Luận văn: Quản lý môi trường trong nông nghiệp hữu cơ tại Đông Anh, Hà Nội

Nghiên cứu quản lý môi trường trong mô hình nông nghiệp hữu cơ tại Đông Anh, Hà Nội. Phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả.

• Tác giả: Lê Thị Thuỳ Nguyên
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Nguyễn Đình Hoè
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Quản Lý Môi Trường Trong Các Mô Hình Nông Nghiệp Hữu Cơ Tại Hai Xã Vân Nội Và Tiên Dương, Huyện Đông Anh, Thành Phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Khoa học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm và Nguyên Tắc Nông Nghiệp Hữu Cơ

Nông nghiệp hữu cơ là một hệ thống sản xuất bền vững tập trung vào việc bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng. Tại Hà Nội, quản lý môi trường nông nghiệp hữu cơ đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn. Luận văn của Lê Thị Thuỳ Nguyên tại Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên (2017) đã phân tích chi tiết các mô hình sản xuất hữu cơ tại huyện Đông Anh. Nguyên tắc cốt lõi bao gồm không sử dụng hóa chất hóa học, bảo vệ đa dạng sinh học, và duy trì sự cân bằng hệ sinh thái nông nghiệp. Phương pháp này giúp cải thiện chất lượng đất, giảm ô nhiễm nước ngầm, và tạo ra sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng.

1.1. Định Nghĩa và Tiêu Chí Nông Nghiệp Hữu Cơ

Nông nghiệp hữu cơ được định nghĩa là hệ thống canh tác không sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu tổng hợp. Tại Hà Nội, các tiêu chuẩn sản xuất hữu cơ bao gồm: giữ nguyên độ肥độ tự nhiên của đất, sử dụng phân compost và phân hữu cơ, áp dụng tái canh nông nghiệp, và không GMO. Các tiêu chuẩn này được quốc tế công nhận và áp dụng tại các trang trại Tân Minh và Bảo Châu.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Nông Nghiệp Hữu Cơ

Nông nghiệp hữu cơ bắt đầu phát triển mạnh từ những năm 1990 trên thế giới. Ở Việt Nam, đặc biệt tại Hà Nội, mô hình nông nghiệp hữu cơ mới được khuyến khích từ những năm 2000. Luận văn ghi nhận sự tăng trưởng diện tích đất sản xuất hữu cơ từ 2007-2014. Huyện Đông Anh trở thành vùng tiên phong với các trang trại hữu cơ như Tân Minh (trồng rau) và Bảo Châu (chăn nuôi lợn).

II. Hiện Trạng Quản Lý Môi Trường tại Hà Nội

Quản lý môi trường nông nghiệp hữu cơ tại Hà Nội hiện nay vẫn còn nhiều thách thức. Nghiên cứu của Lê Thị Thuỳ Nguyên tại hai xã Vân Nội và Tiên Dương cho thấy các vấn đề môi trường chính bao gồm: xử lý chất thải, quản lý nước thải, và kiểm soát khí thải từ hoạt động chăn nuôi hữu cơ. Tại trang trại trồng rau Tân Minh, chất lượng nước tưới và đất canh tác cần được giám sát kỹ lưỡng. Trang trại nuôi lợn Bảo Châu gặp khó khăn trong xử lý phân lợn hữu cơ và nước thải sinh hoạt. Các biện pháp quản lý môi trường cần được cải thiện để đảm bảo bền vững lâu dài.

2.1. Tình Hình Trồng Rau Hữu Cơ tại Vân Nội

Trang trại Tân Minh tại xã Vân Nội áp dụng mô hình trồng rau hữu cơ hiện đại. Kết quả phân tích mẫu đất và nước tưới cho thấy nồng độ một số chất ô nhiễm vẫn nằm trong giới hạn cho phép. Tuy nhiên, quản lý chất thải từ việc sơ chế rau sau thu hoạch cần được chú ý. Luận văn đề xuất sử dụng phương pháp logistic để đánh giá hiện trạng quản lý tại trang trại.

