Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ THAM GIA KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG CÔNG TÁC CÁN BỘ 1. QUAN NIỆM KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG CÔNG TÁC CÁN BỘ VÀ BÁO CHÍ THAM GIA KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG CÔNG TÁC CÁN BỘ 1.1 Công tác cán bộ Theo lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, cán bộ và công tác cán bộ là một hoạt động quan trọng của Đảng cộng sản, nhất là sau khi đã giành được chính quyền, khi đó công tác cán bộ không chỉ dừng lại ở việc chăm lo cán bộ cho Đảng mà phải chăm lo cho cả hệ thống chính trị. Khẳng định vai trò của người cán bộ, V.Lênin đã nhiều lần nhấn mạnh khi chủ trương, đường lối, chính sách và nhiệm vụ được Đảng vạch ra một cách đúng đắn thì kết quả thực hiện hoàn toàn do đội ngũ cán bộ và công tác tổ chức cán bộ tạo nên. Đó chính là tổng hòa chất lượng các mặt công tác tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng, sắp xếp, bố trí, sử dụng cán bộ nhằm khơi dậy khả năng của từng cán bộ và của cả đội ngũ cán bộ.
Đó là một khoa học đồng thời là một nghệ thuật. Ở nước ta, trước thời kỳ đổi mới, khái niệm công tác cán bộ được hiểu chung là những công việc liên quan đến xây dựng và quản lý đội ngũ cán bộ, chủ yếu là bố trí, sử dụng cán bộ. Trong thời kỳ đổi mới, quan niệm của Đảng về công tác cán bộ có sự phát triển, hoàn thiện hơn, đặc biệt là trong Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương ba khóa VIII về chiến lược cán bộ thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương chín khóa X về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện chiến lược cán bộ từ nay đến năm 2020 và tiếp đó là Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19/5/2018 của Hội nghị lần thứ 7, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam 11 khóa XII về tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược đầy đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ. Có thể quan niệm, Công tác cán bộ là toàn bộ hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện của cấp ủy, tổ chức đảng có thẩm quyền nhằm phát huy cao nhất tiềm năng của cán bộ trong hệ thống chính trị và toàn xã hội, phát triển nguồn nhân lực và xâu dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của từng thời kỳ.
Quan niệm công tác cán bộ này có các nội dung cơ bản sau đây: Một là, công tác cán bộ không chỉ là hoạt động lãnh đạo, mà bao gồm cả các hoạt động chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát, tổng kết, rút kinh nghiệm. Hai là, công tác cán bộ không đơn thuần chỉ là công tác nhân sự mà bao gồm đầy đủ, đồng bộ tất cả các khâu trong công tác cán bộ. Ba là, mục tiêu cao nhất của công tác cán bộ không chỉ là chuẩn bị đù số lượng và sử dụng đội ngũ cán bộ hiện có, mà là chuẩn bị đội ngũ cán bộ cho cả trước mắt là lâu dài; không chỉ hướng vào đội ngũ cán bộ đảng, mà phải quan tâm đào tạo, sử dụng cán bộ của các đoàn thể chính trị - xã hội, các đơn vị sự nghiệp, các doanh nghiệp, các lực lượng vũ trang. Bốn là, Đảng phải quan tâm xây dựng tất cả các loại cán bộ, từ việc xác định tiêu chuẩn cán bộ, xây dựng quy hoạch cán bộ, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, xây dựng các quy chế công tác cán bộ đến hoàn thiện chính sách cán bộ.
Như vậy công tác cán bộ của Đảng bao gồm hai lĩnh vực: một là, xây dựng đội ngũ cán bộ của các tổ chức đảng, trước hết là cấp ủy đảng và các cơ quan tham mưu, giúp việc của cấp ủy các cấp; hai là Đảng chăm lo xây dựng đội ngũ cán bộ và lãnh đạo công tác cán bộ của Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội, các lực lượng vũ trang, các doanh nghiệp nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công lập. Như vậy, nội dung công tác cán bộ hiện nay bao gồm: 12 Một là, Đảng xác định các quan điểm, chiến lược, đường lối, chính sách, tiêu chuẩn, qui chế, qui định, phân cấp quản lý cán bộ và công tác cán bộ. Đây là những nội dung đặc biệt quan trọng, là cơ sở để tiến hành các công việc cụ thể trong công tác cán bộ. Hai là, Đảng lãnh đạo và thực hiện các khâu công tác cán bộ như: đánh giá cán bộ; qui hoạch cán bộ; đào tạo, bồi dưỡng cán bộ; luân chuyển cán bộ, điều động cán bộ; bố trí, sử dụng cán bộ; quản lý cán bộ; kiểm tra, giám sát cán bộ; chính sách cán bộ; bảo vệ chính trị nội bộ; giải quyết khiếu nại, tố cáo về cán bộ; kiện toàn tổ chức, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ.
Các khâu trong công tác cán bộ có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, góp phần thực hiện tốt công tác cán bộ. Ba là, Đảng lãnh đạo và tổ chức các tổ chức trong hệ thống chính trị và nhân dân tham gia phát hiện, kiểm tra, giám sát cán bộ. Bốn là, nghiên cứu khoa học, sơ kết, tổng kết, phát triển lý luận về công tác cán bộ 1. Quyền lực và kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ Quyền lực là yếu tố không thể thiếu để duy trì trật tự xã hội nhằm bảo đảm lợi ích chung.
