quá phụ thuộc vào thu nhập lãi. Đồng thời, cần nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng, kiểm soát chặt chẽ chất lượng cho vay, tránh chạy theo tăng trưởng tín dụng bằng mọi giá. Việc tối ưu hóa chi phí hoạt động và nâng cao hiệu quả quản trị là chìa khóa để cải thiện hiệu quả kinh doanh ngân hàng thương mại.

6.3. Đề xuất hướng nghiên cứu tương lai về hiệu quả hoạt động ngân hàng

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế và mở ra các hướng phát triển trong tương lai. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng cỡ mẫu, bao gồm cả các ngân hàng 100% vốn nhà nước và ngân hàng nước ngoài để có sự so sánh. Có thể sử dụng các phương pháp phân tích định lượng khác như GMM (Generalized Method of Moments) để kiểm soát tốt hơn vấn đề nội sinh. Ngoài ra, việc phân tích sâu hơn tác động của các yếu tố quản trị doanh nghiệp (như cơ cấu hội đồng quản trị, sở hữu) đến khả năng sinh lời của ngân hàng và khẩu vị rủi ro cũng là một hướng đi đầy hứa hẹn, góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức về ngành ngân hàng Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn tái cấu trúc hệ thống tài chính 2010 - 2017, các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam phải đối mặt với nhiều biến động kinh tế vĩ mô, đặc biệt là giai đoạn lãi suất chính sách được duy trì ở mức thấp liên tục từ cuối năm 2014. Sự chuyển dịch này tác động trực tiếp đến thu nhập lãi cận biên và hành vi chấp nhận rủi ro trong hoạt động tín dụng. Vấn đề cốt lõi đặt ra là liệu môi trường tiền tệ nới lỏng tạo động lực gia tăng lợi nhuận bền vững hay đang kích thích khẩu vị rủi ro quá mức, đe dọa sự ổn định của hệ thống.

Luận văn thạc sĩ kinh tế chuyên ngành Ngân hàng của tác giả Nguyễn Ngọc Mỹ Hồng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phan Thị Bích Nguyệt tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh năm 2019, tập trung phân tích có hệ thống các nhân tố nội tại và vĩ mô chi phối hiệu quả kinh doanh của hệ thống ngân hàng. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là xác định mức độ tác động phi tuyến của lãi suất đến khả năng sinh lời và mức độ chấp nhận rủi ro của 20 ngân hàng thương mại cổ phần trong giai đoạn 8 năm từ 2010 đến 2017.

Ý nghĩa của công trình được lượng hóa qua bộ chỉ số thực nghiệm gồm 160 quan sát, với tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản trung bình đạt 0,76% và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu trung bình đạt 9,00%. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng, giúp các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước và các nhà quản trị ngân hàng nhận diện rủi ro tiềm ẩn, từ đó tối ưu hóa chiến lược định giá tín dụng và quản trị tài sản có hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của lý thuyết trung gian tài chính và lý thuyết kênh truyền dẫn chấp nhận rủi ro của chính sách tiền tệ. Theo đó, khi lãi suất giảm sâu kéo dài, các ngân hàng có xu hướng nới lỏng tiêu chuẩn tín dụng và gia tăng mức độ chấp nhận rủi ro để tìm kiếm lợi suất cao hơn. Khung phân tích mở rộng dựa trên mô hình lý thuyết của Bikker và Vervliet năm 2017, kết hợp với các nghiên cứu của Borio và Zhu năm 2008 nhằm kiểm định mối liên hệ đa chiều giữa lãi suất, cấu trúc tài sản và lợi nhuận.

