Chương 1: Những vấn đề chung và hành trình sáng tạo thơ Nguyễn Duy Chương 2: Những biểu tượng nghệ thuật đặc sắc trong thơ Nguyễn Duy Chương 3: Nghệ thuật xây dựng biểu tượng trong thơ Nguyễn Duy 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO THƠ NGUYỄN DUY 1. Khái niệm biểu tƣợng 1. Biểu tượng Nội dung trọng tâm mà đề tài hướng tới là Biểu tượng trong thơ Nguyễn Duy, chính vì thế chúng tôi sẽ cố gắng làm sáng tỏ những biểu tượng xuất hiện với tần số cao và vai trò sáng tạo của nó trong thơ Nguyễn Duy. Để làm sáng rõ được điều đó trước hết ta phải hiểu được khái niệm biểu tượng.
Về vấn đề khái niệm biểu tượng hiện nay rất phức tạp, chưa có sự thống nhất giữa các ngành khoa học và các lĩnh vực. Bởi vậy, trong luận văn, chúng tôi chỉ đi vào nắm bắt khái quát nội dung cơ bản của một số quan niệm, nhận định, đánh giá,…xung quanh thuật ngữ biểu tượng. Biểu tượng trong tiếng Hán: “Biểu” có nghĩa là: “bày ra”, “trình bày”, “dấu hiệu”, để người ta dễ nhận biết một điều gì đó. “Tượng” có nghĩa là “hình tượng”.
Còn trong Tiếng Anh biểu tượng được viết bằng chữ “symbol”. Thuật ngữ “symbol” được bắt nguồn từ Hi Lạp “Symbolon” có nghĩa là ký hiệu, lời nói, dấu hiệu, triệu chứng…Cũng có thuyết cho rằng symbol bắt nguồn từ động từ Hi Lạp “Symballo” có nghĩa là “ném vào một vị trí”, “liên kết”, “suy nghĩ về”…Biểu tượng (symbol) là thuật ngữ được nhiều ngành khoa học nghiên cứu sử dụng với những hàm nghĩa khác nhau (dẫn theo Lưu Thị Thu Biểu tượng mặt trời trong đời sống văn hóa và văn học dân gian Việt Nam). Từ xưa, biểu tượng dùng với nghĩa chỉ một vật bị tách, cắt ra làm đôi, mỗi mảnh được giữ bởi hai người, sau này khi 2 người có cơ hội gặp nhau mảnh vỡ ấy ghép lại chính là bằng chứng nhận ra mối quan hệ cũ. Như vậy biểu tượng chia ra và kết lại với nhau chính là ý tưởng phân li và tái hợp, đồng nghĩa mọi biểu tượng đều chứa đựng dấu hiệu bị đập vỡ: “Mọi biểu 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tượng đều chứa đựng dấu hiệu bị đập vỡ: ý nghĩa của biểu tượng bộc lộ ra trong cái vừa gãy vỡ, vừa là kết nối những phần của nó đã bị vỡ ra” [6, tr.
Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật công nghệ kéo theo những nhận định, quan điểm khác nhau nhằm lý giải ý nghĩa và vai trò của biểu tượng trong đời sống tinh thần và văn hóa Theo Chu Hy, nhà triết học cổ Trung Quốc nổi tiếng đời Tống (1131- 1200) trong Dịch thuyết cương lĩnh khi bàn về biểu tượng đã viết: “Tượng là lấy hình này để tỏ nghĩa kia”, tức là dùng cái “có thể hiểu biết” để nói lên điều “khó có thể hiểu biết”, hay dùng cái cụ thể để nói cái trừu tượng, dùng cái tĩnh để nói cái động dùng cái hữu hình để nói cái vô hình….Theo Từ điển triết học: “Biểu tượng là hình ảnh trực quan- cảm tính, khái quát về các sự vật và hiện tượng của hiện thực, được giữ lại và tái tạo trong ý thức và không có sự tác động trực tiếp của bản thân các sự vật hiện tượng đến giác quan” [46, tr. Có hai điểm cần chú ý ở đây: biểu tượng thuộc về giai đoạn tiền ý thức, nó xuất phát từ hiện thực khách quan- là hình thức phản ánh cảm tính, được giữ lại và tái tạo trong đầu óc con người. Thế giới biểu tượng rất phong phú nhưng nó còn phụ thuộc vào môi trường và năng lực, khả năng nhận biết của mỗi người. Theo Từ điển tiếng Việt, biểu tượng được hiểu là “hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật và giác quan đã chấm dứt” hay “kí hiệu bằng hình đồ họa trên màn hình máy tính, tượng trưng cho một chương trình, một file dữ liệu, người sử dụng có thể kích chuột vào đấy để chọn một thao tác hoặc ứng dụng phần mềm nào đó” [32, tr.
Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán- Trần Đình Sử- Nguyễn Khắc Phi): “Biểu tượng là khái niệm chỉ một giai đoạn, một hình thức của nhận thức cao hơn cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chấm dứt” [14, tr. Quan niệm tương tự cũng thấy trong Từ điển tâm lý do Vũ Dũng chủ biên, định nghĩa biểu tượng: "Biểu tượng là hình ảnh các vật thể, cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng. Khác với tri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát. Nếu tri giác chỉ liên quan đến hiện tại, thì biểu tượng liên quan đến quá khứ và tương lai.
