Chương 1. CƠ SO LÝ LUẬN VÀ THUC TIEN VE BAO CHÍ PHẬT GIÁO VỚI VIỆC ĐỊNH HƯỚNG PHẬT TỬ THEO DUNG CHANH PHÁP 1. Một số khái niệm cơ ban có liên quan đến dé tài 1.1, Phật giáo - Phật giáo Việt Nam Phật giáo hay đạo Phật là một tôn giáo đồng thời cũng là một hệ thống triết học bao gồm một loạt các giáo lý, tư tưởng triết học cũng như tư tưởng cùng tư duy về nhân sinh quan, vũ trụ quan, thế giới quan, giải thích hiện tượng tự nhiên, tâm linh, xã hội, bản chất sự vật và sự việc; các phương pháp thực hành, tu tập dựa trên lời dạy của một nhân vật lịch sử có thật là Tat-dat-da Cồ-đàm và các truyền thống, tín ngưỡng được hình thành trong quá trình truyền bá, phát triển Phật giáo sau thời của Tat-dat-da Cé-dam. Tat-dat-da Cồ-đàm thường được gọi là But hay Phật hoặc người giác ngộ, người tỉnh thức.
Theo kinh điển của Phật giáo, cũng như các tài liệu khoa học khảo cổ chứng minh rằng, Tat-dat-da Cồ-đàm đã sống và thuyết giảng ở vùng đông bắc bán đảo Ấn Độ xưa (nay thuộc Ấn Độ, Nepal, Bhutan) từ khoảng thé ki thứ 6 trước công nguyên đến thé ki thứ 4 trước công nguyên. Sau khi Thích-ca Mâu-ni nhập niết-bàn thì Phật giáo bat đầu phân hóa ra thành nhiều nhánh và nhiều hệ tư tưởng khác nhau, với nhiều sự khác biệt, mặc dù cùng có xuất phát từ tư tưởng của Phật giáo nguyên thủy. Ngày nay, ton tại 3 truyền thống Phật giáo chính trên thế giới. Phật giáo Nam truyền (Nam tông): truyền thống Phật giáo được truyền từ Nam Ấn đến Sri Lanka, theo đường biển truyền đến Đông Nam Á.
Đại biểu lớn nhất cho truyền thống này là Thượng tọa bộ, với hệ kinh điển Pali được coi là bảo tồn gần nhất với triết lý nguyên thủy của Phật giáo. Phật giáo Bắc truyền (Bắc tông): truyền thống Phật giáo được truyền từ Bắc An đến Trung Á, theo Con đường tơ lụa truyền đến Trung Quốc, lan sang Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam. Truyền thống này lấy tư tưởng Đại thừa làm chủ đạo, nên còn gọi là Phật giáo Đại thừa, với hệ kinh văn Hán ngữ đồ sộ, phong phú. Phật giáo Mật truyền (Mật tông): cũng được truyền qua Trung Á, qua Con đường tơ lụa đến Tây Tạng, lan sang Mông Cổ, Nepal và Bhutan.
Chịu ảnh hưởng tư 12 tưởng Chân ngôn, tiêu biéu với hệ phái Kim Cương thừa, sử dụng hệ kinh điển chính là kinh văn Tạng ngữ. Xuất phát từ Ấn Độ, Phật giáo du nhập vào Việt Nam những năm đầu công nguyên. Đến thế kỷ IV được thể hiện rõ nét qua 2 phái Nam và Bắc Tông. Phật giáo được phát triển và cực thịnh trong thời đại Lý Trần (1010 - 1400).
Dấu ấn mạnh mẽ cho tới ngày nay chính là đại diện của “Vua đời, vua đạo” - Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 - 1308). Ngài chính là người sáng lập nên Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử - Dòng Thiền Phật giáo mang bản sắc riêng của Việt Nam, là hiện thân của đức Phật, của giá trị nhân văn cao cả. Việt Nam nằm trong vùng ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc cô đại nên mang nhiều nét của văn hóa Trung Quốc, đặc biệt là tôn giáo. Phật giáo là tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng nhất ở Việt Nam, mang nhiều ảnh hưởng của hệ phái Phật giáo Bắc tông.