Mô hình nghiên cứu vận hành dựa trên 5 khái niệm định lượng then chốt:

• Thu nhập lãi cận biên (NIM): Phản ánh chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi trên tổng tài sản, đạt mức bình quân 2,82% trong mẫu khảo sát.
• Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và trên vốn chủ sở hữu (ROE): Đo lường hiệu quả quản trị và khả năng tạo giá trị gia tăng từ nguồn vốn.
• Dự phòng rủi ro tín dụng trên tổng dư nợ (PCL): Chỉ số đại diện cho mức độ chấp nhận rủi ro và chất lượng danh mục cho vay, có giá trị trung bình 2,00%.
• Tỷ lệ an toàn vốn (CAP): Thể hiện tiềm lực vốn tự có trên tổng tài sản nhằm hấp thu tổn thất.
• Đường cong lợi suất: Được xác định thông qua khoảng chênh lệch giữa lãi suất dài hạn của trái phiếu chính phủ 10 năm và lãi suất tiền gửi ngắn hạn 3 tháng trên thị trường liên ngân hàng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu bảng cân bằng gồm 160 quan sát từ 20 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam trong giai đoạn 2010 - 2017. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm chọn lọc các định chế tài chính công bố báo cáo tài chính kiểm toán minh bạch và chiếm thị phần tín dụng trọng yếu.

Quy trình phân tích định lượng được thực hiện qua phần mềm chuyên dụng Stata 12 với các bước kiểm định nghiêm ngặt:

• Ước lượng mô hình bình phương bé nhất gộp (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
• Sử dụng kiểm định F-test và kiểm định Lagrange Multiplier để lựa chọn giữa Pooled OLS với FEM và REM.
• Thực hiện kiểm định Hausman nhằm xác định tính vững của các ước lượng giữa FEM và REM.
• Tiến hành kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi phần dư theo Greene năm 2000 và tự tương quan chuỗi theo Wooldridge năm 2002.

Lý do lựa chọn tiếp cận hồi quy dữ liệu bảng và phương pháp ước lượng mô-men tổng quát GMM là nhằm kiểm soát tính không đồng nhất giữa các ngân hàng, khắc phục hiện tượng nội sinh của các biến trễ phụ thuộc và triệt tiêu sai số ước lượng trong chuỗi thời gian 8 năm. Đồng thời, hệ số khuếch đại phương sai VIF đều nằm dưới ngưỡng 10, bảo đảm không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến kinh tế vĩ mô và biến đặc thù ngân hàng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm từ 160 quan sát đã đưa ra những phát hiện cốt lõi về cấu trúc tài chính của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam:

• Tác động phi tuyến của lãi suất lên lợi nhuận: Lãi suất ngắn hạn có mối quan hệ cùng chiều với thu nhập lãi thuần, nhưng lại tác động ngược chiều hình chữ U đối với lợi nhuận tổng thể. Khi lãi suất ngắn hạn giảm xuống mức đáy 4,00%, tỷ lệ NIM bị co hẹp đáng kể. Tuy nhiên, khi lãi suất tăng vượt qua một ngưỡng nhất định, lợi nhuận chung của ngân hàng ghi nhận xu hướng tăng trưởng trở lại.
• Cơ chế bù đắp lợi nhuận và rủi ro tiềm ẩn: Môi trường lãi suất thấp làm giảm biên lãi ròng, nhưng các ngân hàng vẫn duy trì tỷ suất ROA bình quân ở mức 0,76% nhờ cắt giảm chi phí trích lập dự phòng rủi ro PCL. Tỷ lệ trích lập dự phòng dao động từ 0,20% đến 9,00%, tạo ra sự đánh đổi giữa lợi nhuận ngắn hạn và an toàn tài chính trung hạn.
• Mối quan hệ hình chữ U ngược giữa lãi suất và khẩu vị rủi ro: Trong môi trường lãi suất giảm, mức độ chấp nhận rủi ro tín dụng của ngân hàng tăng lên do áp lực tìm kiếm lợi suất. Tuy nhiên, khi lãi suất thị trường tăng cao đến 14,00%, chi phí vốn đắt đỏ buộc các ngân hàng phải siết chặt tiêu chuẩn tín dụng, làm suy giảm hệ số rủi ro.
• Vai trò chi phối của quy mô và cấu trúc tài sản: Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản (LOANTA) bình quân đạt 52,50%, là động lực chính tạo doanh thu lãi. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (CAP) có xu hướng giảm từ 9,82% năm 2010 xuống 7,56% năm 2017, báo hiệu áp lực đòn bẩy tài chính ngày càng cao khi tổng tài sản mở rộng mạnh mẽ từ 12.627 tỷ đồng ở nhóm ngân hàng nhỏ lên tới 1.202.284 tỷ đồng ở nhóm ngân hàng lớn.

