Luận văn: Tác động của FDI và độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế

Luận văn phân tích tác động FDI và độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế. Cung cấp lý luận, mô hình và phân tích dữ liệu thực tiễn.

• Tác giả: Cao Thị Ánh Tuyết
• Người hướng dẫn: Pgs. Trần Thị Hải Lý
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Tác động của FDI và độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế ở các quốc gia đang phát triển (1995 – 2017)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu bài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế
• 2.1.1. Một số học thuyết liên quan về mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế
• 2.1.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế
• 2.1.2.1. Tác động tích cực của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài lên tăng trưởng kinh tế
• 2.1.2.2. Tác động tiêu cực của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài lên tăng trưởng kinh tế
• 2.2. Mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế
• 2.2.1. Một số học thuyết liên quan về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế
• 2.2.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế
• 2.2.2.1. Tác động tích cực của độ mở thương mại lên tăng trưởng kinh tế
• 2.2.2.2. Tác động tiêu cực của độ mở thương mại lên tăng trưởng kinh tế
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung phân tích và dữ liệu
• 3.2. Các phương pháp phân tích mô hình hồi quy
• 3.2.1. Mô hình hồi quy kết hợp
• 3.2.2. Mô hình tác động cố định (FEM)
• 3.2.3. Mô hình tác động ngẩu nhiên (REM)
• 3.2.4. Phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát (GLS)
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.2. Kiểm tra đa cộng tuyến
• 4.2.1. Ma trận hệ số tương quan
• 4.2.2. Hệ số phóng đại phương sai (VIF)
• 4.3. Kết quả nghiên cứu
• 4.3.1. Mô hình hồi quy tác động cố định
• 4.3.2. Mô hình hồi quy tác động ngẫu nhiên
• 4.3.3. Kiểm định Hausman
• 4.4. Kiểm tra các khuyết tật mô hình
• 4.4.1. Kiểm định phương sai thay đổi
• 4.4.2. Kiểm định tự tương quan
• 4.5. Khắc phục mô hình
• 4.6. Mô hình hoàn chỉnh
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Gợi ý chính sách
• 5.2. Những hạn chế của luận văn và gợi ý nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện về FDI Độ mở Tăng trưởng Kinh tế

Chủ đề về mối quan hệ giữa vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế là một trong những lĩnh vực nghiên cứu cốt lõi của kinh tế học phát triển. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, việc hiểu rõ các yếu tố này tác động lẫn nhau như thế nào trở thành nhiệm vụ cấp thiết cho các nhà hoạch định chính sách, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển. Luận văn “Tác động của FDI và Độ mở thương mại đến Tăng trưởng kinh tế ở các quốc gia đang phát triển (1995 – 2017)” của tác giả Cao Thị Ánh Tuyết (2018) là một công trình tiêu biểu, cung cấp những bằng chứng thực nghiệm quan trọng về vấn đề này. Bài viết này sẽ phân tích sâu các kết quả và phương pháp luận của nghiên cứu, nhằm làm rõ cơ chế tác động và đưa ra những hàm ý chính sách giá trị. Mục tiêu chính là hệ thống hóa kiến thức, từ cơ sở lý thuyết đến các kiểm định kinh tế lượng phức tạp, để giải mã xem liệu FDI và tự do hóa thương mại có thực sự là động lực cho phát triển kinh tế bền vững hay không. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng (panel data) của 17 nền kinh tế mới nổi, bao gồm cả kinh tế Việt Nam, để đảm bảo tính tổng quát và độ tin cậy. Thông qua việc xem xét các biến số vĩ mô như tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân đầu người, lạm phát, và tổng vốn đầu tư, nghiên cứu đã vẽ nên một bức tranh đa chiều về các động lực tăng trưởng. Phân tích này không chỉ dừng lại ở việc xác nhận các mối quan hệ, mà còn đi sâu vào các thách thức và điều kiện cần thiết để các yếu tố này phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

1.1. Bối cảnh nghiên cứu Tại sao FDI và thương mại lại quan trọng

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, không một quốc gia nào có thể phát triển độc lập mà không tham gia vào dòng chảy vốn và thương mại toàn cầu. Đối với các nước đang phát triển, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài không chỉ là nguồn vốn bổ sung quan trọng cho sự thiếu hụt vốn trong nước mà còn là kênh chuyển giao công nghệ, kinh nghiệm quản lý và kỹ năng lao động. Tương tự, việc mở cửa nền kinh tế thông qua các chính sách thương mại tự do được kỳ vọng sẽ giúp các quốc gia này tận dụng lợi thế so sánh, mở rộng thị trường, và tăng hiệu quả phân bổ nguồn lực. Tuy nhiên, các lợi ích này không tự động đến. Mức độ hấp thụ công nghệ, chất lượng thể chế và sự ổn định kinh tế vĩ mô là những điều kiện tiên quyết. Do đó, việc nghiên cứu sâu về các tác động này là cực kỳ cần thiết để xây dựng một môi trường đầu tư thuận lợi và các chính sách phù hợp.

