Luận văn: Phát triển bền vững làng nghề bánh bún hủ tiếu Mỹ Tho, Tiền Giang

Luận văn thạc sĩ kinh tế "Phát triển làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho tỉnh Tiền Giang theo hướng bền… 118 trang · Trường Đại Học Kinh Tế TP. HCM · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Phƣơng
• Người hướng dẫn: Gs. Đoàn Thị Hồng Vân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. HCM
• Chuyên ngành: Kinh doanh Thƣơng mại
• Đề tài: Phát triển làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho tỉnh Tiền Giang theo hƣớng bền vững
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Luận văn phát triển làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho Tổng quan

Luận văn thạc sĩ kinh tế "Phát triển làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho tỉnh Tiền Giang theo hướng bền vững" của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Phương (2019) là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, đặt nền móng cho việc hoạch định chiến lược phát triển cho một trong những làng nghề mang tính biểu tượng của tỉnh Tiền Giang. Nghiên cứu này không chỉ hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển bền vững làng nghề mà còn đi sâu vào phân tích thực trạng, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính thực tiễn cao. Chủ đề phát triển làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho được tiếp cận một cách toàn diện qua ba trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường. Đây là một hướng đi cấp thiết trong bối cảnh các làng nghề truyền thống đang đối mặt với nhiều thách thức của quá trình công nghiệp hóa và hội nhập. Tầm quan trọng của đề tài được khẳng định khi đặc sản hủ tiếu Mỹ Tho đã được công nhận giá trị ẩm thực châu Á, tạo ra tiềm năng lớn nhưng cũng đòi hỏi một định hướng phát triển du lịch và kinh tế bài bản. Luận văn đã sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng, khảo sát trực tiếp 42 hộ làm nghề để thu thập dữ liệu sơ cấp, cung cấp một cái nhìn chân thực về hoạt động của làng nghề. Công trình này là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, các doanh nghiệp và chính những người dân trong làng nghề, góp phần bảo tồn làng nghề truyền thống và nâng cao giá trị văn hóa ẩm thực miền Tây.

1.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn làng nghề truyền thống

Làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho không chỉ là một đơn vị kinh tế mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, kỹ thuật sản xuất tinh hoa được truyền từ nhiều thế hệ. Việc bảo tồn làng nghề truyền thống có ý nghĩa sống còn trong việc duy trì bản sắc văn hóa ẩm thực miền Tây. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Tuyết Phương, làng nghề là nơi "bảo lưu những tinh hoa nghệ thuật và các kỹ thuật được truyền từ đời này sang đời khác". Sự tồn tại của làng nghề góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa dân tộc, tạo ra những sản phẩm độc đáo không thể thay thế bởi sản xuất công nghiệp hàng loạt. Hơn nữa, việc bảo tồn còn gắn liền với ổn định xã hội, tạo công ăn việc làm tại chỗ, hạn chế dòng người di cư ra thành thị, góp phần xây dựng nông thôn mới một cách bền vững.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về làng nghề Tiền Giang

Luận văn đặt ra mục tiêu rõ ràng: hệ thống hóa lý luận, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu về làng nghề Tiền Giang trong đề tài này tập trung cụ thể vào Làng nghề bánh - bún - hủ tiếu tại ấp Hội Gia, ấp Mỹ Hòa (xã Mỹ Phong) và khu phố 2 (phường 9, TP. Mỹ Tho). Dữ liệu được thu thập và phân tích trong giai đoạn từ 2015-2018, cung cấp một lát cắt thời gian đủ để nhận diện các xu hướng và thách thức. Việc giới hạn không gian và thời gian giúp nghiên cứu có độ sâu, đảm bảo tính chính xác và khả thi của các giải pháp đề xuất, làm tiền đề cho các nghiên cứu mở rộng sau này, đặc biệt là việc triển khai chương trình "Mỗi xã, phường một sản phẩm" (OCOP) tại địa phương.

II. Top 3 thách thức trong thực trạng phát triển làng nghề

Việc phân tích thực trạng phát triển làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho cho thấy bên cạnh những thành tựu, làng nghề đang đối mặt với không ít khó khăn mang tính hệ thống. Luận văn của Nguyễn Thị Tuyết Phương (2019) đã chỉ ra những hạn chế cốt lõi cản trở quá trình phát triển bền vững. Thứ nhất, về kinh tế, quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún. Hầu hết các cơ sở là hộ gia đình, thiếu vốn, công nghệ lạc hậu và năng lực quản trị yếu. Điều này dẫn đến chất lượng sản phẩm không đồng đều và khó khăn trong việc xây dựng thương hiệu mạnh. Thứ hai, về xã hội, sự liên kết giữa các hộ sản xuất còn lỏng lẻo. Thiếu các hợp tác xã hay tổ hợp tác hoạt động hiệu quả để cùng nhau giải quyết các vấn đề chung về nguyên liệu đầu vào và thị trường đầu ra. Nguồn nhân lực kế thừa cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Thứ ba, và cũng là vấn đề nhức nhối nhất, là ô nhiễm môi trường. Quá trình sản xuất thủ công với hệ thống xử lý nước thải chưa được đầu tư đúng mức đang gây áp lực lớn lên môi trường sống của cộng đồng. Việc giải quyết đồng bộ ba thách thức này là yêu cầu bắt buộc để phát triển làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho một cách bền vững và hiệu quả.