Thảo luận kết quả

Kết quả hồi quy thực nghiệm làm sáng tỏ cơ chế tác động của chu kỳ kinh tế lên sức khỏe tài chính ngân hàng. Tăng trưởng GDP đạt trung bình 6,08% và lạm phát bình quân 6,56% trong kỳ phân tích thể hiện sự phục hồi tích cực của nền kinh tế, hỗ trợ mở rộng quy mô tài sản.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh mối quan hệ phi tuyến rõ nét. Nếu biểu diễn thông qua biểu đồ phân tán dạng đường cong parabol, mối quan hệ giữa lãi suất và lợi nhuận thể hiện đường đáy chữ U, trong khi mối quan hệ giữa lãi suất và hành vi rủi ro thể hiện đỉnh uốn chữ U ngược. Việc trình bày kết quả qua bảng ma trận tương quan và bảng hồi quy FEM/GMM cho thấy việc giảm lãi suất chính sách không tự động mang lại hiệu quả vận hành cao hơn cho ngân hàng nếu không đi kèm quản trị chi phí hoạt động.

Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu quốc tế của Borio, Gambacorta và Hofmann năm 2015 cũng như Altunbas năm 2010 tại khu vực Châu Âu và Hoa Kỳ, đồng thời cung cấp thêm bằng chứng thực tế tại một thị trường mới nổi như Việt Nam: chính sách lãi suất thấp kéo dài có thể kích thích tăng trưởng tín dụng ngắn hạn nhưng tạo áp lực nợ xấu tiềm tàng do tiêu chuẩn cho vay bị hạ thấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả sinh lời và kiểm soát an toàn hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Đa dạng hóa nguồn thu và tăng cường thu nhập ngoài lãi: Ban điều hành các ngân hàng thương mại cần mở rộng các dịch vụ ngân hàng số, thanh toán quốc tế, bancassurance và tư vấn tài chính nhằm nâng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trên tổng tài sản (NITA) từ mức trung bình 1,00% hiện nay lên mức mục tiêu 2,50% - 3,00% trong lộ trình 2020 - 2023, giảm phụ thuộc vào tín dụng truyền thống.
• Củng cố bộ đệm vốn tự có theo chuẩn mực Basel II: Hội đồng quản trị các ngân hàng cần đẩy nhanh kế hoạch tăng vốn điều lệ, phát hành cổ phiếu hoặc trái phiếu thứ cấp nhằm cải thiện tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (CAP) từ mức đáy 4,06% lên mức tối thiểu 9,00% - 10,50% trước năm 2022, bảo đảm hệ số an toàn vốn CAR đạt chuẩn.
• Tối ưu hóa mô hình quản trị rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng: Khối Quản trị rủi ro tại mỗi ngân hàng cần triển khai các công cụ đo lường độ nhạy lãi suất, kiểm tra sức chịu tải định kỳ theo chu kỳ 6 tháng và 12 tháng, nhằm duy trì biên lãi ròng (NIM) ổn định trong biên độ 3,00% - 3,50% trước các biến động chu kỳ tiền tệ.
• Nâng cao tính chuẩn mực trong trích lập dự phòng tín dụng: Dưới sự giám sát của Ngân hàng Nhà nước, các ngân hàng cần chấm dứt việc cắt giảm dự phòng cục bộ để làm đẹp báo cáo tài chính; chủ động trích lập quỹ dự phòng rủi ro PCL quanh mức 2,00% - 2,50% trên tổng dư nợ và nâng tỷ lệ bao phủ nợ xấu lên trên 100% trong giai đoạn 2021 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính trong hệ sinh thái tài chính:

