Chương 1: Phương thức biểu hiện của ca dao Việt Nam từ 1945 đến nay 1. Quan niệm về ca dao hiện đại Nếu văn học dân gian là một khái niệm khép kín thì văn học dân gian hiện đại là một khái niệm mở. Ca dao là thể loại đặc trƣng nhất của văn học dân gian, do đó ca dao hiện đại cũng là một khái niệm mở, xem xét những yếu tố mở của văn học dân gian hiện đại qua thể loại này chúng ta sẽ thấy đƣợc nhiều sự chuyển biến từ ca dao truyền thống đến ca dao hiện đại. Có thể nói những yếu tố hiện đại đã từng bƣớc xâm nhập vào thể loại truyền thống này, đó là do tính chất đa dạng của sinh hoạt lao động, chiến đấu và vui chơi của quần chúng nhân dân.
Trong sự vận động của thời đại mới thì dƣờng nhƣ những khuôn khổ cũ không còn phù hợp, ca dao dần dần tách mình ra khỏi những quy tắc cổ truyền cả về nội dung và hình thức để tìm kiếm cho mình một sự biểu đạt phù hợp với tâm tƣ nguyện vọng của quần chúng nhân dân, với đời sống xã hội và thời đại mới. Đồng thời, ca dao cũng có ít nhiều chuyển mình để tiệm cận vói những thể loại khác phù hợp hơn với không khí của đời sống mới. Bởi thế, ca dao đã dần lùi xa khỏi vị trí là lĩnh vực duy nhất và quan trọng của sự sáng tạo nghệ thuật của quần chúng. Nhƣng nói nhƣ thế không có nghĩa là văn học dân gian hiện đại nói chung và ca dao hiện đại nói riêng không còn có thể sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật có giá trị nhƣ văn học dân gian cổ truyền nữa.
Trong đề tài của mình, chúng tôi giới hạn tƣ liệu khảo sát từ năm 1945 đến nay. Tất nhiên, không thể coi đây là mốc thời gian chính xác để phân chia ranh giới giữa ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại. Theo nhiều nghiên cứu thì ca dao hiện đại bắt đầu từ đầu thế kỷ XX. Điều này thể hiện ở chỗ càng ngày cùng với sự phát triển của thời đại, việc sáng tác ca dao với tƣ cách là sáng tác thơ với 7 Nguyễn Thị Thu Hiền Ca dao Việt Nam từ 1945 đến nay dưới góc độ dư luận xã hội đúng nghĩa của nó đã là hiện tƣợng tƣơng đối phổ biến từ đầu thế kỷ XX đặc biệt là trong báo chí và thơ ca cách mạng.
Tuy nhiên, chúng tôi đƣa ra mốc thời gian năm 1945 bởi đây là thời điểm có ý nghĩa hết sức quan trọng trong lịch sử và văn học dân tộc, thời điểm đánh dấu những bƣớc chuyển biến quan trọng của ca dao từ truyền thống sang hiện đại. Từ 1945 trở đi, ca dao hiện đại đƣợc đánh dấu bằng những chặng đƣờng lịch sử vẻ vang của dân tộc đó là cuộc kháng chiến chống Pháp và cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc. Những bài ca dao hiện đại ở những thời kỳ này là bức tranh đấu tranh cách mạng vinh quang nhất của dân tộc với đầy đủ vẻ tƣoi tắn, khỏe khoắn, phong phú và đa dạng của cuộc sống. Tính chất thời đại, nhịp điệu của thời đại đã hòa quyện vào nhiều câu, nhiều bài ca dao mới.