1.2. Mục tiêu chính Đánh giá tác động thực nghiệm của các yếu tố

Mục tiêu cốt lõi của các luận văn về chủ đề này là sử dụng các công cụ định lượng để đo lường chính xác tác động của FDI và độ mở thương mại lên tăng trưởng GDP. Cụ thể, nghiên cứu của Cao Thị Ánh Tuyết (2018) nhằm xem xét mối quan hệ giữa các biến này bên cạnh các yếu tố vĩ mô khác như lực lượng lao động, ổn định kinh tế, và tổng vốn đầu tư cố định. Bằng cách áp dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến, mục tiêu là trả lời các câu hỏi nghiên cứu quan trọng: Liệu FDI có thực sự thúc đẩy tăng trưởng? Vai trò của tự do hóa thương mại là gì? Và các yếu tố này tương tác với nhau ra sao? Kết quả từ những phân tích này sẽ là cơ sở khoa học vững chắc cho việc đề xuất các giải pháp chính sách hiệu quả.

II. Thách thức khi nghiên cứu FDI Độ mở và Tăng trưởng Kinh tế

Việc phân tích mối quan hệ giữa FDI, độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế không hề đơn giản do sự tồn tại của nhiều kết quả nghiên cứu trái ngược nhau. Đây chính là thách thức lớn nhất mà các nhà nghiên cứu phải đối mặt. Một mặt, các lý thuyết tăng trưởng nội sinh cho rằng FDI mang lại tác động lan tỏa của FDI tích cực thông qua chuyển giao công nghệ và nâng cao vốn nhân lực. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm như của Borensztein và cộng sự (1998) cũng ủng hộ quan điểm này, nhưng với điều kiện quốc gia tiếp nhận phải có một ngưỡng vốn nhân lực nhất định. Mặt khác, một số nghiên cứu lại chỉ ra tác động tiêu cực hoặc không đáng kể. Carkovi & Levine (2003) cho rằng FDI có thể chèn ép đầu tư trong nước, trong khi một số khác lập luận rằng lợi ích chủ yếu bị chuyển về quốc gia của các công ty đa quốc gia. Tương tự, tác động của tự do hóa thương mại cũng gây tranh cãi. Trong khi nhiều người tin rằng nó thúc đẩy hiệu quả và tăng trưởng, các nghiên cứu như của Rodriguez và Rodrik (1999) lại tỏ ra hoài nghi. Nghiên cứu của Cao Thị Ánh Tuyết (2018) cũng phát hiện vai trò của độ mở thương mại khá mờ nhạt, cho thấy lợi ích từ việc gia tăng kim ngạch xuất nhập khẩu không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành tăng trưởng GDP rõ rệt. Những kết quả đa dạng này cho thấy mối quan hệ này phụ thuộc rất nhiều vào bối cảnh cụ thể của từng quốc gia, chất lượng thể chế, và các chính sách kinh tế vĩ mô đi kèm.

2.1. Tranh cãi học thuật Tác động tích cực và tiêu cực của FDI

Lý thuyết kinh tế tồn tại hai luồng quan điểm chính. Luồng thứ nhất, dựa trên lý thuyết tăng trưởng nội sinh, khẳng định vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là động lực tăng trưởng mạnh mẽ. Dòng vốn này không chỉ tăng tổng vốn đầu tư mà còn mang theo công nghệ tiên tiến và phương thức quản lý hiện đại, tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực. Tuy nhiên, luồng quan điểm thứ hai lại thận trọng hơn, cho rằng FDI có thể gây ra tác động tiêu cực như bóp méo cạnh tranh, lấn át doanh nghiệp nội địa, khai thác tài nguyên quá mức và gây ô nhiễm môi trường. Hiệu quả thực sự của FDI phụ thuộc vào khả năng của nước chủ nhà trong việc quản lý và tận dụng các cơ hội, đồng thời giảm thiểu các rủi ro đi kèm.