• Ban quản trị và điều hành các ngân hàng thương mại: Ứng dụng kết quả hồi quy định lượng để tái cấu trúc danh mục tài sản nợ - tài sản có, xây dựng chính sách định giá lãi suất cho vay linh hoạt và thiết lập khẩu vị rủi ro phù hợp với từng giai đoạn chu kỳ lãi suất.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách tiền tệ: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị cho Ngân hàng Nhà nước trong việc đánh giá tác động lan truyền của lãi suất điều hành, từ đó hoàn thiện khung giám sát an toàn vĩ mô và kiểm soát tăng trưởng tín dụng nóng.
• Chuyên viên phân tích tài chính và nhà đầu tư: Sử dụng các mô hình đánh giá ROA, ROE, NIM và CAP để thẩm định sức khỏe tài chính nội tại, định giá cổ phiếu ngành ngân hàng và nhận diện rủi ro tiềm ẩn từ chất lượng tài sản.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng dữ liệu bảng, kỹ thuật xử lý khuyết tật mô hình và khung lý thuyết đánh giá hiệu quả hoạt động của trung gian tài chính.

Câu hỏi thường gặp

Môi trường lãi suất thấp ảnh hưởng cụ thể như thế nào đến tỷ lệ NIM của các ngân hàng thương mại? Theo kết quả nghiên cứu thực nghiệm trên 20 ngân hàng, lãi suất ngắn hạn có mối tương quan cùng chiều với thu nhập lãi thuần. Khi lãi suất ngắn hạn giảm xuống mức 4,00%, khoảng chênh lệch giữa lãi suất cho vay và chi phí huy động bị thu hẹp đáng kể, khiến tỷ lệ NIM trung bình bị suy giảm về quanh ngưỡng 2,07% đến 2,82%.

Tại sao các ngân hàng vẫn duy trì được lợi nhuận khi lãi suất giảm sâu? Dù thu nhập lãi thuần bị co hẹp, các ngân hàng duy trì mức sinh lời ROA bình quân 0,76% nhờ giảm chi phí trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (PCL) xuống mức trung bình 2,00%. Việc nới lỏng trích lập dự phòng giúp giữ vững lợi nhuận kế toán ngắn hạn nhưng làm tăng nguy cơ tổn thất tín dụng trong dài hạn.

Quy mô tài sản có tác động đồng thuận với khả năng sinh lời không? Quy mô tài sản đo bằng logarit tổng tài sản (SIZE) biến thiên từ 30,17 đến 34,72 mang lại lợi thế kinh tế về quy mô cho các ngân hàng lớn. Tuy nhiên, mối quan hệ này không mang tính tuyến tính tuyệt đối vì việc mở rộng quy mô quá nhanh mà không kiểm soát tốt chi phí vận hành sẽ làm suy giảm hiệu quả quản trị.

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản diễn biến thế nào trong giai đoạn nghiên cứu? Chỉ số an toàn vốn (CAP) của 20 ngân hàng có xu hướng giảm liên tục từ mức trung bình 9,82% năm 2010 xuống còn 7,56% năm 2017, trong đó mức thấp nhất ghi nhận là 4,06%. Điều này phản ánh tốc độ tăng trưởng của tổng tài sản vượt trội so với mức tích lũy vốn tự có, làm gia tăng mức độ rủi ro thanh khoản.

