Chương 1: Cơ sở khoa học quản lý nhà nƣớc về khoa học và công nghệ Chương 2: Thực trạng hoạt động quản lý nhà nƣớc về khoa học và công nghệ tại Thành phố Hà Nội Chương 3: Quan điểm của Đảng và giải pháp tăng cƣờng quản lý nhà nƣớc về khoa học và công nghệ 5 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 1. Khái niệm Quản lý Nhà nƣớc về khoa học & công nghệ và một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm Quản lý Nhà nước về khoa học & công nghệ Từ điển Bách khoa Việt Nam xuất bản năm 2005 của NXB Từ điển Bách Khoa đã đƣa ra khái niệm về các thuật ngữ “Khoa học”, “Công nghệ”, “Quản lý nhà nƣớc”… và có giải thích, phân tích rõ ràng, cung cấp các kiến thức cơ bản nhất xƣa và nay ở Việt Nam và thế giới. Tuy nhiên, sau khi có luật khoa học và công nghệ (năm 2000 và sửa đổi bổ sung năm 2003 và 2013) thì các khái niệm khoa học, công nghệ đƣợc sử dụng theo luật.
Khái niệm Khoa học Theo từ điển Bách khoa toàn thƣ Việt Nam (NXB Từ điển Bách Khoa- 2005), “Khoa học” (tiếng Anh: science) là toàn bộ hoạt động có hệ thống nhằm xây dựng và tổ chức kiến thức dƣới hình thức những lời giải thích và tiên đoán có thể kiểm tra đƣợc về vũ trụ. Thông qua các phƣơng pháp kiểm soát, nhà khoa học sử dụng cách quan sát các dấu hiệu biểu hiện mang tính vật chất và bất thƣờng của tự nhiên nhằm thu thập thông tin, rồi sắp xếp các thông tin đó thành dữ liệu để phân tích nhằm giải thích cách thức hoạt động, tồn tại của sự vật hiện tƣợng. Một trong những cách thức đó là phƣơng pháp thử nghiệm nhằm mô phỏng hiện tƣợng tự nhiên dƣới điều kiện kiểm soát đƣợc và các ý tƣởng thử nghiệm. Tri thức trong khoa học là toàn bộ lƣợng thông tin mà các nghiên cứu đã tích lũy đƣợc.
Định nghĩa về khoa học đƣợc chấp nhận phổ biến rằng khoa học là tri thức tích cực đã đƣợc hệ thống hóa. Tuy nhiên trong Quản lý nhà nƣớc về khoa học có những yêu cầu riêng, đòi hỏi định lƣợng và xác định chính xác từng vấn đề để thực hiện công tác quản lý. Vậy khái niệm khoa học đƣợc định nghĩa theo Luật khoa học và công nghệ (năm 2013) của nƣớc ta nhƣ sau: "Khoa học là hệ thống tri thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tƣợng tự nhiên, xã hội và tƣ 6 duy"[10] 1. Khái niệm Công nghệ Theo từ điển Bách khoa toàn thƣ Việt Nam (NXB Từ điển Bách Khoa-2005), “Công nghệ” (tiếng Anh: Technology) là sự tạo ra, sự biến đổi, việc sử dụng, và kiến thức về các công cụ, máy móc, kỹ thuật, kỹ năng nghề nghiệp, hệ thống, và phƣơng pháp tổ chức, nhằm giải quyết một vấn đề, cải tiến một giải pháp đã tồn tại, đạt một mục đích, hay thực hiện một chức năng cụ thể.
Công nghệ cũng có thể chỉ là một tập hợp những công cụ nhƣ vậy, bao gồm máy móc, những sự sắp xếp, hay những quy trình. Công nghệ ảnh hƣởng đáng kể lên khả năng kiểm soát và thích nghi của con ngƣời cũng nhƣ của những động vật khác vào môi trƣờng tự nhiên của mình. Thuật ngữ có thể đƣợc dùng theo nghĩa chung hay cho những lĩnh vực cụ thể, ví dụ nhƣ "công nghệ xây dựng", "công nghệ thông tin". Công nghệ bao gồm 4 yếu tố tác động qua lại lẫn nhau và cùng thực hiện quá trình sản xuất nhƣ sau: - Công cụ hay còn gọi là phần cứng (kỹ thuật), gồm: trang thiết bị, khí cụ, nhà xƣởng.