2.2. Vai trò mờ nhạt của độ mở thương mại trong một số nghiên cứu

Mặc dù lý thuyết cổ điển về lợi thế so sánh cho thấy thương mại tự do luôn mang lại lợi ích, thực tế lại phức tạp hơn. Một số nghiên cứu, bao gồm cả luận văn được phân tích, cho thấy mối tương quan giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế là không có ý nghĩa thống kê. Nguyên nhân có thể là do các nước đang phát triển thường ở vị thế nhập siêu, cơ cấu hàng xuất khẩu chủ yếu là sản phẩm thô với giá trị gia tăng thấp. Điều này làm cho việc cải thiện cán cân thương mại trở nên khó khăn. Hơn nữa, việc mở cửa thị trường quá nhanh có thể khiến các ngành công nghiệp non trẻ trong nước không đủ sức cạnh tranh với hàng hóa nhập khẩu, dẫn đến tác động tiêu cực lên sản xuất nội địa. Do đó, một chính sách thương mại hiệu quả cần được thiết kế cẩn trọng, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của quốc gia.

III. Phương pháp chọn mô hình phân tích FDI và Tăng trưởng Kinh tế

Để có được kết quả đáng tin cậy về tác động của FDI và độ mở thương mại, việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp là yếu tố quyết định. Luận văn của Cao Thị Ánh Tuyết (2018) đã sử dụng phương pháp phân tích hồi quy trên dữ liệu bảng (panel data), một kỹ thuật tiên tiến cho phép kết hợp cả dữ liệu chuỗi thời gian và dữ liệu chéo. Cách tiếp cận này có nhiều ưu điểm vượt trội: nó kiểm soát được các đặc tính không quan sát được và không đổi theo thời gian của từng quốc gia, giảm thiểu vấn đề đa cộng tuyến và cho kết quả ước lượng hiệu quả hơn. Khung phân tích của nghiên cứu được xây dựng dựa trên mô hình tăng trưởng tân cổ điển mở rộng, bao gồm các biến số then chốt. Biến phụ thuộc là tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người (GDPPC). Các biến độc lập chính là vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI, tính theo % GDP) và độ mở thương mại (TRADE, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trên GDP). Ngoài ra, mô hình còn bao gồm các biến kiểm soát quan trọng khác như: ổn định kinh tế vĩ mô (lạm phát CPI), tổng vốn đầu tư cố định (GFCF), và lực lượng lao động (lnL). Việc lựa chọn các biến số này dựa trên cả cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trước đây, đảm bảo mô hình có tính toàn diện và giảm thiểu rủi ro bỏ sót biến quan trọng.

3.1. Xây dựng khung phân tích Các biến số kinh tế vĩ mô chủ chốt

Mô hình nghiên cứu được thiết lập để đo lường tác động của các yếu tố vĩ mô lên tổng sản phẩm quốc nội bình quân đầu người. Các biến được định nghĩa rõ ràng: GDPPC đo lường tăng trưởng; TRADE thể hiện mức độ hội nhập kinh tế quốc tế; FDI phản ánh dòng vốn đầu tư từ nước ngoài; GFCF đại diện cho đầu tư trong nước vào cơ sở hạ tầng; CPI là chỉ báo cho sự ổn định của chính sách kinh tế vĩ mô; và lnL thể hiện nguồn vốn con người. Dữ liệu được thu thập từ Ngân hàng Thế giới (World Bank) cho 17 quốc gia trong giai đoạn 1995-2017, tạo nên một bộ dữ liệu bảng mạnh mẽ cho việc phân tích.

3.2. Lựa chọn dữ liệu bảng Ưu điểm so với dữ liệu chuỗi thời gian

Sử dụng dữ liệu bảng (panel data) mang lại nhiều lợi ích. Thứ nhất, nó cho phép các nhà nghiên cứu phân tích các vấn đề không thể thực hiện được chỉ với dữ liệu chuỗi thời gian hoặc dữ liệu chéo. Thứ hai, nó cung cấp nhiều quan sát hơn, tăng bậc tự do và giảm thiểu hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến giải thích, từ đó cho ra các ước lượng thống kê hiệu quả và đáng tin cậy hơn. Cuối cùng, dữ liệu bảng phù hợp hơn để nghiên cứu tính động của sự thay đổi, cho phép theo dõi các quốc gia qua nhiều năm và nắm bắt được các tác động trễ của chính sách.