2.2. Tình Hình Chăn Nuôi Hữu Cơ tại Tiên Dương

Trang trại Bảo Châu chuyên chăn nuôi lợn hữu cơ trên đệm lót sinh học. Quy mô nuôi khoảng 500-600 con lợn/năm tạo ra lượng chất thải lớn. Phân huỷ phân của trang trại phát sinh khí thải như methane và ammonia. Nước thải chăn nuôi có nồng độ các chất ô nhiễm cao, cần xử lý trước khi xả ra môi trường.

III. So Sánh Lợi Ích Môi Trường Hữu Cơ vs Thông Thường

Nông nghiệp hữu cơ mang lại những lợi ích môi trường vượt trội so với canh tác thông thường. Luận văn đã thực hiện so sánh chi tiết giữa hai phương pháp sản xuất. Canh tác hữu cơ giúp cải thiện độ肥độ đất lâu dài nhờ sử dụng phân hữu cơ và tái canh. Khối lượng khí thải từ nông nghiệp hữu cơ thấp hơn do không sử dụng phân bón hóa học. Nước thải từ trồng trọt hữu cơ có nồng độ nitrat và phosphat thấp hơn, giảm ô nhiễm nước ngầm tại Hà Nội. Tuy nhiên, chi phí sản xuất ban đầu cao hơn, yêu cầu quản lý môi trường kỹ lưỡng và kiên trì.

3.1. Lợi Ích Canh Tác Hữu Cơ

Canh tác hữu cơ tại Hà Nội mang lại lợi ích: (1) cải thiện chất lượng đất do sử dụng compost; (2) giảm phát thải carbon so với nông nghiệp thông thường; (3) bảo vệ đa dạng sinh học trong vườn. Phương pháp vòng đời sản phẩm cho thấy nông nghiệp hữu cơ có tác động môi trường thấp hơn từ khâu sản xuất đến tiêu thụ.

3.2. Lợi Ích Chăn Nuôi Hữu Cơ

Chăn nuôi hữu cơ trên đệm lót sinh học như tại Bảo Châu giảm mùi hôi và khí thải độc hại. Phân lợn hữu cơ từ đệm lót có thể dùng làm phân bón hữu cơ cho trồng trọt, tạo chu trình bền vững. Tuy nhiên, quản lý nước thải vẫn là thách thức lớn.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Quản Lý Môi Trường

Để nâng cao hiệu quả quản lý môi trường nông nghiệp hữu cơ tại Hà Nội, cần áp dụng những giải pháp toàn diện. Đối với trang trại trồng rau, cần xây dựng hệ thống xử lý nước thải hiệu quả, sử dụng phương pháp logistic trong quản lý chất thải hữu cơ. Hệ thống tưới nước cần được tối ưu hóa để giảm ô nhiễm nước ngầm. Đối với chăn nuôi lợn hữu cơ, cần cải thiện xử lý phân và nước thải, đầu tư vào công nghệ sinh học xử lý khí thải. Đặc biệt, đánh giá nhanh định kỳ hiện trạng môi trường giúp phát hiện sớm vấn đề. Huyện Đông Anh cần xây dựng tiêu chuẩn quản lý môi trường thống nhất cho các trang trại hữu cơ.

4.1. Giải Pháp cho Trang Trại Trồng Rau

Giải pháp quản lý tại Tân Minh: (1) Xây dựng hệ thống lọc nước tưới để giảm chất ô nhiễm; (2) Xử lý chất thải rau bằng compost hoặc biogas; (3) Kiểm soát chất lượng đất định kỳ; (4) Đào tạo kỹ năng quản lý môi trường cho công nhân. Áp dụng phương pháp vòng đời sản phẩm để đánh giá tác động toàn diện.

4.2. Giải Pháp cho Trang Trại Chăn Nuôi

Giải pháp tại Bảo Châu: (1) Xử lý nước thải chăn nuôi bằng công nghệ xử lý sinh học; (2) Quản lý khí thải từ phân huỷ qua đệm lót sinh học cải tiến; (3) Tái sử dụng phân lợn hữu cơ cho trồng trọt; (4) Lập kế hoạch quản lý tài nguyên nước. Đánh giá định kỳ hiệu quả quản lý bằng phương pháp logistic.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Khi xã hội ngày càng phát triển, yêu cầu về chất lƣợng cuộc sống cả vật chất và tinh thần của con ngƣời theo đó cũng đƣợc nâng cao. Con ngƣời ngày càng quan tâm đến chất lƣợng môi trƣờng sống, lƣơng thực, thực phẩm sạch, sức khoẻ, giáo dục. Trong đó, lƣơng thực, thực phẩm là vấn đề quan tâm hàng đầu của con ngƣời. Từ những yếu tố trên, con ngƣời dần từ bỏ nền nông nghiệp hoá học bấy lâu naylà sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hoá học trong sản xuất nông nghiệp và hoocmon tăng trƣởng trong chăn nuôi.