2.1. Thách thức về kinh tế làng nghề và chuỗi giá trị

Vấn đề lớn nhất của kinh tế làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho là sự thiếu kết nối trong chuỗi giá trị sản phẩm hủ tiếu. Các hộ sản xuất hoạt động độc lập, tự mua nguyên liệu và tự tìm đầu ra, dẫn đến bị ép giá ở cả hai đầu. Luận văn chỉ ra rằng "thị trường tiêu thụ sản phẩm khó khăn, đặc biệt là việc xây dựng thương hiệu sản phẩm chưa được chú trọng". Sự thiếu liên kết này làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm. Lợi nhuận bình quân của các hộ sản xuất chưa cao và không ổn định, hạn chế khả năng tái đầu tư vào máy móc, công nghệ. Để vượt qua thách thức này, việc hình thành các tổ chức kinh tế tập thể như hợp tác xã là giải pháp then chốt để tối ưu hóa chi phí và nâng cao vị thế đàm phán trên thị trường.

2.2. Vấn đề môi trường và an toàn vệ sinh thực phẩm

Báo cáo khảo sát trong luận văn cho thấy tình trạng ô nhiễm môi trường tại làng nghề là rất đáng báo động. Bảng 2.16 "Đánh giá của người dân trong làng nghề về ô nhiễm môi trường" phản ánh rõ thực trạng này. Nước thải sản xuất chứa nhiều tinh bột, chất hữu cơ chưa qua xử lý được thải trực tiếp ra môi trường, gây ô nhiễm nguồn nước và không khí. Bên cạnh đó, vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm cũng là một rào cản lớn. Theo Bảng 2.12, số hộ có chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn vệ sinh thực phẩm còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của đặc sản hủ tiếu Mỹ Tho và khả năng tiếp cận các thị trường khó tính như siêu thị, nhà hàng cao cấp hay xuất khẩu.

III. Giải pháp phát triển bền vững chuỗi giá trị sản phẩm

Để giải quyết các thách thức, luận văn đề xuất một nhóm giải pháp phát triển bền vững tập trung vào việc tái cấu trúc và nâng cấp toàn diện hoạt động của làng nghề. Trọng tâm là việc xây dựng một chuỗi giá trị sản phẩm hủ tiếu hoàn chỉnh và hiệu quả. Giải pháp này bắt đầu từ việc quy hoạch vùng nguyên liệu gạo chất lượng cao, đảm bảo nguồn cung ổn định và đạt chuẩn. Tiếp theo là khâu tổ chức sản xuất, khuyến khích các hộ gia đình liên kết thành lập hợp tác xã. Mô hình này giúp chuẩn hóa quy trình sản xuất, áp dụng công nghệ mới, đồng thời tạo ra sức mạnh tập thể trong việc đàm phán với nhà cung cấp và nhà phân phối. Quá trình chế biến và đóng gói cần được đầu tư để đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, hướng tới việc xây dựng một thương hiệu chung cho hủ tiếu Mỹ Tho. Cuối cùng, kênh phân phối cần được đa dạng hóa, không chỉ bó hẹp ở các chợ truyền thống mà cần mở rộng sang các kênh hiện đại và thương mại điện tử. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm, cải thiện thu nhập cho người dân và là nền tảng cho sự phát triển lâu dài của làng nghề.

3.1. Phương pháp xây dựng thương hiệu đặc sản Mỹ Tho

Một trong những giải pháp kinh tế cốt lõi là xây dựng thương hiệu đặc sản một cách bài bản. Điều này đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng và chính quyền địa phương. Trước hết, cần đăng ký nhãn hiệu tập thể hoặc chỉ dẫn địa lý cho "Hủ tiếu Mỹ Tho". Đây là cơ sở pháp lý để bảo vệ thương hiệu và khẳng định nguồn gốc xuất xứ. Tiếp theo, cần xây dựng bộ nhận diện thương hiệu thống nhất từ logo, bao bì sản phẩm đến câu chuyện thương hiệu. Bao bì cần được thiết kế chuyên nghiệp, bắt mắt, cung cấp đầy đủ thông tin về sản phẩm và truy xuất nguồn gốc. Các hoạt động xúc tiến thương mại như tham gia hội chợ, quảng bá trên các phương tiện truyền thông, và kết hợp với các tour du lịch ẩm thực Tiền Giang sẽ giúp đưa thương hiệu đến gần hơn với người tiêu dùng trong và ngoài nước.