IV. Cách phân tích hồi quy tác động của FDI và độ mở thương mại

Quá trình phân tích hồi quy trong nghiên cứu này được thực hiện một cách bài bản qua nhiều bước để đảm bảo tính vững chắc của kết quả. Đầu tiên, tác giả tiến hành các phân tích thống kê mô tả và kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến thông qua ma trận tương quan và hệ số phóng đại phương sai (VIF). Kết quả cho thấy không có đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa các biến. Tiếp theo, nghiên cứu áp dụng ba mô hình kinh tế lượng chính cho dữ liệu bảng: Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM), và phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát (GLS). FEM giả định rằng các yếu tố không quan sát được của mỗi quốc gia là cố định, trong khi REM xem chúng là ngẫu nhiên. Để lựa chọn giữa hai mô hình này, kiểm định Hausman được sử dụng. Kết quả kiểm định cho thấy REM là mô hình phù hợp hơn. Tuy nhiên, sau khi kiểm tra các khuyết tật của mô hình, nghiên cứu phát hiện sự tồn tại của phương sai thay đổi và tự tương quan. Để khắc phục vấn đề này, mô hình GLS được áp dụng. Đây là phương pháp hiệu quả giúp điều chỉnh các sai số, mang lại các ước lượng vững và không chệch. Kết quả cuối cùng từ mô hình GLS cho thấy vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tổng vốn đầu tư cố định (GFCF) và lực lượng lao động (lnL) có tác động cùng chiều và có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, lạm phát (CPI) có tác động ngược chiều. Đáng chú ý, biến độ mở thương mại (TRADE) không có tác động đáng kể về mặt thống kê.

4.1. Ứng dụng mô hình FEM REM và thực hiện kiểm định Hausman

Việc lựa chọn giữa mô hình tác động cố định (FEM) và tác động ngẫu nhiên (REM) là một bước quan trọng trong phân tích dữ liệu bảng. Kiểm định Hausman được thực hiện với giả thuyết gốc (H0) là không có sự tương quan giữa các yếu tố riêng của từng quốc gia và các biến giải thích. Trong nghiên cứu này, giá trị p-value của kiểm định lớn hơn 5%, do đó không thể bác bỏ H0. Điều này cho thấy mô hình REM là lựa chọn phù hợp hơn, vì nó hiệu quả hơn khi giả thuyết H0 được thỏa mãn.

4.2. Khắc phục các khuyết tật mô hình bằng phương pháp GLS

Mặc dù REM được chọn, các kiểm định tiếp theo đã chỉ ra sự vi phạm các giả định của hồi quy tuyến tính cổ điển, cụ thể là hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan. Các vấn đề này có thể làm cho các ước lượng không còn hiệu quả và các kiểm định giả thuyết trở nên không đáng tin cậy. Để giải quyết, phương pháp Bình phương nhỏ nhất tổng quát (GLS) đã được sử dụng. GLS là một kỹ thuật mạnh mẽ cho phép ước lượng các hệ số một cách hiệu quả ngay cả khi có sự hiện diện của các khuyết tật trên, đảm bảo kết quả phân tích hồi quy cuối cùng là vững chắc và chính xác.

V. Top giải pháp chính sách từ luận văn FDI và Tăng trưởng Kinh tế

Từ những kết quả thực nghiệm vững chắc, luận văn đã đưa ra những gợi ý chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển, bao gồm cả kinh tế Việt Nam. Giải pháp hàng đầu là tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư để thu hút FDI một cách hiệu quả. Do FDI có tác động tích cực và đáng kể, các chính sách cần tập trung vào việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, và phát triển cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, việc thu hút FDI không nên chỉ dừng ở số lượng mà cần chú trọng vào chất lượng, ưu tiên các dự án công nghệ cao có khả năng tạo ra tác động lan tỏa của FDI mạnh mẽ. Thứ hai, việc duy trì sự ổn định kinh tế vĩ mô là cực kỳ quan trọng. Kết quả cho thấy lạm phát cao kìm hãm tăng trưởng, do đó các chính sách kinh tế vĩ mô cần được điều hành một cách thận trọng để kiểm soát lạm phát ở mức thấp. Thứ ba, cần đẩy mạnh đầu tư trong nước, đặc biệt là tổng vốn đầu tư cố định vào cơ sở hạ tầng, vì đây là một động lực tăng trưởng quan trọng không kém FDI. Cuối cùng, đối với độ mở thương mại, do vai trò còn mờ nhạt, chính sách không nên chỉ tập trung vào việc tăng kim ngạch xuất nhập khẩu. Thay vào đó, cần có chiến lược nâng cao giá trị gia tăng cho hàng xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường, và hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia để có thể tận dụng tốt hơn các cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế.