Con ngƣời sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hoá học, hoocmon tăng trƣởng làm ảnh hƣởng đến sức khoẻ của con ngƣời cũng nhƣ đến môi trƣờng sống của con ngƣời và sinh vật. Từ những tất yếu trên, sản xuất nông nghiệp chuyển hƣớng sang nền nông nghiệp hữu cơ để đáp ứng nhu cầu về các sản phẩm nông sản sạch không gây ảnh hƣởng đến sức khoẻ, cũng nhƣ ảnh hƣởng đến môi trƣờng sống xung quanh của con ngƣời. Nông nghiệp hữu cơ thực chất là phƣơng thức sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở sử dụng các chu trình sinh học có trong tự nhiên. Nói một cách khác, phƣơng thức sản xuất nông nghiệp hữu cơ là một phƣơng thức sản xuất mà trong đó các quá trình sản xuất theo quy luật sinh học tự nhiên vốn có.

Ở Việt Nam, khi sản xuất nông nghiệp theo cách truyền thống cũ không đáp ứng đƣợc nhu cầu về lƣơng thực, nên khi nông nghiệp hoá học đƣợc đƣa vào ứng dụng tại Việt Nam vào cuối thập niên 80 thế kỷ 20 đã phát triển một cách nhanh caochóng. Nhƣng ngày này, khi nền nông nghiệp đã có những bƣớc ngoặt chuyển biến mới, các nƣớc đang khuyến khích ngƣời dân áp dụng nông nghiệp, không sử dụng hóa chất, các nguồn hữu cơ đƣợc tái sử dụng một cách triệt để. Ở Việt Nam điều này cũng không là ngoại lệ cũng đang dần chuyển hƣớng sang sản xuất nông nghiệp hữu cơ. Ở Việt Nam, các mô hình nông nghiệp hữu cơ mới đƣợc xuất hiện gần đây với diện tích và sản phẩm thu đƣợc còn quá khiêm tốn.

Huyện Đông Anh- Hà Nội cửa ngõ của thủ đô, có điều kiện thuận lợi và tiềm năng to lớn về tự nhiên, kinh tế, xã hội và thị trƣờng để phát triển nông nghiệp. Thực hiện phát triển kinh tế trang trại theo tinh thần Nghị quyết 03 của Chính phủ. Nghị quyết Hội nghị BCH Trung ƣơng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông 1 thôn và Quyết định số 05/2008 ngày 18/1/2008 của UBND TP Hà Nội về một số chính sách khuyến khích, phát triển kinh tế trang trại trên địa bàn Thủ đô, huyện Đông Anh đã kịp thời ban hành cơ chế, chính sách, xây dựng nhằm đẩy mạnh phát triển sản xuất nông nghiệp theo hƣớng chuyên canh, hình thành các vùng sản xuất nông nghiệp hàng hóa tập trung, quy định về quản lý trang trại, chuyển đổi cơ cấu cây trồng cho từng xã, phát triển nông nghiệp chất lƣợng cao. Trong đó tiêu biểu phải kể đến hai xã Vân Nội và Tiên Dƣơng đi đầu trong phòng trào sản xuất nông nghiệp.

Nhƣng việc, việc ứng dụng mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ còn gặp nhiều khó khăn, nhƣ xây dựng thƣơng hiệu sản phẩm, thời gian trồng và nâng suất. Cùng với đó là các vấn đề về môi trƣờng nóng tại đây khi ứng dụng mô hình sản xuất nông nghiệp tại huyện Đông Anh. Vì vậy đề tài “Quản lý môi trường trong các mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ tại hai xã Vân Nội và Tiên Dương, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội.” đƣợc lựa chọn cho luận văn. 1) Mục đích nghiên cứu - Đánh giá công tác quản lý môi trƣờng và đề xuất giải pháp định hƣớng tăng cƣờng năng lực quản lý tại hai trang trại trồng rau hữu cơ Tân Minh và trang trại nuôi lợn Bảo Châu xã Vân Nội và Tiên Dƣơng, huyện Đông Anh, TP.