Nói đến quyền lực là nói đến khả năng, năng lực của một tổ chức hay cá nhân tác động đến hành động, hành vi của những chủ thể khác, buộc họ phải chấp hành theo ý chí của chủ thể có quyền lực. Ở nước ta: Quyền lực trong công tác cán bộ là thẩm quyền của tổ chức, cá nhân trong các khâu liên quan đến công tác cán bộ, gồm: Tuyển dụng, đánh giá, lấy phiếu tín nhiệm, quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, tuyển chọn, bối trí, phân công, bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, giới thiệu ứng cử, tái cử, chỉ định, điều động, luân chuyển, biệt phái; phong, thăng, giáng, tước quân hàm; cho thôi giữ chức vụ, 13 thôi làm nhiệm vụ đại biểu Quốc hội, hội đồng nhân dân; tạm đình chỉ, đình chỉ chức vụ, cho từ chức, miễn nhiệm, cách chức; khen thưởng, kỷ luật; kiểm tra, giám sát, giải quyết khiếu nại, tố cáo; thực hiện chế độ, chính sách đối với cán bộ và bảo vệ chính trị nội bộ [12]. Tổ chức có thẩm quyền, trách nhiệm trong công tác cán bộ là cấp ủy, tổ chức đảng, tập thể lãnh đạo, cơ quan, đơn vị có thẩm quyền quản lý, quyết định công tác cán bộ theo phân cấp và cơ quan tham mưu, chuyên môn giúp việc về công tác cán bộ. Tuy nhiên, hoạt động thực thi quyền lực trong công tác cán bộ dễ bị thao túng, dẫn đến tha hóa, biến chất nếu không có sự kiểm soát hiệu quả.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi trọng việc kiểm soát quyền lực, nhất là trong công tác cán bộ. Người cho rằng, tất cả quyền lực đều thuộc về nhân dân và người lãnh đạo phải khắc ghi điều đó trong công việc hằng ngày, muốn vậy, phải gần gũi, học hỏi quần chúng nhân dân, đảng viên, biết lắng nghe ý kiến của họ. Người lên án mạnh mẽ các biểu hiện tha hóa quyền lực, như lạm quyền, lộng quyền, lợi dụng quyền lực: “Thứ nhất, dân ghét các ông chủ tịch, các ông Ủy viên vì cái tật ngông nghênh, cậy thế, cậy quyền. Những ông này không hiểu nhiệm vụ và chính sách của Việt Minh, nên khi nắm được chút quyền trong tay vẫn hay lạm dụng.
Người thẳng thắn chỉ ra những biểu hiện tiêu cực gây nhức nhối trong hàng ngũ cán bộ thời bấy giờ. Đó là tình trạng “có những đồng chí còn giữ óc địa vị, cố tranh làm cho được ủy viên này, chủ tịch kia. Còn có những đồng chí chỉ lo ăn ngon, mặc đẹp, lo phát tài, lo chiếm của công làm của tư, đạo đức cách mệnh thế nào, dư luận chê bai thế nào cũng mặc” [23, tr. Đảng đã ban hành nhiều chỉ thị, nghị quyết về công tác cán bộ, về kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ, như Quy định số 205-QĐ/TW, 14 ngày 23-9-2019, của Bộ Chính trị, “Về việc kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ và chống chạy chức, chạy quyền”; Quy định số 114-QĐ/TW, ngày 11-7-2023 của Bộ Chính trị, “Về kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác cán bộ”, trong đó nêu rõ “kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ là việc sử dụng cơ chế, biện pháp nhằm bảo đảm thực hiện nghiêm nguyên tắc, quy định, quy trình, quy chế, quyết định về công tác cán bộ và phòng ngừa, ngăn chặn, phát hiện, xử lý các hành vi tham nhũng, tiêu cực” [13].
Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng một lần nữa đặt ra yêu cầu “tăng cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực gắn với siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động của Nhà nước và của cán bộ, công chức, viên chức” [19]; “tăng cường kiểm tra, giám sát công tác cán bộ, gắn với kiểm soát quyền lực, chống chạy chức, chạy quyền” [19]. Điều này thể hiện quyết tâm chính trị cao của Đảng ta nhằm xây dựng, phát triển một cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả, ngăn chặn tình trạng lạm quyền, lộng quyền, “lợi ích nhóm”, tham nhũng, tiêu cực trong công tác cán bộ. Thực tiễn đã chứng minh, công tác cán bộ luôn là vấn đề trọng yếu, được Đảng đặc biệt quan tâm, chú trọng. Công tác cán bộ quyết định đến sự thành bại trong quá trình tổ chức và lãnh đạo cách mạng của Đảng.
Do đó, việc Đảng dành sự quan tâm sâu sắc đến nội dung kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ hiện nay là tất yếu. Bởi lẽ, quyền lực trong công tác cán bộ luôn có hai mặt: Một mặt, là công cụ ảnh hưởng lớn tới hiệu quả lãnh đạo, chỉ đạo công tác cán bộ; mặt khác, quyền lực trong công tác cán bộ luôn đứng trước nguy cơ bị tha hóa, nếu không có sự kiểm soát hiệu quả. Khi quyền lực không được kiểm soát chặt chẽ sẽ dẫn tới sự lạm quyền, lộng quyền, lợi dụng quyền lực trong công tác cán bộ, là nguồn gốc của 15 những “căn bệnh” làm thoái hóa, biến chất đội ngũ cán bộ, là nguy cơ đe dọa sự tồn vong của Đảng, của chế độ.