5.1. Hàm ý chính sách Thu hút FDI và ổn định kinh tế vĩ mô

Kết luận chính của nghiên cứu là các quốc gia cần xây dựng một chiến lược kép. Một mặt, cần tạo ra một môi trường đầu tư hấp dẫn, minh bạch và có tính dự báo cao để thu hút FDI chất lượng. Mặt khác, phải đảm bảo nền tảng kinh tế vĩ mô vững chắc, đặc biệt là kiểm soát lạm phát. Một nền kinh tế ổn định không chỉ giúp các doanh nghiệp trong và ngoài nước yên tâm đầu tư dài hạn mà còn là điều kiện tiên quyết cho phát triển kinh tế bền vững. Các chính sách cần có sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách tiền tệ, tài khóa và chính sách đầu tư để đạt được mục tiêu này.

5.2. Hạn chế nghiên cứu và các hướng phát triển trong tương lai

Mọi công trình khoa học đều có những hạn chế nhất định. Luận văn này cũng chỉ ra một số điểm cần cải thiện trong các nghiên cứu tương lai. Thứ nhất, việc chỉ sử dụng 17 quốc gia có thể chưa đủ tính đại diện. Các nghiên cứu sau này có thể mở rộng mẫu quan sát. Thứ hai, cần đưa thêm các biến số khác vào mô hình như chất lượng thể chế, phát triển thị trường tài chính, hay trình độ học vấn của lực lượng lao động để có cái nhìn toàn diện hơn. Đặc biệt, việc nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chuyển giao công nghệ từ các doanh nghiệp FDI và tác động của nó ở cấp độ ngành sẽ là một hướng đi đầy hứa hẹn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu  Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trước đây  Chương 3: Phương pháp nghiên cứu  Chương 4: Kết quả nghiên cứu  Chương 5: Kết luận, gợi ý chính sách và hướng phát triển mới cho bài nghiên cứu. 5 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY Phần này cho chúng ta một cái nhìn tổng quan về chiều hướng của các mối quan hệ giữa các biến số kinh tế vĩ mô trên thông qua một số các lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành bởi các nhà nghiên cứu, các nhà kinh tế học… trong thời gian vừa qua.1 Mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế 2.1 Một số học thuyết liên quan về mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế Nhiều học thuyết kinh tế đã được đưa ra để giải thích mối quan hệ giữa 2 nhân tố này. Theo mô hình tăng trưởng tân cổ điển (lý thuyết tăng trưởng của Robert Solow) được đưa ra từ những năm 1956, giải thích tăng trưởng kinh tế trong dài hạn dựa vào những yếu tố như năng suất, tích lũy vốn, tỷ lệ tăng lao động, tiến bộ khoa học kỹ thuật. Tuy nhiên, lý thuyết này lại kết luận rằng nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài này chỉ đơn thuần làm tăng tỷ lệ đầu tư và dẫn đến một sự tăng lên trong tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người nhưng lại không tác động đến tăng trưởng kinh tế trong lâu dài.

Chính yếu tố công nghệ mới giúp tạo ra gia tăng vốn đầu tư, yếu tố quan trọng để tích lũy và tăng trưởng kinh tế, chứ không phải chỉ là vốn ban đầu. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh ra đời vào những năm cuối thế kỉ XX, lại cho rằng đầu tư vào nguồn nhân lực, các cải tiến khoa học kỹ thuật, tri thức sẽ là những nhân tố quan trọng góp phần tăng trưởng kinh tế. Thông qua hiệu ứng tràn công nghệ thì dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là nhân tố đóng góp lớn vào sự tăng trưởng kinh tế quốc gia trong dài hạn. Các tập đoàn đa quốc gia được xem là những kênh truyền dẫn, chuyển giao công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực (thông qua các khóa học đào tạo, huấn luyện kĩ năng nghề nghiệp, quản lý, các hoạt động nghiên cứu và phát triển…) tại các quốc gia nơi nguồn vốn đầu tư chảy vào… góp phần vào sự tăng trưởng kinh tế trong dài hạn.