2) Nội dung nghiên cứu - Hiện trạng quản lý môi trƣờng tại các mô hình nông nghiệp hữu cơ tại hai xã Vân Nội và Tiên Dƣơng, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội - So sánh các mô hình nông nghiệp hữu cơ giữa hai xã Vân Nội và Tiên Dƣơng đúc rút ra các bài học thực tiễn. - Đề xuất giải pháp quản lý môi trƣờng trong các mô hình nông nghiệp hữu cơ tại xã Vân Nội và Tiên Dƣơng, huyện Đông Anh, thành phố Hà nội 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUANTÀI LIỆU 1. Tổng quan về nông nghiệp hữu cơ 1. Định nghĩa, tiêu chí, phân loại và nguyên tắc của nông nghiệp hữu cơ a) Định nghĩa quản lý môi trƣờng Theo định nghĩa về quản lý môi trƣờng đƣợc đƣa ra trong sách quản lý môi trƣờng cho sự phát triển bền vững của Lƣu Đức Hải có đƣa ra: “Quản lý môi trường là một hoạt động trong lĩnh vực quản lý xã hội, có tác đông điều chỉnh các hoạt động của con người dựa trên sự tiếp cận có hệ thống và các kỹ năng điều phối thông tin, đối với các vấn đề môi trường có liên quan đến con người, xuất phát từ quan điểm định lượng, hướng tới phát triển bền vững và sử dụng hợp lý tài nguyên”[6] b) Định nghĩa mô hình Theo định nghĩa về mô hình của Ngô Thế Bính thì: “Mô hình là công cụ giúp ta thể hiện một sự vật, hiện tượng, quá trình.

nào đó, phục vụ cho hoạt động học tập, nghiên cứu, sản xuất và các sinh hoạt tinh thần của con người”[15] c) Định nghĩa nông nghiệp hữu cơ Có không ít khái niệm về nông nghiệp hữu cơ, theo Wikipedia thì: “ Nông nghiệp hữu cơ là một hệ thống kỹ thuật nuôi trồng kết hợp hướng đến sự bền vững, tăng cường độ phì của đất và sự đa dạng sinh học. Nông nghiệp hữu cơ cấm sử dụng thuốc trừ sâu bệnh tổng hợp, thuốc kháng sinh, phân bón tổng hợp, sinh vật biến đổi gen, hoóc-môn tăng trưởng, mà phấn đấu cho sự bền vững, tăng cường độ phì của đất và sự đa dạng sinh học trong khi với những ngoại lệ hiếm hoi, cấm thuốc trừ sâu tổng hợp, thuốc kháng sinh, phân bón tổng hợp, sinh vật biến đổi gen và hoóc-môn tăng trưởng”[4] d) Phân loại Bảng 1.: Phân loại tiêu chuẩn sản xuất nông nghiệp hữu cơ TT Thành phần Giải thích 1 100% hữu cơ Tất cả các thành phần phải đƣợc chứng nhận hữu cơ; tất cả các 3 phƣơng pháp sản xuất và chế biến phải là hữu cơ; nhãn sản phẩm phải ghi rõ tên cơ quan chứng nhận trên phần thông tin sản phẩm. Thành phần hữu cơ đƣợc chứng nhận; các thành phần phi hữu cơ 2 >95% hữu cơ chiếm 5% phải nằm trong danh mục cho phép; nhãn sản phẩm phải ghi rõ tên cơ quan chứng nhận trên phần thông tin sản phẩm. Các sản phẩm có thành phần hữu cơ đƣợc chứng nhận; các thành phần phi hữu cơ chiếm 25% phải nằm trong danh mục cho phép, 3 >75% hữu cơ nhãn sản phẩm phải ghi rõ tên cơ quan chứng nhận trên phần thông tin sản phẩm.