Mô hình định lượng nào được chứng minh là phù hợp nhất trong luận văn? Qua các bước kiểm định F-test, Breusch-Pagan LM và kiểm định Hausman trên Stata 12, mô hình tác động cố định (FEM) và phương pháp ước lượng GMM được xác định là phù hợp nhất. Mô hình này giúp kiểm soát hiệu quả tính không đồng nhất giữa 20 ngân hàng và khắc phục triệt để hiện tượng tự tương quan cũng như phương sai thay đổi.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập và kiểm định thành công mô hình định lượng đo lường tác động của các nhân tố nội tại và kinh tế vĩ mô đến hiệu quả sinh lời và hành vi rủi ro tại 20 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam.
• Kết quả khẳng định mối quan hệ phi tuyến hình chữ U giữa lãi suất với lợi nhuận tổng thể và mối quan hệ hình chữ U ngược đối với mức độ chấp nhận rủi ro tín dụng.
• Dữ liệu 160 quan sát chứng minh rằng việc hạ lãi suất làm giảm biên lãi thuần NIM, buộc các ngân hàng phải bù đắp lợi nhuận thông qua việc giảm chi phí trích lập dự phòng PCL.
• Đóng góp khoa học then chốt là xây dựng cơ sở thực nghiệm vững chắc cho việc quản trị cân bằng giữa tối đa hóa lợi nhuận và duy trì đệm an toàn vốn CAP trên 9,00%.
• Kế hoạch triển khai tiếp theo đòi hỏi các ngân hàng thương mại nhanh chóng hoàn thiện chuyển đổi số và áp dụng toàn diện chuẩn mực Basel II/III trong giai đoạn 2021 - 2025 nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 đã giới thiệu khái quát về tính cấp thiết của nội dung đề tài, mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Trên cơ sở đó, đề tài xây dựng các câu hỏi nghiên cứu và thông qua các phương pháp kỹ thuật định lượng để tìm ra kết quả nghiên cứu. Nội dung chương 2 gồm hai phần: phần đầu nêu ra cơ sở lý thuyết về hiệu quả hoạt động của ngân hàng, phần hai của đề tài trích dẫn một số nghiên cứu thực nghiệm trước, đồng thời cũng làm cơ sở để xác định các biến nghiên cứu trong đề tài. Khái niệm về khả năng sinh lời Theo Ehow (2012) khả năng sinh lời là thước đo hiệu quả bằng tiền, là điều kiện cần nhưng chưa đủ để duy trì cân bằng tài chính.

Việc đánh giá khả năng sinh lời phải dựa trên một khoảng thời gian tham chiếu. Khái niệm khả năng sinh lời được áp dụng trong mọi hoạt động kinh tế sử dụng các phương tiện vật chất, con người và tài chính, thể hiện bằng kết quả trên phương tiện. Khả năng sinh lời có thể áp dụng cho một hoặc một tập hợp tài sản. “Khả năng sinh lợi là mục tiêu chính của tất cả các hoạt động kinh doanh.

Nếu không có khả năng sinh lợi, các hoạt động kinh doanh không thể tồn tại trong thời gian dài. Vì vậy, việc đo lường khả năng sinh lợi trong quá khứ, hiện tại và dự đoán khả năng sinh lợi trong tương lai đóng vai trò rất quan trọng” (Don Hofstrand, 2009). NHTM cũng là một doanh nghiệp, do đó, khả năng sinh lời NHTM có thể được hiểu là khả năng kinh doanh, sử dụng một cách hiệu quả tài sản của ngân hàng để tạo ra lợi nhuận nhằm bù đắp cho những chi phí của ngân hàng. Khả năng sinh TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 lời của ngân hàng chính là lợi nhuận sau thuế hay lợi nhuận ròng của ngân hàng (Rose, 2002).

Nhóm chỉ tiêu phản ánh khả năng sinh lời -phản ánh tính hiệu quả của một đồng vốn kinh doanh - theo thông lệ quốc tế thường được phản ánh thông qua các chỉ tiêu sau: thu lãi biên ròng (NIM), thu nhập ròng trên tổng tài sản (ROA) và thu nhập ròng trên tổng vốn chủ sở hữu (ROE). Tổng thu nhập lãi – Tổng chi phí lãi NIM = Tổng tài sản có Tỷ lệ thu lãi biên ròng (NIM) phản ánh năng lực của hội đồng quản trị và nhân viên ngân hàng trong việc duy trì sự tăng trưởng của các nguồn thu (chủ yếu từ các khoản cho vay, đầu tư và phí dịch vụ) so với mức tăng của chi phí (chủ yếu là chi trả lãi tiền gửi, những khoản vay trên thị trường tiền tệ, tiền lương nhân viên và phúc lợi). Tỷ lệ thu nhập lãi biên ròng đo lường mức chênh lệch giữa thu từ lãi và chi trả lãi mà ngân hàng có thể đạt được thông qua hoạt động kiểm soát chặt chẽ tài sản sinh lời và theo đuổi các nguồn vốn có chi phí thấp. ROA là một chỉ số thể hiện tương quan giữa mức sinh lợi của một công ty so với tài sản của nó.