6 Lý thuyết chiết trung (Dunning – 1998) cung cấp một hướng tiếp cận mới về mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế. Phân tích về lợi thế cạnh tranh, tác giả chỉ ra việc thu hút dòng vốn đầu tư FDI vào một quốc gia hay khu vực phụ thuộc vào rất nhiều nhân tố và đặc điểm riêng của quốc gia nhận đầu tư. Các dòng vốn FDI đi vào thị trường các nước đang phát triển hoặc thị trường các nước mới nổi là để tận dụng nguồn tài nguyên và lao động giá rẻ, mở rộng thị trường tiêu thụ, khai thác thị trường nội địa; do đó, quy mô thị trường (GDP) là một trong những nhân tố chính giúp thu hút nguồn vốn đầu tư FDI… lý thuyết ủng hộ cho quan điểm hướng của mối quan hệ nhân quả giữa 2 nhân tố này là từ tăng trưởng đến dòng vốn đầu tư FDI.2 Các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế Ngoài các học thuyết kinh tế được nói trên thì bên cạnh đó cũng có rất nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành để xem xét mối quan hệ giữa 2 nhân tố này; tuy nhiên, kết quả của những nghiên cứu này lại đưa ra những kết luận trái ngược nhau.1 Tác động tích cực của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài lên tăng trưởng kinh tế Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng ảnh hưởng của FDI lên tăng trưởng kinh tế là ảnh hưởng có điều kiện. De Gregorio (1992) bằng cách xem xét dữ liệu bảng của 12 quốc gia Mỹ Latinh trong giai đoạn 1950-1985, tìm thấy rằng FDI thúc đẩy tăng trưởng gấp 3 lần so với tổng đầu tư quốc nội1.

Bloomstrom, Lipsey và Zejan (1996) cũng tìm thấy một kết luận tương tự khi sử dụng mẫu lớn hơn các quốc gia đang phát triển (78 quốc gia); họ đã chia các quốc gia trong mẫu thành 2 nhóm, một nhóm gồm 1Gross domestic investment (hay còn gọi là gross capital formation): bao gồm các khoản chi tiêu để mở rộng, nâng cấp các tài sản cố định của nền kinh tế cộng với những thay đổi ròng trong hàng tồn kho. Tài sản cố định bao gồm nhà xưởng, máy móc thiết bị, đường xá, trường học, bệnh viện…. Hàng tồn kho gồm các hàng hóa nắm giữ bởi các công ty để đáp ứng cho những biến động bất thường và tạm thời trong sản xuất và kinh doanh. 7 các quốc gia có thu nhập cao hơn và nhóm còn lại là các quốc gia có thu nhập thấp.

Và họ đã tìm thấy bằng chứng cho thấy FDI dẫn đến tăng trưởng kinh tế; tuy nhiên đóng góp tích cực của FDI vào tăng trưởng là có điều kiện, theo các tác giả FDI khuyến khích tăng trưởng nhiều hơn khi quốc gia nhận FDI có hệ số thu nhập trên đầu người cao hơn, với các quốc gia có thu nhập thấp hơn, các nhân tố khác như giáo dục đóng vai trò quan trọng hơn. Hệ số hồi quy cho các quốc gia có thu nhập cao hơn và thấp hơn lần lượt là 0. Họ cũng tiến hành kiểm định nhân quả để xem xét hướng của ảnh hưởng. Kết quả cho thấy tồn tại mối quan hệ nhân quả từ FDI đến tăng trưởng.

Bằng chứng chỉ ra các quốc gia đang phát triển với thu nhập cao hơn mới nhận được các lợi ích từ FDI gợi ý rằng có lẽ các nhân tố khác sẽ quyết định một quốc gia sẽ nhận được bao nhiêu lợi ích từ FDI. Các nghiên cứu sau đó đã nỗ lực để nhận diện các nhân tố này. Balasubramanyam Salisu và Dapsoford (1996) đã nhấn mạnh vào tầm quan trọng của độ mở cửa thương mại như một nhân tố quan trọng để đạt được ảnh hưởng đến tăng trưởng từ FDI. Borensztein Gregorio và Lee (1998) lại cho thấy rằng các quốc gia cần có một mức độ nhất định về vốn nhân lực2 để có thể nhận được lợi ích đầy đủ từ FDI.