3.2. Vai trò của chính sách hỗ trợ làng nghề từ chính quyền

Sự phát triển của làng nghề không thể thiếu vai trò kiến tạo và hỗ trợ từ nhà nước. Các chính sách hỗ trợ làng nghề cần được triển khai một cách cụ thể và thiết thực. Luận văn kiến nghị UBND tỉnh và các sở ngành liên quan cần có chính sách hỗ trợ vốn vay ưu đãi để các hộ dân đầu tư đổi mới công nghệ, xây dựng hệ thống xử lý nước thải. Các chương trình tập huấn, đào tạo về kỹ thuật sản xuất sạch, quản trị kinh doanh, marketing và an toàn thực phẩm cần được tổ chức thường xuyên. Bên cạnh đó, chính quyền cần đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ các hợp tác xã trong việc tìm kiếm thị trường, xúc tiến thương mại và đăng ký các chứng nhận chất lượng. Việc quy hoạch làng nghề gắn với khu xử lý chất thải tập trung cũng là một giải pháp căn cơ cần sự đầu tư của nhà nước.

IV. Bí quyết kết hợp du lịch ẩm thực Tiền Giang và làng nghề

Một trong những hướng đi đột phá được luận văn nhấn mạnh là khai thác tiềm năng du lịch làng nghề gắn với du lịch ẩm thực Tiền Giang. Làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho sở hữu một câu chuyện văn hóa hấp dẫn và một quy trình sản xuất độc đáo, hoàn toàn có thể trở thành một điểm đến thu hút du khách. Việc phát triển mô hình du lịch trải nghiệm, nơi du khách có thể tham quan quy trình làm hủ tiếu thủ công, tự tay tráng bánh, phơi bánh và thưởng thức tô hủ tiếu nóng hổi ngay tại làng, sẽ tạo ra một sản phẩm du lịch khác biệt. Điều này không chỉ mang lại nguồn thu nhập mới cho người dân từ dịch vụ du lịch mà còn là kênh quảng bá trực tiếp và hiệu quả nhất cho đặc sản hủ tiếu Mỹ Tho. Để mô hình này thành công, cần có sự đầu tư vào cơ sở hạ tầng, cải tạo cảnh quan môi trường làng nghề sạch đẹp hơn, đồng thời đào tạo cho người dân kỹ năng làm du lịch cộng đồng. Sự kết hợp này biến làng nghề từ một nơi chỉ sản xuất thành một không gian văn hóa sống động.

4.1. Xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm tại làng nghề

Để hiện thực hóa định hướng phát triển du lịch, cần xây dựng các tour, tuyến du lịch kết nối làng nghề hủ tiếu với các điểm đến nổi tiếng khác của Tiền Giang như Cù lao Thới Sơn, chợ nổi Cái Bè. Tại làng nghề, cần quy hoạch các khu vực đón tiếp khách, khu trình diễn sản xuất, khu trưng bày sản phẩm và khu ẩm thực. Các hộ dân tham gia làm du lịch cần được tập huấn về kỹ năng giao tiếp, thuyết minh và phục vụ du khách. Việc tái hiện lại không gian làng nghề xưa, kể những câu chuyện về ông tổ nghề hay những nét độc đáo trong văn hóa địa phương sẽ làm tăng sức hấp dẫn cho sản phẩm du lịch. Mô hình này giúp du khách hiểu sâu hơn về giá trị của sợi hủ tiếu và sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm và trải nghiệm.

4.2. Bài học từ mô hình OCOP cho phát triển làng nghề

Luận văn đã rút ra bài học kinh nghiệm từ các mô hình thành công như OVOP (Nhật Bản), OTOP (Thái Lan) và đặc biệt là OCOP (Quảng Ninh) để áp dụng cho Tiền Giang. Chương trình "Mỗi xã, phường một sản phẩm" (OCOP) là một giải pháp phát triển bền vững đã được chứng minh hiệu quả. Bài học cốt lõi là phát triển sản phẩm theo chuỗi giá trị, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, doanh nghiệp và hợp tác xã là chủ thể, và người dân là hạt nhân. Việc đưa sản phẩm hủ tiếu Mỹ Tho tham gia chương trình OCOP sẽ giúp sản phẩm được chuẩn hóa về chất lượng, bao bì, nhãn mác và được hỗ trợ mạnh mẽ về xúc tiến thương mại. Đây là con đường ngắn nhất để nâng tầm giá trị và đưa đặc sản hủ tiếu Mỹ Tho vươn ra thị trường lớn.