ROA sẽ cho ta biết hiệu quả của công ty trong việc sử dụng tài sản để kiếm lời. ROA được tính bằng cách chia thu nhập hàng năm cho tổng tài sản, thể hiện bằng con số phần trăm. Công thức tính như sau: Lợi nhuận sau thuế ROA = Tổng tài sản có ROA là một chỉ tiêu chủ yếu phản ánh tính hiệu quả quản lý. Nó chỉ ra rằng khả năng của hội đồng quản trị ngân hàng trong quá trình chuyển tài sản của ngân hàng thành thu nhập ròng.

ROA được sử dụng rộng rãi trong phân tích hiệu quả hoạt động kinh doanh và đánh giá tình hình tài chính của ngân hàng, nếu mức ROA thấp có thể là kết quả của một chính sách đầu tư hay cho vay không năng động hoặc TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 có thể chi phí hoạt động của ngân hàng quá mức. Ngược lại, mức ROA cao thường phản ánh kết quả của hoạt động hiệu quả, ngân hàng có cơ cấu tài sản hợp lý, có sự điều động linh hoạt giữa các hạng mục trên tài sản trước những biến động của nền kinh tế. Hệ số thu nhập trên vốn cổ phần (ROE) phản ánh mức thu nhập ròng trên vốn cổ phần của cổ đông (hay trên giá trị tài sản ròng hữu hình). Lợi nhuận sau thuế ROE = Vốn chủ sở hữu ROE là một chỉ tiêu đo lường tỷ lệ thu nhập cho các cổ đông của ngân hàng.

Nó thể hiện thu nhập mà các cổ đông nhận được từ việc đầu tư vào ngân hàng (tức là chấp nhận rủi ro để hy vọng có được thu nhập ở mức hợp lý). Chỉ tiêu này cũng được sử dụng khá phổ biến trong phân tích hiệu quả hoạt động nhằm phản ánh hiệu quả sử dụng vốn chủ sở hữu. Ngoài ra, trong đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng, các nhà quản trị ngân hàng còn xem xét mối quan hệ giữa chỉ tiêu ROA và ROE vì trên thực tế hai chỉ tiêu này phản ảnh sự đánh đổi cơ bản giữa rủi ro và thu nhập. Chính điều này cho thấy một ngân hàng có thể có ROA thấp nhưng vẫn có thể đạt được ROE khá cao do họ sử dụng đòn bẩy tài chính lớn.

Khái niệm về rủi ro ngân hàng AllanWillett cho rằng: "Rủi ro là sự bất trắc cụ thể liên quan đến việc xuất hiện một biến cố không mong đợi". Trong một nghiên cứu của JohnHaynes, và được nhắc lại một lần nữa trong cuốn Lý thuyết Bảo hiểm và Kinh tế của IrvingPfeffer thì rủi ro là : “ Khả năng xảy ra tổn thất, là tổng hợp những sự ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất”. Các định nghĩa trên dù ít nhiều khác nhau song có thể thấy rằng nó cùng đề cập đến hai đặc điểm cơ bản của rủi ro, đó là: “Rủi ro là sự không chắc chắn và là TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 khả năng xảy ra kết quả không mong muốn. Trong các khả năng xảy ra, có ít nhất một khả năng đưa đến kết quả không mong muốn.

Và kết quả này có thể đem lại tổn thất hay thiệt hại cho đối tượng gặp rủi ro.” Rủi ro tồn tại trong hoạt động kinh doanh dưới các hình thức khác nhau. Do đặc điểm đặc thù của hoạt động Ngân hàng làm cho hoạt động này có độ rủi ro lớn. Có các loại rủi ro chủ yếu sau trong hoạt động của NHTM: Rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro nguồn vốn, rủi ro do thừa vốn, rủi do do thiếu vốn, rủi ro hối đoái, rủi ro trong thanh toán, rủi ro thuần tuý, rủi ro mất khả năng thanh toán. Altunbas, Gambacorta và Marques ‐ Ibanez (2010) tìm thấy một môi trường lãi suất thấp đột ngột và xảy ra trong một thời kỳ dài sẽ làm rủi ro ngân hàng tăng lên.