Mặc dù FDI có thể đem đến công nghệ và kỹ thuật, nhưng quốc gia nhận đầu tư cũng cần phải có nguồn lao động có chất lượng để khai thác các lợi ích do FDI mang lại. Có thể thấy FDI không phải là phương thuốc chữa bách bệnh. De Mello (1999) đã xem xét mối quan hệ nhân quả giữa FDI và tăng trưởng ở 32 quốc gia (15 quốc gia thuộc OECD và 17 quốc gia không thuộc OECD) trong giai đoạn 1970-1990. Kết quả cho thấy rằng mặc dù FDI thúc đẩy tăng trưởng dài hạn, tuy nhiên mức độ FDI ảnh hưởng đến tăng trưởng phụ thuộc vào mức độ bổ sung và 2 Human capital: thuật ngữ được tạo ra bởi Theodore Schultz vào những năm 1960, để đo lường chất lượng lực lượng lao động của một nền kinh tế, ông tin rằng vốn nhân lực cũng quan trọng giống như bất kỳ một loại vốn nào khác, và có thể được cải thiện thông qua giáo dục, huấn luyện.

và cuối cùng sẽ đem đến giá trị kinh tế cho cả người sử dụng lao động và cả nền kinh tế nói chung. 8 thay thế giữa FDI và đầu tư trong nước. Alfaro, Chandra, Kalemli-Ozcan và Sayek (2000) cho rằng FDI sẽ thúc đẩy tăng trưởng ở các quốc gia có thị trường tài chính phát triển hợp lý. (2000) sử dụng dữ liệu bảng gồm 24 nước đang phát triển giai đoạn 1971 – 1995 sử dụng phương pháp ước lượng dữ liệu bảng hỗn hợp giữa cố định và ngẫu nhiên (MFR) để xem xét sự không đồng nhất giữa các quốc gia.

Và đưa ra kết luận rằng: Dòng vốn đầu tư FDI có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế; tuy nhiên, mối quan hệ này là không đồng nhất giữa các quốc gia. Và họ cũng chỉ ra rằng, trong khi đầu tư nội địa dường như là có tương quan mạnh mẽ với tăng trưởng ở hiện tại thì đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lại cho thấy mối quan hệ nhân quả mạnh mẽ với tăng trưởng kinh tế trong tương lai. Zhang (2001) trong nghiên cứu của mình tác giả đã cung cấp một đánh giá thực nghiệm về mối quan hệ này bằng cách sử dụng dữ liệu của 11 quốc gia ở Mỹ Latinh và Đông Á, tác giả tìm thấy mối quan hệ nhân quả Granger mạnh mẽ giữa dòng vốn đầu tư (FDI) và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ ra rằng ngoài nhân tố dòng vốn FDI thì những đặc trưng riêng của từng quốc gia cũng có những ảnh hưởng nhất định đến tăng sự trưởng kinh tế của quốc gia đó.

Đặc biệt, dòng vốn đầu tư FDI sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhiều hơn khi quốc gia nhận đầu tư áp dụng chế độ tự do hóa thương mại, cải thiện giáo dục, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, khuyến khích FDI định hướng xuất khẩu, duy trì sự ổn định kinh tế vĩ mô… tạo điều kiện thuận lợi cho các dòng vốn đầu tư chảy vào giúp phát triển kinh tế quốc gia. Nguyễn Thị Phương Hoa (2004) đã tiến hành tìm hiểu tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế thông qua sự phân tích về mối quan hệ giữa FDI và sự nghèo đói. Nghiên cứu kết luận rằng FDI thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế của các quốc gia thông qua việc hình thành và tích lũy tài sản vốn bên cạnh sự tương tác liên tục, tích cực giữa FDI và nguồn nhân lực. Tuy nhiên, tác động tràn tích cực của FDI chỉ xuất hiện ở cấp độ quốc gia ở các ngành chế biến nông lâm sản.

9 Nguyễn Thị Tuệ Anh, Vũ Xuân Nguyệt Hồng, Trần Toàn Thắng và Nguyễn Mạnh Hải (2006) đã tiến hành nghiên cứu về ảnh hưởng của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tới tăng trưởng kinh tế (GDP) ở Việt Nam bằng cách sử dụng kỹ thuật phân tích định lượng và mô hình tác động đã tìm thấy rằng FDI có những ảnh hưởng tích cực đến GDP của Việt Nam và mức độ mà FDI đóng góp đều tăng lên khi Việt Nam chính thức tham gia vào nền kinh tế trong khu vực và trên thế giới.