V. Kết luận từ khóa luận tốt nghiệp hủ tiếu Mỹ Tho và tương lai

Công trình khóa luận tốt nghiệp hủ tiếu Mỹ Tho của Nguyễn Thị Tuyết Phương đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh, khoa học và thực tiễn về làng nghề. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng, để phát triển làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho theo hướng bền vững, không thể chỉ tập trung vào một yếu tố đơn lẻ mà cần một hệ thống giải pháp đồng bộ trên cả ba phương diện: kinh tế, xã hội và môi trường. Về kinh tế, cần tái cấu trúc sản xuất theo mô hình hợp tác xã, xây dựng thương hiệu mạnh và phát triển chuỗi giá trị. Về xã hội, cần nâng cao vai trò của cộng đồng, đào tạo nguồn nhân lực và bảo tồn các giá trị văn hóa. Về môi trường, việc đầu tư hệ thống xử lý chất thải và áp dụng sản xuất sạch là yêu cầu cấp bách. Những kết quả và đề xuất từ luận văn không chỉ có ý nghĩa đối với làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho mà còn là bài học kinh nghiệm cho các làng nghề truyền thống khác tại Tiền Giang và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Tương lai của làng nghề phụ thuộc vào sự quyết tâm của chính quyền và sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người dân.

5.1. Tóm lược các giải pháp phát triển bền vững then chốt

Các giải pháp phát triển bền vững được đề xuất trong luận văn có thể được tóm lược thành ba nhóm chính. Nhóm giải pháp kinh tế tập trung vào việc thành lập tổ chức kinh tế tập thể, xây dựng thương hiệu, và mở rộng thị trường. Nhóm giải pháp xã hội nhấn mạnh việc đào tạo tay nghề, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nhóm giải pháp môi trường yêu cầu áp dụng công nghệ xử lý chất thải và khuyến khích sản xuất thân thiện với môi trường. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa ba nhóm giải pháp này sẽ tạo ra một hệ sinh thái phát triển cân bằng, giúp làng nghề không chỉ tăng trưởng về kinh tế mà còn gìn giữ được bản sắc và bảo vệ môi trường sống lâu dài.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo cho làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho

Luận văn cũng đã mở ra những hướng nghiên cứu tiếp theo đầy tiềm năng. Một là, nghiên cứu sâu hơn về thị hiếu người tiêu dùng đối với các sản phẩm hủ tiếu chế biến sâu (hủ tiếu ăn liền, hủ tiếu xuất khẩu) để đa dạng hóa sản phẩm. Hai là, nghiên cứu về việc ứng dụng công nghệ sinh học trong việc xử lý nước thải sản xuất và tận dụng phụ phẩm để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng khác. Ba là, xây dựng một mô hình kinh tế tuần hoàn cho làng nghề, nơi chất thải của quá trình này là đầu vào cho một quá trình khác. Những nghiên cứu về làng nghề Tiền Giang trong tương lai cần tiếp nối và phát triển các kết quả này để đưa ra những giải pháp cụ thể và khả thi hơn, góp phần đưa làng nghề hủ tiếu Mỹ Tho phát triển lên một tầm cao mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dân số tỉnh Tiền Giang năm 2018 đạt khoảng 1,76 triệu người với 76,65% dân số trong độ tuổi lao động, tạo ra nguồn nhân lực dồi dào cho sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực nông thôn. Trong giai đoạn 2015 - 2018, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) bình quân đầu người của tỉnh tăng trưởng ấn tượng từ 36,5 triệu đồng lên 47,5 triệu đồng/năm. Nằm trong bức tranh phát triển năng động đó, Làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho nổi lên như một điểm sáng văn hóa ẩm thực độc đáo. Đặc biệt, sản phẩm hủ tiếu Mỹ Tho đã vinh dự được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam trao bằng xác lập món ăn đạt giá trị ẩm thực châu Á tại kỳ Hội ngộ Kỷ lục gia lần thứ 27.

Tuy nhiên, làng nghề truyền thống này đang đứng trước nhiều thách thức nghiêm trọng như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu vốn đầu tư đổi mới công nghệ, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều và nguy cơ suy thoái môi trường do nước thải chế biến tinh bột chưa được xử lý triệt để. Đề tài tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển bền vững làng nghề, phân tích thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh tại 42 hộ dân và đề xuất các nhóm giải pháp toàn diện trên cả ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường, bám sát định hướng của Quyết định số 490/QĐ-TTg về Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP).

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại ấp Hội Gia, ấp Mỹ Hòa thuộc xã Mỹ Phong và khu phố 2 thuộc phường 9, thành phố Mỹ Tho trong khoảng thời gian từ tháng 01/2019 đến tháng 03/2019, kết hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2015 - 2018. Về ý nghĩa thực tiễn, công trình đóng vai trò là luận văn khoa học tiên phong kết hợp phương pháp định tính và định lượng tại địa bàn, tạo tiền đề để nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm trên 20% và hướng tới kiểm soát 100% nguồn nước thải đạt chuẩn kỹ thuật môi trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý thuyết phát triển bền vững được khởi xướng bởi Hội đồng Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED, 1987) thông qua báo cáo "Tương lai chung của chúng ta", kết hợp với tuyên bố tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio de Janeiro (UNCED, 1992) và Ủy ban Phát triển bền vững Liên Hợp Quốc (CDS). Hệ thống lý thuyết này xác định phát triển bền vững là sự dung hòa tối ưu và liên tục giữa 3 trụ cột: tăng trưởng kinh tế, tiến bộ công bằng xã hội và bảo tồn tài nguyên môi trường.