Tuy nhiên, ở khu vực miền Nam, hệ phái Phật giáo Nam tông cũng có ảnh hưởng không nhỏ, nhất là trong cộng đồng người Khmer Nam bộ. Báo chí Phật giáo Trong tiễn trình lịch sử phát triển của nhân loại, báo chí là một hiện tượng xã hội. Báo chí ra đời do nhu cầu của con người cần được thông tin, giao tiếp, nhận thức và giải trí. “Mặc dâu ra đời chậm so với các hình thái ý thức xã hội khác, nhưng báo chí đã nhanh chóng trở thành một trong những lĩnh vực xung kích bởi khả năng phản ánh hiện thực của nó ” [48, tr.
Từ khi ra đời cho đến nay, báo chí luôn là phương tiện phản ánh hiện thực một cách sinh động, đa dạng và luôn vận động, biến đối. Báo chí đến nay đã trở thành một bộ phận không thé thiếu trong đời sống tinh thần của mỗi quốc gia. Báo chí, theo tiếng Hán, bao gồm “báo”, nghĩa là thông cáo, báo tin và “chí” là viết, ghi lại. Tiếng Anh là “information” (thông tin, thông báo, báo tin), được cho là xuất phát từ một chữ trong triết học cô Hy Lạp với nghĩa: “Zao ra một hình thái (form) dùng dé chỉ những yếu tổ có thể giúp cho sự hiểu biết của con người về thé giới xung quanh đang tôn tại dưới một hình thái nhất định.
Như vậy, cũng giống như các hình thái ý thức xã hội khác, báo chí luôn lấy hiện thực khách quan làm đổi tượng phản ánh. Thông tin trong báo chí là một quá trình liên tục, xuyên suốt trong moi quan hệ chặt chẽ giữa Cuộc sống - Nhà báo - Tác phẩm - Công chúng ” [48, tr. 13 Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về báo chí, tác giả Nguyễn Văn Dững cho rằng có thé nêu ra một số ý sau đây: “Báo chí là một thiết chế xã hội đặc thù, là tiểu hệ thống gốm các loại hình đa dạng phong phú (báo, tạp chí, đài phát thanh, truyền hình, các hãng thông tấn và dịch vụ thông tin, các trung tâm dao tạo, cơ quan nghiên cứu, các trạm liên lạc mặt đất - vũ tru.) Các tác giả Dương Xuân Son, Dinh Văn Hường, Trần Quang cho rằng: “Bdo chí là loại hình hoạt động thông tin chính trị - xã hội. Còn nhà báo là một thành viên chuyên nghiệp (hoặc không chuyên nghiệp) trong hệ thống thông tin đại chúng, tham gia vào việc “sản xuất” ra thông tin dé cung cấp cho các cơ quan truyén thông đại chúng” [48, tr.
Trong luận văn này, đây cũng là cách tiếp cận của chúng tôi khi nghiên cứu về khái niệm Báo chí. Có thé điểm sơ lược dấu mốc quan trọng sự ra đời của ngành kỹ thuật làm báo và các tờ báo sớm nhất trên thế giới và tại nước ta như sau. Đó là sự ra đời máy in typo của Johann Gutenberg tại Đức vào thế kỷ XV, đã mở ra một cuộc cách mạng trong lĩnh vực in ấn ở châu Âu và thúc day báo in ra đời vào cuối thé ky XVI và đầu thế ky XVII. Tờ báo tiếng Đức “Relation aller Fiirnemen und gedenckwiirdigen Historien” ra đời vào năm 1605 tai Strassburg đến nay được coi là tờ báo giấy dau tiên trên thế giới.
Trước khi người phương Tây đến Việt Nam, nước ta không có báo chí theo đúng nghĩa của nó. Có thể nói, báo chí Việt Nam ra đời gần như cùng với sự thiết lập chế độ thuộc địa của Pháp trên đất nước ta. Thực dân Pháp đã sớm sử dụng báo chí như một công cụ phục vụ quá trình xâm lược. Bên cạnh những tờ báo tiếng Pháp, thực dân Pháp còn cho xuất bản tờ báo chữ Hán Xã thôn công báo dé phô biến những quyết định, mệnh lệnh của quân đội xâm lược tới đám chức sắc bản xứ cộng tác với Pháp.