- Con ngƣời: gồm kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, tay nghề, kinh nghiệm, thói quen… - Thông tin (các bí quyết, quy trình, quy tắc), phƣơng pháp, dữ liệu, bản thiết kế… - Tổ chức, quản lý: thể hiện trong bố trí sắp xếp, điều động, quản lý các yếu tố trên. Tuy nhiên trong Quản lý nhà nƣớc về khoa học có những yêu cầu riêng, đòi hỏi định lƣợng và xác định chính xác từng vấn đề để thực hiện hoạt động quản lý. Vậy khái niệm “Công nghệ” đƣợc định nghĩa theo Luật khoa học và công nghệ (năm 2013) của nƣớc ta nhƣ sau: "Công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm hoặc không kèm công cụ, phƣơng tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm”. Khái niệm quản lý nhà nước Quản lý là sự tác động có tổ chức, có định hƣớng của chủ thể lên đối tƣợng quản lý nhằm đạt mục tiêu dự kiến.
Quản lý nhà nƣớc là sự chỉ huy, điều hành xã hội để thực thi quyền lực nhà nƣớc. Để quản lý trƣớc hết cần có các thể chế, tổ chức, cán bộ của Bộ máy nhà nƣớc có trách nhiệm quản lý công việc hàng ngày của nhà nƣớc do các cơ quan nhà nƣớc (Lập pháp, Hành pháp, Tƣ pháp) có tƣ cách pháp nhân công pháp (Công quyền) tiến hành bằng các văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn mà nhà nƣớc giao cho trong việc tổ chức, điều chỉnh các quan hệ xã hội, hành vi của công dân. Quản lý nhà nƣớc là một dạng quản lý đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nƣớc và sử dụng pháp luật nhà nƣớc để điều chỉnh hành vi, hoạt động của con ngƣời trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nƣớc thực hiện, nhằm thỏa mãn nhu cầu hợp pháp của con ngƣời, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội. Khái niệm quản lý nhà nước về khoa học công nghệ Từ các khái niệm trên ta có thể đƣa ra khái niệm Quản lý nhà nƣớc về Khoa học & Công nghệ nhƣ sau: “Quản lý nhà nước về Khoa học và Công nghệ bao gồm những hoạt động về ra quyết định và việc thực hiện các quyết định trên các mặt chiến lược, chính sách, kế hoạch, tổ chức, chỉ huy, điều hòa, phối hợp, kiểm tra, thanh tra và điều chỉnh đối với công tác khoa học và công nghệ”.
Sự cần thiết của Quản lý Nhà nước về khoa học & công nghệ Mục tiêu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá là đến năm 2020 về cơ bản nƣớc ta trở thành nƣớc công nghiệp. Khác với các nƣớc đi đầu, công nghiệp hoá nƣớc ta đòi hỏi phải thực hiện rút ngắn. chỉ có nhƣ thế, chúng ta mới có thể sớm rút ngắn đƣợc khoảng cách và tiến tới đuổi kịp các nƣớc phát triển. Công nghiệp hoá phải gắn liền với hiện đại hoá.
Cùng với đó, yêu cầu đẩy mạnh phát triển kinh tế thị trƣờng cũng đòi hỏi chúng ta phải phát triển khoa học và công nghệ. Để chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng hiện đại từ điểm xuất phát thấp, nƣớc ta 8 không thể đi theo các bƣớc tuần tự nhƣ các nƣớc đi trƣớc đã làm, mà phải phát triển theo kiểu “nhảy vọt”, “rút ngắn”. Đây vừa là cơ hội để tận dụng lợi thế của nƣớc phát triển sau, vừa là thách thức đòi hỏi phải vƣợt qua. Muốn phát triển nhanh kinh tế thị trƣờng theo cách thức nhƣ vậy, nhất thiết phải đẩy mạnh phát triển khoa học- công nghệ.