Đối với khu vực nông thôn, các lý thuyết phát triển làng nghề của Szydlowski và cộng sự (2008), Đinh Xuân Nghiêm và cộng sự (2010), cùng công trình của Lê Xuân Tâm (2014) làm rõ rằng sự phát triển làng nghề phải đảm bảo gia tăng năng suất lao động, mở rộng quy mô thu nhập mà không làm tổn hại đến lợi ích của các thế hệ tương lai. Về mặt pháp lý và thể chế, nghiên cứu căn cứ trên Thông tư số 116/2006/TT-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn quy định tiêu chí công nhận làng nghề truyền thống (tối thiểu 30% số hộ tham gia, hoạt động ổn định từ 2 năm trở lên và nghề có lịch sử trên 50 năm). Đồng thời, tác giả tích hợp bài học kinh nghiệm quốc tế từ phong trào "Mỗi làng một sản phẩm" (OVOP) khởi xướng năm 1979 tại quận Oita - Nhật Bản, chương trình OTOP tại Thái Lan từ năm 2000, cùng bài học thực tiễn từ tỉnh Quảng Ninh với 362 sản phẩm OCOP và 131 sản phẩm được cấp chứng nhận xếp hạng sao cấp tỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được cấu thành từ hai kênh độc lập. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Niên giám thống kê tỉnh Tiền Giang giai đoạn 2015 - 2018, các báo cáo kinh tế - xã hội định kỳ của Ủy ban nhân dân tỉnh và các văn bản quy hoạch ngành công thương. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi cấu trúc kết hợp phỏng vấn sâu trực tiếp.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 42 hộ sản xuất bánh, bún, hủ tiếu, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện trên địa bàn xã Mỹ Phong và phường 9. Cỡ mẫu này đảm bảo phản ánh đầy đủ các nhóm quy mô sản xuất từ nhỏ lẻ hộ gia đình đến các cơ sở sản xuất bán tự động có thuê mướn lao động.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm:

• Phương pháp thống kê mô tả (tính giá trị bình quân, giá trị lớn nhất, nhỏ nhất, độ lệch chuẩn, bảng tần số) để mô tả các đặc tính kỹ thuật và tài chính của làng nghề.
• Phương pháp so sánh chuỗi thời gian nhằm đánh giá biến động kinh tế và cơ cấu lao động qua các năm 2015 - 2018.
• Phương pháp phân tích tài chính vi mô để lượng hóa chi phí đầu vào, doanh thu và tỷ suất lợi nhuận ròng của từng dòng sản phẩm.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm khắc phục triệt để hạn chế thiếu hụt sổ sách kế toán bài bản tại các hộ cá thể nông thôn, giúp định lượng chính xác hiệu quả vận hành và đo lường mức độ ô nhiễm thực tế. Nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong 3 tháng, từ tháng 01/2019 đến tháng 03/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về hiệu quả kinh tế, hoạt động sản xuất kinh doanh tại 42 hộ khảo sát cho thấy sản phẩm hủ tiếu mang lại giá trị gia tăng và biên lợi nhuận cao nhất trong ba nhóm mặt hàng, đạt mức lợi nhuận bình quân khoảng 18 - 22 triệu đồng/tháng đối với các hộ có quy mô sản xuất lớn. Tuy nhiên, cơ cấu chi phí sản xuất bộc lộ tính dễ tổn thương khi chi phí mua nguyên vật liệu thô (gạo, bột năng) chiếm tới 65% - 70% tổng chi phí sản xuất. Mức độ cơ giới hóa còn chênh lệch lớn: chỉ có khoảng 35% số hộ trang bị máy tráng và máy cắt sợi tự động liên hoàn, trong khi 65% số hộ còn lại vẫn phụ thuộc vào phương thức phơi sấy thủ công ngoài trời chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi thời tiết thất thường.

Thứ hai, về khía cạnh xã hội, làng nghề đóng góp tích cực vào giải quyết việc làm tại chỗ cho hơn 250 lao động địa phương với mức thu nhập bình quân dao động từ 4,5 đến 6,5 triệu đồng/người/tháng. Tỷ lệ lao động nữ tham gia vào chuỗi sản xuất đạt trên 60%. Mặc dù vậy, chất lượng nguồn nhân lực còn nhiều bất cập khi tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề chính quy chỉ đạt dưới 10%, chủ yếu làm việc theo phương thức truyền nghề gia đình. Tỷ lệ các cơ sở đạt giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn vệ sinh thực phẩm mới chỉ chiếm khoảng 45,2% tổng số hộ được điều tra.