Từ đây, trong ca dao hiện đại đã hình thành nên những bộ phận rất điển hình nhƣ hò tiếp vận, thơ đòn gánh, ca dao báng súng. Bộ phận ca dao này đƣợc sáng tác dƣới hình thức cổ truyền nhƣng nội dung thì hiện đại. Chúng xoay quanh những vấn đề của cuộc sống hiện thực, là sự cảm nhận và cách nhìn của con ngƣời hiện đại, mới mẻ hơn, đa dạng hơn. Chẳng hạn, ca dao thời kỳ kháng chiến chống Pháp và ca dao thời kỳ kháng chiến chống Mỹ thì nội dung chủ đạo là công cuộc kháng chiến chống xâm lƣợc của nhân dân, tinh thần chiến đấu kiên cƣờng, bất khuất, sự đoàn kết, gắn bó trong tình đồng đội, tình quân dân cá nƣớc, là sự căm thù với quân xâm lƣợc, niềm tin vào chiến thắng ngày mai… Không khí trong những bài ca dao ấy cũng là không khí đậm chất thời đại.
Nó đã đi xa dần những cây đa, bến nƣớc, sân đình, đêm trăng thanh… để đến với những không gian đang gần gũi với cuộc sống hàng ngày của con ngƣời hơn, là hầm hào, mặt trận, tuyến đƣờng, là nhà máy, xí nghiệp, hầm mỏ - nơi mà con ngƣời đang ngày đêm chiến đấu. Có thể nói ca dao từ truyền thống sang hiện đại đã chuyển dần từ không gian đồng quê sang không gian của mặt trận, của thành thị. Những con ngƣời trong ca 8 Nguyễn Thị Thu Hiền Ca dao Việt Nam từ 1945 đến nay dưới góc độ dư luận xã hội dao cổ truyền hầu hết là hình ảnh những ngƣời nông dân quanh năm gắn bó với đồng ruộng, quê hƣơng thì trong ca dao hiện đại, ngoài nông dân đã xuất hiện thêm những hình tƣợng con ngƣời mới bộ đội, du kích, dân quân, công nhân… Càng về sau này thì con ngƣời trong ca dao hiện đại càng phong phú, đa dạng với đầy đủ mọi tầng lớp, cấp bậc: lãnh đạo, quan chức, đảng viên, giáo viên, học sinh, sinh viên… Tất nhiên, nền tảng vẫn là hình ảnh ngƣời nông dân nhƣng giờ đây hình ảnh ấy đã có những biến đổi, khoác lên mình những tấm áo mới, mang những nhiệm vụ và sứ mệnh khác. Có thể nói ca dao hiện đại là sự giao thoa giữa ca dao truyền thống, thơ và văn học quần chúng.
Khả năng sáng tạo dồi dào của nhân dân ta trong ca dao mới vốn có nguồn gốc từ những sáng tạo nghệ thuật truyền thống. Đó là minh chứng cho hàng loạt sáng tác ca dao hiện đại đều mang dáng dấp truyền thống dù ít, dù nhiều về hình thức và nội dung, từ chỗ ảnh hƣởng sâu đậm đến chỗ thƣa dần, mờ dần. Hình thức đối đáp nam nữ đặc biệt quen thuộc trong ca dao cổ truyền đến thời kỳ kháng chiến chống Pháp rồi thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội vẫn đƣợc vận dụng khá phổ biến. Tham gia vào lực lƣợng sáng tác lúc này có tầng lớp trí thức cách mạng, những ngƣời có học.
Do đó, ca dao hiện đại dù vẫn đƣợc tồn tại dƣới phƣơng thức sáng tác trực tiếp, kịp thời ngay sau khi diễn ra sự việc, sự kiện nào đó (bản thân những ngƣời sáng tác là những ngƣời biết chữ cũng vẫn sáng tác theo phƣơng thức này để phù hợp với hoàn cảnh giao lƣu…) nhƣng hầu hết đã đƣợc ghi chép lại, in ấn dƣới dạng văn bản. Do vậy, ca dao hiện đại dẫu có cũng không còn nhiều hiện tƣợng dị bản nhƣ ca dao cổ truyền do đặc trƣng truyền miệng của nó. Từ chỗ là nhu cầu giao lƣu trực tiếp của một bộ phận nhỏ, với lực lƣợng sáng tác chủ yếu là những ngƣời biết chữ thì ca dao hiện đại thực sự từ sau cách mạng tháng Tám 1945 với tƣ cách là sáng tác thơ đã trở thành một phong trào có tính quần chúng. Nhƣ vậy, xét cho 9 Nguyễn Thị Thu Hiền Ca dao Việt Nam từ 1945 đến nay dưới góc độ dư luận xã hội cùng, ca dao vẫn là sản phẩm của đông đảo quần chúng, là sản phẩm của tập thể.