Theo quan niệm phân tâm học của Freud: “Biểu tượng diễn đạt một cách gián tiếp, bóng gió và ít nhiều khó nhận ra niềm ham muốn hay các xung đột. Biểu tượng là mối liên kết thống nhất nội dung rõ rệt của một hành vi, một tư tưởng, mọi lời nói với ý nghĩa tiềm ẩn của chúng”. Quan niệm tương tự cũng thấy trong Từ điển Larousse cho rằng: “Biểu tượng là một dấu hiệu hình ảnh, con vật sống động, hay đồ vật, biểu hiện một điều trừu tượng, nó là hình ảnh cụ thể của một sự vật hay một điều gì đó” và Từ điển tiếng Việt: “Biểu tượng là một hiện tượng tâm sinh lí do một số sự việc ở ngoại giới tác động và giác quan khiến ý thức nhận biết được sự vật, kích thước hoặc nhìn thấy hình ảnh nó trở lại trong trí tuệ hay ý thức” [32, tr. Như vậy, nhìn từ góc độ tâm lý, biểu tượng chỉ có thể xuất hiện khi các sự vật, hiện tượng ở bên ngoài tác động vào giác quan của con người và nó là một giai đoạn cao của nhận thức cảm tính.
Biểu tượng còn giúp con người nhận thức được những thuộc tính, bản chất, quy luật của sự vật đem đến cái nhìn sâu hơn về sự vật. Điều quan trọng, biểu tượng gắn liền với trí tưởng tượng của con người, biểu tượng của tưởng tượng thường gắn liền với lĩnh vực nghệ thuật, trong đó có thơ ca. “Tổng kết định nghĩa về thuật ngữ biểu tượng trong các từ điển trên thế giới, Đinh Hồng Hải, tác giả nhiều công trình nghiên cứu về biểu tượng trong những năm gần đây, đã tóm lược: “Biểu tượng có tính đa nghĩa, nhưng chúng ta có thể chia làm hai nghĩa chính là biểu hình và biểu ý. Trên thế giới, thuật ngữ symbology được nhiều từ điển giải thích với các ý nghĩa: 1-Việc nghiên cứu hoặc sử dụng các biểu tượng và 2- Tập hợp các biểu tượng (1: the study 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com or use of symbols.
Các từ điển nghệ thuật có thêm một ý nghĩa là: 3- Nghệ thuật sử dụng các biểu tượng để nhắc đến một trào lưu nghệ thuật thịnh hành ở châu Âu vào thế kỷ XIX. Như vậy, thuật ngữ symbology trong tiếng Anh tương đương với nghiên cứu biểu tượng (hoặc biểu tượng học) trong tiếng Việt” [34, tr.7, dẫn theo Nguyễn Thị Quỳnh Hương] 1. Biểu tượng văn hóa Theo một thống kê chưa đầy đủ thì trên thế giới có khoảng 2000 dân tộc, mỗi một dân tộc lại chứa đựng những nền văn hóa đa dạng và phong phú, làm nên cái chất riêng đặc trưng của dân tộc đó. Một trong những nhân tố quan trọng không thể thiếu trong đời sống tinh thần nhân loại, hình thành nên sự khác biệt của mỗi nền văn hóa chính là biểu tượng.
Biểu tượng mang lại những giá trị đặc sắc về văn hóa cho mỗi dân tộc, quốc gia. Để hiểu hơn về biểu tượng văn hóa, trước tiên cần chú ý đến khái niệm văn hóa. Về khái niệm văn hóa chứa đựng nội hàm rộng với nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt về đời sống vật chất và tinh thần của con người. Do điều kiện luận văn tốt nghiệp có hạn nên chúng tôi không đi sâu phân tích các kiến giải về văn hóa thay vào đó sẽ đưa ra một số quan điểm có tính khái quát liên quan đến biểu tượng văn hóa phục vụ cho nội dung chính luận văn.
UNESCO đưa ra nhận xét: “Văn hóa là tập hợp các hệ thống biểu tượng, nó quy định thế ứng xử của con người và làm cho một số đông người có thể giao tiếp với nhau, liên kết họ thành một cộng đồng riêng biệt” (trích theo Toàn thư quốc tế về phát triển văn hóa). Các tác giả cuốn Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới lại cho rằng: “những gì được gọi là biểu tượng khi nó được một nhóm người đồng ý cho rằng nó có nhiều hơn một ý nghĩa là đại điện cho chính bản thân nó” [6, tr.25] hay “Mọi nền văn hóa đều có thể xem xét như một tập hợp các hệ thống biểu tượng trong đó xếp hàng đầu là ngôn 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ngữ, quy tắc hôn nhân, các quan hệ kinh tế, nghệ thuật, khoa học, tôn giáo…”. Theo Từ điển bách khoa Văn hóa học, “biểu tượng- một loại ký hiệu đặc biệt, thể hiện nội dung thực tế của một điều nào đó. Biểu tượng văn hóa khác ký hiệu thông thường ở chỗ chứa đựng mối liên hệ tâm lý và tồn tại mà nó biểu trưng” [2, tr.
Biểu tượng văn hóa mang giá trị vật chất và tinh thần có khả năng biểu hiện những ý nghĩa rộng lớn hình thức cảm tính của nó, tồn tại trong một tập hợp, một hệ thống đặc trưng cho nền văn hóa nhất định. Biểu tượng văn hóa của mỗi dân tộc có sự khác nhau, nó ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của mỗi dân tộc, là mạch nguồn mang giá trị tâm linh, chứa đựng hơi thở của thời đại. Đồng nghĩa với việc biểu tượng trong mỗi nền văn hóa không đảm bảo sự tồn tại vĩnh viễn, nó chỉ thích hợp trong giai đoạn nhất định của lịch sử, đồng thời trên cơ sở biểu tượng có sẵn cùng với sự phát triển của văn hóa dẫn đến hình thành những biểu tượng văn hóa khác nhau, quá trình này luôn tồn tại tiếp diễn.