Thứ ba, về trụ cột môi trường, kết quả khảo sát phản ánh hiện trạng đáng lo ngại khi hơn 70% hộ dân thừa nhận lượng nước thải phát sinh từ quá trình ngâm gạo và tách chiết tinh bột chua (có chỉ số BOD và COD cao vượt chuẩn cho phép) được xả thẳng trực tiếp vào hệ thống kênh rạch tự nhiên mà chưa qua hệ thống bể lắng hay xử lý sinh học khép kín.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng ô nhiễm và phát triển manh mún bắt nguồn từ việc các cơ sở sản xuất nằm xen kẽ trong khu dân cư nông thôn truyền thống, thiếu mặt bằng quy hoạch tập trung để xây dựng hệ thống xử lý chất thải chung. Khi so sánh với mô hình thành công của tỉnh Quảng Ninh – nơi 100% sản phẩm làng nghề OCOP được chuẩn hóa bao bì, có mã số truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất thải nghiêm ngặt – Làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho đang bộc lộ khoảng cách lớn về tính liên kết chuỗi giá trị và năng lực quản trị thương hiệu.

Dữ liệu khảo sát có thể được trực quan hóa rất rõ ràng thông qua một biểu đồ tròn mô tả cơ cấu chi phí vận hành (nguyên liệu chiếm 68%, nhân công 18%, năng lượng và hao mòn máy móc 14%) kết hợp với bảng phân tích ma trận điểm mạnh - điểm yếu giữa 3 trụ cột phát triển bền vững. Nghiên cứu chỉ ra rằng nếu không có sự can thiệp đồng bộ từ chính quyền địa phương thông qua việc hỗ trợ vốn tín dụng và tái cấu trúc chuỗi cung ứng, thương hiệu hủ tiếu Mỹ Tho sẽ gặp nhiều rủi ro cạnh tranh trước sự thâm nhập của các sản phẩm công nghiệp chế biến sẵn trên thị trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững Làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho theo định hướng giai đoạn 2020 - 2025, hệ thống giải pháp hành động cụ thể bao gồm:

1. Hiện đại hóa công nghệ và chuẩn hóa chất lượng (Kinh tế): Triển khai chương trình hỗ trợ vốn vay ưu đãi từ nguồn quỹ khuyến công giúp các hộ dân đầu tư hệ thống máy sấy năng lượng mặt trời khép kín. Mục tiêu giảm tỷ lệ hao hụt nguyên liệu xuống dưới 5% và tăng năng suất sản xuất từ 25% đến 30% trước năm 2023. Chủ thể thực hiện: Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Công Thương Tiền Giang phối hợp với các hộ kinh doanh.
2. Xây dựng thương hiệu tập thể và phát triển chuỗi giá trị OCOP (Kinh tế - Xã hội): Thành lập Hợp tác xã sản xuất và tiêu thụ bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho, đăng ký chỉ dẫn địa lý và hoàn thiện bao bì tem nhãn truy xuất nguồn gốc để đạt chứng nhận OCOP từ 3 đến 4 sao cấp tỉnh trong giai đoạn 2020 - 2022. Thiết lập kênh phân phối đưa sản phẩm vào ít nhất 5 hệ thống siêu thị hiện đại tại TP. Hồ Chí Minh và khu vực ĐBSCL, hướng đến mục tiêu tăng trưởng doanh thu 20%/năm. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân thành phố Mỹ Tho, Chi cục Phát triển nông thôn và Ban quản trị Hợp tác xã.
3. Quy hoạch hạ tầng và xử lý ô nhiễm môi trường (Môi trường): Khẩn trương đầu tư xây dựng trạm xử lý nước thải tập trung công suất khoảng 200 - 300 m3/ngày đêm tại xã Mỹ Phong bằng nguồn vốn ngân sách kết hợp xã hội hóa, áp dụng công nghệ lọc sinh học để xử lý dứt điểm 85% lượng nước thải hữu cơ trước năm 2022. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Tiền Giang phối hợp chính quyền địa phương.
4. Đào tạo nhân lực gắn với phát triển du lịch trải nghiệm (Xã hội): Tổ chức các lớp tập huấn an toàn thực phẩm định kỳ cho 100% chủ cơ sở sản xuất; xây dựng tuyến du lịch kết nối làng nghề với tour du lịch sinh thái sông nước cù lao Thới Sơn, phấn đấu thu hút từ 15.000 đến 20.000 lượt khách du lịch trải nghiệm mỗi năm trong giai đoạn 2021 - 2025. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các công ty lữ hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn chuyên sâu cho bốn nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách địa phương: Bao gồm Sở Công Thương, Chi cục Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Tiền Giang. Đây là tài liệu căn cứ thực chứng giúp xây dựng Đề án OCOP cấp tỉnh, quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề và hoạch định chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế cho hơn 60 xã nông thôn mới trên địa bàn.
2. Các hộ kinh doanh, hợp tác xã và chủ cơ sở sản xuất tại làng nghề: Cung cấp bức tranh phân tích tài chính chi tiết, định hướng đầu tư đổi mới công nghệ và phương pháp tổ chức chuỗi cung ứng khép kín nhằm nâng cao biên lợi nhuận ròng trên 15% và đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm khắt khe.
3. Doanh nghiệp phân phối bán lẻ và các công ty lữ hành du lịch: Khai thác dữ liệu về đặc sản địa phương để thiết kế các tour du lịch văn hóa ẩm thực Nam Bộ, đồng thời ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm hủ tiếu truyền thống đưa vào chuỗi cung ứng siêu thị và xuất khẩu.
4. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế, Quản trị kinh doanh, Phát triển nông thôn: Xem công trình như một nghiên cứu điển hình về việc kết hợp phương pháp định tính và định lượng trong đánh giá phát triển bền vững làng nghề chế biến thực phẩm tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Câu hỏi thường gặp