Ngoài ra, còn có những tờ báo phục vụ công cuộc khai thác kinh tế như tờ Tập san (1865), Công báo (1889), v. Gia Định Báo xuất bản ngày 15/4/1865 là tờ báo tiếng Việt đầu tiên ở Nam Kỳ nước ta, nội dung chủ yếu đăng tải những thông tư, chính luận của chính quyền thực dân, một vài tiêu mục thơ ca, chuyện cô tích. Tiếp theo là tờ Phan Yên Báo xuất bản năm 1868 và Nam Kỳ Địa Phận xuất bản năm 1883 cũng có nội dung tương tự. 14 Hai tờ Pháp Âm và Phật Hóa Tân Thanh Niên đều ra mắt năm 1920, mở đường cho báo chí Phật giáo phát triển ở cả ba miền trong giai đoạn Chấn hưng Phật giáo sau này.
Khi công cuộc phục hưng Phật giáo được hình thành với sự thành lập các hội Phật giáo thì các Tạp chí Phật học lần lượt ra đời như Tạp chí Từ Bi Am, Tạp chí Viên Âm, Tiếng Chuông Som hay Duy Tâm Phật Học, v. Báo chí Phật giáo là một trong những phương tiện hữu hiệu dé truyền bá Chánh pháp: là một thể loại của truyền thông Giáo hội Phật giáo Việt Nam, được lập ra với nhiệm vụ đem Chánh pháp vào quần chúng nhân dân và tín đồ Phật tử. Báo chí Phật giáo Việt Nam xuất hiện trong phong trào chân hưng Phật giáo Việt Nam, bắt nguồn và truyền cam hứng từ phong trào chan hung Phật giáo thế giới và trong điều kiện nền văn học báo chí quốc ngữ đã có những phát triển nhất định. Vì báo chí Phật giáo là một trong những phương tiện quan trọng làm lan tỏa tư tưởng chấn hưng Phật giáo, do đó, sự phát triển báo chí Phật giáo Việt Nam gắn liền với diễn trình chấn hưng Phật giáo tại nước ta.
Trong lúc phục vụ cho việc đây mạnh phong trào chấn hưng Phật giáo, báo chí Phật giáo Việt Nam còn thực hiện nhiệm vụ hoằng pháp. xây dựng nền văn học Phật giáo trong văn học chữ quốc ngữ, bảo tồn di sản văn hóa cô Việt Nam vì phần lớn nền văn hóa đó mang nội dung Phật giáo. Là phương tiện dé truyền bá Phật giáo, báo chí Phật giáo đã bước đầu thé hiện được vai trò cũng như tầm quan trọng của mình trong việc hoằng dương Phật pháp, chan hưng Phat giáo và nuôi dưỡng tinh thần dân tộc. Từ những mục đích như vậy, kết cầu chung của các tờ báo Phật giáo thường có: - Mục Thông luận: Đây là những bài thường nam ở vị trí đầu tiên của tờ báo.
Nội dung chủ yếu dé tuyên truyền, ca ngợi giáo lý của nhà Phật, tam quan trọng của việc học Phật, theo Phật. - Mục Chư kinh luật diễn nghĩa: Đăng tải các bài kinh, luật của Phật pháp, dịch và giảng giải, tuyên truyền Phật pháp tới đông đảo quần chúng. - Mục Phật học thông tín: Đây là mục đưa những tin tức, thời sự trong nước có liên quan tới Phật giáo, cũng như thời sự của nước ngoài. Ở đây mọi tin tức được cập nhật một cách liên tục, nóng hôi.
15 - Mục Chấn hưng Phật giáo: Nội dung này thu hút rất nhiều sự quan tâm của các độc giả, vì thế hầu hết trên các báo Phật giáo đều dành nhiều thời lượng để trao đổi van dé này. - Mục Phật học nghiên cứu: Tập trung vào những bài giảng, bài nghiên cứu của các tác giả về Phật học, những vấn đề có liên quan đến Phật học. - Mục văn thơ: gồm nhiều thể loại như truyện ký, tiểu thuyết, chuyên khảo, những bài quốc văn cô trong Phật học, thơ góp phan bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa dân tộc.