Các sản phẩm đa thành phần có thành phần hữu cơ đƣợc chứng 4 <75% hữu cơ nhận dƣới 75% (Nguồn: tiêu chuẩn USDA, 2016[13]) e) Nguyên tắc chung của nông nghiệp hữu cơ: Nguyên tắc cơ bản của canh táchữu cơ đƣợc liệt kê dƣới đây ( đây là những nguyên tắc mà IFOAM đƣa ra năm 1992)[4]: - Sản xuất thực phẩm có chất lƣợng dinh dƣỡng cao, đủ số lƣợng. - Phối hợp tất cả các chu kỳ và hệ thống tự nhiên. theo hƣớng củng cố cuộc sống Khuyến khích và thúc đẩy chu trình sinh học trong hệ thống canh tác, bao gồm vi sinh vật, quần thể động thực vật trong đất, cây trồng và vật nuôi. - Duy trì và tăng độ phì nhiêu của đất trồng về mặt dài hạn.

- Sử dụng càng nhiều càng tốt các nguồn tái sinh trong hệ thống nông nghiệp có tổ chức ở địa phƣơng. - Làm việc càng nhiều càng tốt trong một hệ thống khép kín đối với các yếu tố dinh dƣỡng và chất hữu cơ. - Làm việc càng nhiều càng tốt với các nguyên vật liệu, các chất có thể tái sử dụng hoặc tái sinh, hoặc ở trong trang trại hoặc là ở nơi khác. - Cung cấp cho tất cả các con vật nuôi trong trang trại những điều kiện cho phép chúng thực hiện những bản năng bẩm sinh của chúng.

- Giảm đến mức tối thiểu các loại ô nhiễm do kết quả của sản xuất nông nghiệp gây ra. - Duy trì sự đa dạng hóa gen trong hệ thống nông nghiệp hữu cơ và khu vực xung quanh nó, bao gồm cả việc bảo vệ thực vật và nơi cƣ ngụ của thiên nhiên hoang dã. 4 - Cho phép ngƣời sản xuất nông nghiệp có một cuộc sống theo Công ƣớc Nhân quyền của Liên hiệp quốc, trang trải đƣợc những nhu cầu cơ bản của họ, có đƣợc một khoản thu nhập thích đáng và sự hài lòng từ công việc của họ, bao gồm cả môi trƣờng làm việc an toàn. - Quan tâm đến tác động sinh thái và xã hội rộng hơn của hệ thống canh tác hữu cơ.

Để minh hoạ thêm cho nguyên tắc trên, Neueuerburg W và S.Padel (1992) đã đƣa ra chu trình khép kín trong sản xuất nông nghiệp hữu cơ [4] Phòng Nguồn thức ngừa sâu ăn chăn nuôi Hợp phần bệnh từ nông hộ CN phù hợp diện tích canh tác Luân Nông hộ canh đa dạng Từ hợp phần Nuôi dƣỡng CN và cây độ phì của Phân hữu cơ thức ăn gia đất từ chăn nuôi súc của nông hộ Hình 1. Chu trình khép kín của nông hộ sản xuất nông nghiệp hữu cơ Nhật xét: Nông nghiệp hữu cơ giúp giải quyết các vấn đề môi trƣờng do sản xuất nông nghiệp, làm giảm ô nhiễm đất, nƣớc, không khí, cân bằng hệ sinh thái. Nông nghiệp hữu cơ đảm bảo, duy trì và gia tăng độ màu mỡ lâu dài cho đất, củng cố các chu kỳ sinh học trong trang trại, đặc biệt là các chu trình dinh dƣỡng, bảo vệ cây trồng dựa trên việc phòng ngừa thay cứu chữa, đa dạng các vụ mùa và các loài vật nuôi phù hợp với điều kiện địa phƣơng. Nông nghiệp hữu cơ giải quyết đƣợc nhu cầu của con ngƣời là: nhu cầu ăn sạch, ở sạch, môi trƣờng sạch và đẹp.

Lƣơng thực thực phẩm sạch là những sản 5 phẩm đó chứa các chất dinh dƣỡng với hàm lƣợng nhƣ trong tự nhiên vốn có của nó. Do đó nông nghiệp hữu cơ ra đời và ngày càng phát triển cũng là xu hƣớng tất yếu của quá trình phát triển của thế giới tự nhiên và con ngƣời.