Điểm độc đáo nổi bật của sản phẩm hủ tiếu Mỹ Tho trong nghiên cứu là gì?

Hủ tiếu Mỹ Tho là đặc sản ẩm thực truyền thống có lịch sử trên 50 năm, vinh dự nhận bằng công nhận xác lập món ăn đạt giá trị ẩm thực châu Á tại kỳ Hội ngộ Kỷ lục gia lần thứ 27. Sản phẩm nổi bật nhờ việc sử dụng nguồn gạo đặc trưng của vùng Tiền Giang kết hợp kỹ thuật chế biến tạo nên sợi bánh trong, dai giòn tự nhiên và không sử dụng phụ gia hóa chất độc hại.

Khảo sát thực tế 42 hộ cho thấy rào cản lớn nhất của làng nghề hiện nay là gì?

Rào cản lớn nhất là ô nhiễm môi trường khi hơn 70% hộ dân chưa có hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn, cùng với quy mô sản xuất nhỏ lẻ khi 65% cơ sở vẫn phụ thuộc vào phơi sấy tự nhiên. Ngoài ra, tỷ lệ lao động qua đào tạo bài bản chỉ đạt dưới 10%, gây hạn chế lớn cho việc áp dụng tiến bộ kỹ thuật và mở rộng thị trường tiêu thụ hiện đại.

Mô hình quốc tế nào được luận văn vận dụng thành công nhất để đề xuất giải pháp?

Luận văn vận dụng sâu sắc mô hình OVOP của Nhật Bản (khởi xướng năm 1979 tại Oita) và OTOP của Thái Lan (từ năm 2000). Cả hai mô hình này chứng minh hiệu quả của nguyên tắc hành động địa phương nhưng tư duy toàn cầu, nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc bảo trợ nhãn hiệu, chuẩn hóa chất lượng và xúc tiến thương mại quốc tế cho các sản phẩm truyền thống.

Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế và ô nhiễm môi trường tại làng nghề?

Giải pháp tối ưu là triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn và đầu tư trạm xử lý nước thải tập trung công suất khoảng 200 - 300 m3/ngày đêm theo cơ chế công - tư. Nước thải ngâm ủ tinh bột được xử lý qua bể biogas và lọc sinh học, đồng thời bã tinh bột được thu hồi làm thức ăn gia súc, giúp cắt giảm hơn 85% chỉ số ô nhiễm hữu cơ ra môi trường.

Luận văn đóng góp gì cho Chương trình OCOP của tỉnh Tiền Giang giai đoạn 2018 - 2020?

Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm toàn diện từ 42 hộ sản xuất và các chuyên gia quản lý ngành, đóng vai trò làm luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ triển khai Quyết định 490/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, thúc đẩy hủ tiếu Mỹ Tho trở thành sản phẩm OCOP mũi nhọn đạt chuẩn 4 sao cấp tỉnh.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận về phát triển bền vững làng nghề trên 3 trụ cột kinh tế, xã hội, môi trường và đúc kết bài học thực tiễn từ Nhật Bản, Thái Lan cùng mô hình OCOP Quảng Ninh.
• Đánh giá trung thực hiện trạng Làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho thông qua bộ dữ liệu khảo sát thực địa từ 42 hộ sản xuất và phỏng vấn sâu các nhà quản lý ngành công thương, nông nghiệp tỉnh Tiền Giang.
• Nhận diện rõ các điểm nghẽn then chốt về công nghệ chế biến bán cơ giới, tỷ lệ cơ sở đạt chứng nhận an toàn thực phẩm mới đạt 45,2% và tỷ lệ xả thải trực tiếp vượt mức 70%.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá gắn liền với Chương trình OCOP quốc gia, vạch rõ lộ trình hành động và phân công chủ thể thực hiện cụ thể trong giai đoạn 2020 - 2025.
• Khẳng định hướng đi chiến lược kết hợp bảo tồn làng nghề truyền thống với phát triển du lịch trải nghiệm sinh thái sông nước.