Có lẽ, các ngân hàng có xu hướng giả định rằng rủi ro của ngân hàng lớn hơn chủ yếu thông qua hai kênh. Thứ nhất, họ có thể tạo thêm thu nhập từ các hoạt động khác, bằng cách tăng phí và thu nhập kinh doanh thông qua sự thay đổi trong mô hình, do Rajan xây dựng (2005). Ở Nhật Bản, ví dụ điển hình của một thời gian dài ‐ môi trường lãi suất siêu thấp kéo dài, các ngân hàng thực sự đã cố gắng thay đổi mô hình kinh doanh của họ và phát triển các nguồn thu nhập mới để duy trì khả năng sinh lời. Họ mở rộng ở các khu vực bên ngoài thị trường cốt lõi của họ, mở rộng phạm vi dịch vụ của họ, chiến lược đầu tư thay đổi và thành lập các ngành nghề kinh doanh mới (xem Weistroffer, 2013).

Roengpitya et al. (2014) mô tả ba ngân hàng có mô hình kinh doanh khác nhau và thấy rằng sau cuộc khủng hoảng tài chính nhiều ngân hàng đã điều chỉnh chiến lược của họ phù hợp với hiệu suất tương đối của mô hình kinh doanh. Tuy nhiên, họ cũng thấy rằng một sự thay đổi trong mô hình kinh doanh thường làm giảm lợi nhuận hơn là tăng cường nó, những ngân hàng đã có những rắc rối trong việc thay đổi chiến lược của họ. Sự tìm kiếm năng suất và tăng khả năng sinh lời có thể có rủi ro cũng được giải thích bằng phát hiện của Manganelli và Wolswijk (2009) rằng trong quá trình tăng trưởng kinh tế bị bóp méo, lãi suất thấp hơn có thể phản ánh ít rủi ro hơn.

Các sự tồn tại của kênh gây rủi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 ro, đó là, tác động các thay đổi về tỷ lệ chính sách đối với nhận thức rủi ro hoặc rủi ro khoan dung, được xác định bởi Borio và Zhu (2008). Kênh nguy cơ thứ hai và chiếm ưu thế liên quan đến rủi ro tín dụng đó là môi trường lãi suất thấp có thể ảnh hưởng đến rủi ro trong danh mục cho vay. Thứ nhất, lãi suất thấp có thể làm giảm xác suất xác định về các khoản vay và do đó, giảm các khoản dự phòng về các khoản vay. Mặt khác, có thể dẫn đến tình trạng giảm các tiêu chí cho vay của ngân hàng và làm giảm chất lượng danh mục cho vay, trong trung hạn dẫn đến tổn thất tín dụng cao hơn.

Jiménez, Ongena, Peydró và Saurina (2014), Ongena và Peydró (2009), Bolivia, Maddaloni và Peydró (2011) thấy rằng, trong trường hợp của Châu Âu và Hoa Kỳ, làm mềm tiêu chuẩn cho vay đối với các công ty và hộ gia đình. Dell'Ariccia và Marquez (2006) thấy rằng lãi suất thấp làm giảm khả năng loại bỏ những vấn đề bất lợi và do đó có thể làm giảm sàng lọc ngân hàng, tăng khả năng cho vay nhiều rủi ro hơn. Delis và Kouretas (2011) bổ sung cho các tài liệu bằng cách xem xét các năm 2001-2008 và lưu ý rằng lãi suất thấp làm tăng rủi ro của khoản vay danh mục đầu tư. Một mối tương quan trong hai kênh trên có nguy cơ có thể được xem xét, như Delis và Kouretas (2011) được tìm thấy rằng các ngân hàng tham gia vào nhiều hoạt động phi truyền thống, có nghĩa là, tiếp xúc với rủi ro cao hơn, cũng có xu hướng tiếp tục với các rủi ro cao hơn trong các hoạt động truyền thống của họ.

Khái quát về các yếu tố ảnh hƣởng đến khả năng sinh lời và chấp nhận rủi ro Các NHTM muốn giữ vững ổn định và phát triển lành mạnh cần nhờ vào điều kiện tiên quyết đó là hoạt động có kết quả tốt, do đó việc tăng cường khả năng sinh lời sẽ đóng góp tích cực việc mở rộng hoạt động kinh doanh, nâng cao năng lực tài chính, tăng khả năng cạnh tranh, xây dựng danh hiệu.