Đây là lý do để ca dao trong thời kỳ hiện đại vẫn có chỗ đứng nhất định trong dòng chảy của văn học dân tộc, là nơi gửi gắm tâm tƣ, nguyện vọng, thái độ, tình cảm của đại bộ phận quần chúng nhân dân về những vấn đề thời cuộc, những vấn đề liên quan đến lợi ích của quần chúng nhân dân. Tuy vậy, đây đã là thời kỳ hiện đại, khi mà cái tôi cá nhân đã có môi trƣờng để phát triển một cách toàn diện thì những sáng tác ca dao mới đã phần nhiều thuộc về những cá nhân trong tập thể (dù vẫn đứng ra đại diện cho đông đảo quần chúng nhân dân), có tên tuổi và đƣợc in ấn lại, ít bị sao chép, thay đổi. Và đây chính là điểm khác biệt lớn nhất giữa ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại. Chúng tôi sử dụng khái niệm ca dao hiện đại trƣớc hết để phân biệt với cách gọi quen thuộc ca dao truyền thống (cổ truyền), ngoài ra còn do những sự khác biệt khác về thời gian, về nội dung và hình thức của những sáng tác này.
Ca dao hiện đại đƣợc hiểu là những câu, những bài mang hình thức tƣơng tự ca dao truyền thống trên cơ sở mô phỏng theo. Tuy nhiên, phần lớn những câu, bài này đƣợc xác định chính xác về tác giả, thời gian, nguồn gốc, xuất xứ,… Khái niệm ca dao hiện đại đƣợc chúng tôi sử dụng trong đề tài này sẽ đƣợc xác lập phạm vi giới hạn là những câu, những bài đƣợc sáng tác từ năm 1945 đến nay. Ca dao hiện đại hay còn gọi là ca dao mới do đó sẽ đƣợc nhận dạng ở một số đặc điểm sau: - Có những câu, những bài đƣợc ứng khẩu sáng tác và truyền miệng trong các phong trào quần chúng. - Những câu, những bài do các nhà văn, nhà thơ chuyên nghiệp in đi in lại trong sách báo, một số đã đọng lại trong trí nhớ của quần chúng và truyền đi rộng 10 Nguyễn Thị Thu Hiền Ca dao Việt Nam từ 1945 đến nay dưới góc độ dư luận xã hội rãi, ít ai biết tên tác giả.
Bởi vậy, có một số câu, một số bài ghi đƣợc tên ngƣời sáng tác, nhƣng nhiều câu, nhiều bài khác thì không. Nhiều câu, nhiều bài ca dao vốn có tên ngƣời sáng tác đƣợc quần chúng hóa và lƣu truyền rộng rãi từ đời này sang đời khác, biến thành của báu chung, hòa vào kho tàng ca dao truyền thống của dân tộc. Tác giả Hoài Thanh trong cuốn Nói chuyện thơ kháng chiến đã tổng kết việc sáng tác ca dao hiện đại theo 2 cách thức phổ biến là phóng tác theo những câu hát cổ và chế biến lại những câu ca dao cổ. Với 2 cách thức này, chúng ta dễ dàng nhận biết đƣợc đó là những câu ca dao mới nhờ hình thức và nội dung phỏng theo những câu ca dao cổ truyền quen thuộc.