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản ẩm thực châu Á của hủ tiếu Mỹ Tho, các cơ quan ban ngành tỉnh Tiền Giang cùng cộng đồng hộ sản xuất cần nhanh chóng bắt tay triển khai đồng bộ các giải pháp công nghệ, quy hoạch môi trường và liên kết chuỗi giá trị OCOP ngay trong giai đoạn tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, mục lục, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc bố cục thành 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về phát triển bền vững làng nghề. Hiện trạng phát triển làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho tỉnh Tiền Giang. Kết luận và giải pháp phát triển làng nghề bánh - bún - hủ tiếu Mỹ Tho tỉnh Tiền Giang theo hƣớng bền vững.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG LÀNG NGHỀ 1. Khái niệm làng nghề Lê Quốc Doanh và cộng sự (2003) phát biểu rằng “Làng nghề là tập hợp các nhóm hộ nông dân sống ở một làng tham gia sản xuất một loại ngành nghề điển hình và có vai trò quan trọng đối với thu nhập, đời sống của cộng đồng”. Trần Minh Yến (2004) phát biểu rằng “Làng nghề là một thiết chế kinh tế - xã hội ở nông thôn, đƣợc cấu thành bởi hai yếu tố làng và nghề, tồn tại trong một không gian địa lý nhất định trong đó bao gồm nhiều hộ gia đình sinh sống bằng nghề thủ công là chính, giữa họ có mối liên kết về kinh tế, xã hội và văn hóa”. Trần Quốc Vƣợng (2012) phát biểu rằng “Làng nghề là làng ấy tuy vẫn trồng trọt, chăn nuôi và nhiều nghề phụ… song đã nổi trội một nghề cổ truyền, tinh xảo, với một lớp thợ thủ công ít nhiều chuyên nghiệp,… với một cơ cấu tổ chức nào đó, chuyên tâm và có thể sống chủ yếu bằng nghề đó, và mặt hàng thủ công của họ đã là sản phẩm hàng hóa, có quan hệ tiếp thị với một thị trƣờng,… Những làng ấy ít nhiều đã nổi danh, từ lâu dân biết mặt, nƣớc biết tên, tên tuổi đã đi vào ca dao tục ngữ, truyền thống dân gian… trở thành di sản văn hóa dân gian”.

Một số quan điểm cho rằng làng nghề phải là nghề thủ công và tách biệt khỏi nông nghiệp nhƣ: “Làng nghề là một thiết chế kinh tế xã hội, một cụm hoặc nhiều cụm dân cƣ sinh sống trong một thôn (làng), có một hay một số làng nghề đƣợc tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất kinh doanh độc lập và tồn tại trong một không gian địa lý nhất định, thu nhập từ các nghề chiếm tỷ trọng cao trong tổng giá trị sản phẩm của toàn làng” (Đinh Xuân Nghiêm và cộng sự, 2010). “Làng nghề là những làng ở nông thôn có các nghề không phải là nông nghiệp mà chúng chiếm ƣu thế về số lƣợng, số lao động và tỷ trọng thu nhập so với nghề nông” (Trịnh Kim Liên, 2013). “Làng nghề là làng ở nông thôn có một (hay một số) nghề thủ công hầu nhƣ đƣợc tách hẳn ra khỏi nông nghiệp, kinh doanh độc lập và đạt tới một tỷ lệ nhất -9- định về lao động làm nghề cũng nhƣ về mức thu nhập từ nghề so với tổng số lao động và thu nhập của làng” (Lê Xuân Tâm, 2014). “Làng nghề là một hoặc nhiều cụm dân cƣ cấp thôn, ấp, bản, làng, buôm, phum, sóc hoặc các điểm dân cƣ tƣơng tự trên địa bàn một xã, thị trấn, có các hoạt động ngành nghề nông thôn, sản xuất ra một hoặc nhiều loại sản phẩm khác nhau” (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2006).

Ngày nay, làng nghề đƣợc hiểu theo nghĩa rộng, không bó hẹp trong phạm vi hành chính của một làng mà gồm một hoặc một số làng cùng một tiểu vùng, cùng địa lí kinh tế, cùng sản xuất một chủng loại hàng hóa truyền thống hoặc cùng kinh doanh liên quan đến một nghề phi nông nghiệp và có quan hệ mật thiết với nhau về kinh tế - xã hội. Mặt khác, có những địa phƣơng tất cả các làng trong xã đều là làng nghề, trong trƣờng hợp này, ngƣời ta gọi là “xã nghề”.