Trong văn kiện đại hội XII của Đảng về vấn đề “Tƣ duy đổi mới trong lĩnh vực khoa học công nghệ” đã viết: Phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ làm cho khoa học, công nghệ thực sự là quốc sách hàng đầu, là động lực quan trọng nhất để phát triển lực lƣợng sản xuất hiện đại. Đảng đã định hƣớng một số nhiệm vụ cụ thể, nhƣ. Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ cơ chế quản lý, tổ chức hoạt động khoa học và công nghệ., đƣa nhanh tiến bộ khoa học - công nghệ vào hoạt động thực tiễn. Đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo để nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy nghiên cứu và triển khai (R&D), nhập khẩu công nghệ mới.
Đây là những định hƣớng đúng đắn, cần thiết đối với việc phát huy vai trò to lớn của khoa học, công nghệ trong phát triển lực lƣợng sản xuất hiện đại ở Việt Nam trong thời gian tới [4] Quản lý nhà nƣớc về khoa học & công nghệ hƣớng tới loại bỏ nhập khẩu những công nghệ lỗi thời. Trong những năm vừa qua, rất nhiều dự án về các lĩnh vực năng lƣợng, chế xuất, chế biến… đƣợc xây dựng nhƣng trang thiết bị nhập khẩu đều là thiết bị cũ, có năng suất kém, hiệu suất kinh tế thấp, thậm chí đã hƣ hại và không có khả năng hoạt động đã gây ra những tổn hại không nhỏ cho nền kinh tế nƣớc nhà và gây ảnh hƣởng không tốt tới tâm lý xã hội. Quản lý nhà nƣớc về khoa học & công nghệ tạo cơ chế cạnh tranh, tạo ra sự phát triển chung cho cả xã hội, kích thích nghiên cứu công nghệ mới và cập nhật công nghệ mới, định hƣớng sự phát triển cho nền khoa học công nghệ nƣớc nhà. Nếu quản lý nhà nƣớc về khoa học & công nghệ không tốt sẽ vô tình kìm hãm sự phát triển chung của xã hội trong hoạt động nghiên cứu khoa học và đƣa Việt Nam tiếp cận với các công nghệ mới trên thế giới.
9 Khoa học và công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế và đời sống con ngƣời, khoa học và công nghệ đã trực tiếp tác động vào năng suất lao động, giảm nhẹ cƣờng độ lao động, giảm chi phí, giá thành sản xuất, giảm rõ rệt tỷ lệ tiêu hao vật chất, tăng tỷ lệ chất xám trong cấu tạo sản phẩm… Tuy nhiên, khi khoa học và công nghệ bị lạm dụng sẽ khiến con ngƣời ta thụ động, lƣời suy nghĩ, phụ thuộc vào công nghệ hay tạo ra các chứng bệnh ảnh hƣởng tới tâm lý con ngƣời nhƣ vô cảm, ngại giao tiếp, không hòa nhập đƣợc với cuộc sống xung quanh. Đó là lý do mà quản lý nhà nƣớc về khoa học & công nghệ cần phải thực hiện chức năng quản lý nhà nƣớc để điều chỉnh, chống lại sự lạm dụng khoa học và công nghệ, định hƣớng lại xã hội cũng nhƣ chống lại những tiêu cực do khoa học công nghệ đem lại. Khoa học và công nghệ là nền tảng và động lực đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và phát triển bền vững đất nƣớc. Do vậy, quản lý nhà nƣớc về khoa học công nghệ là điều hết sức cần thiết nhằm định hƣớng các hoạt động khoa học công nghệ cũng nhƣ thúc đẩy tạo động lực để khoa học công nghệ phát triển và đạt đƣợc các mục tiêu, nhiệm vụ khoa học và công nghệ do Nhà nƣớc đặt ra.