CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THANH TOÁN ĐIỆN TỬ 1.1 Những khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm chung -Thương mại điện tử Từ khi các ứng dụng của Internet được khai thác nhằm phục vụ cho mục đích thương mại, nhiều thuật ngữ khác nhau đã xuất hiện để chỉ các hoạt động kinh doanh điện tử trên Internetnhư: “thương mại điện tử” (electronic commerce hay e-commerce); "thương mại trực tuyến" (online trade); "thương mại điều khiển học" (cyber trade); "thương mại không giấy tờ" (paperless commerce hoặc paperless trade); “thương mại Internet” (Internet commerce) hay “thương mại số hoá” (digital commerce). Ban đầu, khi thuật ngữ “thương mại điện tử” xuất hiện đã có nhiều cách hiểu theo các góc độ nghiên cứu khác nhau như : + Công nghệ thông tin: Từ góc độ CNTT, TMĐT là quá trình phân phối hàng hóa, dịch vụ, thông tin hoặc các thanh toán thông qua các mạng máy tínhhoặc bằng các phương tiện điện tử khác. + Hương mại: Từ góc độ thương mại, TMĐT cung cấp những khả năng mua, bán hàng hóa, dịch vụ và thông tin thông qua internet và các dịch vụ trực tuyến khác. +Quá trình kinh doanh: Từ góc độ quá trình kinh doanh, TMĐT đang thực hiện kinh doanh điện tử bằng cách hoàn thành quá trình kinh doanh thông qua mạng điện tử và với cách ấy sẽ dần thay thế cách thức kinh doanh vật thể thông thường.
+Dịch vụ: Từ góc độ dịch vụ, TMĐT là công cụ mà thông qua đó có thể đáp ứngđược những mong muốn của chính phủ, các doanh nghiệp, người tiêu dùng, các nhà quản lý để cắt giảm giá dịch vụ trong khi vẫn không ngừng nâng cao chất lượng phục vụ KH và gia tăng tốc độ phân phối dịch vụ. Dưới đây giới thiệu một số định nghĩa TMĐT phổ biến. Theo Emmanuel Lallana, Rudy Quimbo, Zorayda Ruth Andam, (ePrimer: Giới thiệu về TMĐT, Philippines: DAI-AGILE, 2000) “TMĐT là việc sử dụng các phương tiện truyền thông điện tử và công nghệ xử lý thông tin số trong giao dịch kinh doanh nhằm tạo ra, chuyển tải và định nghĩa lại mối quan hệ để tạo ra các giá trị giữa các tổ chức và giữa các tổ chức và các nhân”. Ủy ban Châu Âu đưa ra định nghĩa về TMĐT: “TMĐT được hiểu là việc thực hiện hoạt động kinh doanh qua các phương tiện điện tử.
Nó dựa trên việc xử lý và truyền dữ liệu điện tử dưới dạng văn bản, âm thanh và hình ảnh”. Theo Anita Rosen, (Hỏi và đáp về TMĐT USA: American Management Association, 2000), “TMĐT bao hàm một loạt hoạt động kinh doanh trên mạng đối vớicác sản phẩm và dịch vụ” hoặc Thomas L. (Mesenbourg, Kinh doanh điện tử: Định nghĩa, khái niệmvà kế hoạch thực hiện), đưa ra định nghĩa“TMĐT thường đồng nghĩa với việc mua và bán qua Internet, hoặc tiến hành bất cứ giao dịch nào liên quan đến việc chuyển đổi quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hàng hoá hoặc dịch vụ qua mạng máy tính”. Định nghĩa này chỉ bó hẹp cho những giao dịch qua mạng máy tính hoặc mạng Internet.
Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế của Liên Hợp quốc (OECD) đưa ra định nghĩa TMĐT: “TMĐT được định nghĩa sơ bộ là các giao dịch thương mại dựa trên truyền dữ liệu qua các mạng truyền thông như Internet”. Tổ chức Thương mại thế giới WTO định nghĩa: “TMĐT bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình cả các sản phẩm được giao nhận cũng như những thông tin số hóa thông qua mạng Internet”. Khái niệm“thương mại điện tử” được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Nghĩa rộng và hẹp ở đây phụ thuộc vào cách tiếp cận rộng và hẹp của hai thuật ngữ "thương mại" và"điện tử".1 TMĐT theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp Phương tiện điện tử (PTĐT) Nghĩa rộng Nghĩa hẹp 3-TMĐT là toàn bộ các giao dịch mang 1-TMĐT là toàn bộ các tính thương mại giao dịch mang tính được tiến hành bằng Nghĩa rộng thương mại được tiến các PTĐT mà chủ hành bằng các PTĐT yếu là các mạng Thương mại truyền thông, mạng máy tính và Internet 4-TMĐT là các giao 2-TMĐT là các giao dịch dịch mua bán được Nghĩa hẹp mua bán được tiến hành tiến hành bằng bằng các PTĐT mạng Internet Theo định nghĩa này, khái niệm“Thương mại Internet” là khái niệm có nội hàm hẹp hơn khái niệm“TMĐT”.Từ các định nghĩa trên và sau khi xem xét khái niệm TMĐT theo nghĩa rộng và hẹp, có thể đưa ra một dịnh nghĩa mang tính tổng quát về TMĐT, được sử dụng chính thức trong giáo trình này, theo đó “Thương mại điện tử là việc tiến hành các giao dịch thương mại thông qua mạng Internet, các mạng truyền thông và các phương tiện điện tử khác.2 Khái niệm liên quan trực tiếp đến thanh toán điện tử - Theo Wikipedia Tiếng việt thì thanh toán là sự chuyển giao tài sản của một bên (cá nhân hoặc công ty, tổ chức) cho bên kia, thường được sử dụng khi trao đổi sản phẩm hoặc dịch vụ trong một giao dịch có ràng buộc pháp lý.
- Thanh toán điện tử (Electronic Payment) Theo Ủy ban Châu Âu (EC), thanh toán điện tử (TTĐT) được hiểu là việc thực hiện các hoạt động thanh toán thông qua các phương tiện điện tử dựa trên việc xử lý truyền dữ liệu điện tử. Theo giáo trình Thanh Toán trong thương mại điện tử - Trường Đại học Thương mại (2011) thì TTĐT là khái niệm được tiếp cận dưới nhiều góc độ: + Nguyên nghĩa E – payment: TTĐT là việc sử dụng, chuyển giao và thanh toán tiền thông qua các phương tiện điện tử thay cho việc trao tay tiền mặt. + Tài chính: TTĐT là việc chuyển giao các phương tiện tài chính từ một bên sang một bên khác thông qua việc sử dụng các phương tiện điện tử. + Viễn thông: TTĐT là việc truyền tải các thông tin về phương tiện thanh toán qua các mạng viễn thông và các phương tiện điện tử.
+CNTT: TTĐT là việc thanh toán dựa trên nền tảng CNTT để xử lý các chứng từ điện tử, các thông điệp điện tử giúp cho quá trình thanh toán được diễn ra một cách nhanh chóng và hiệu quả, an toàn. + Phương tiện sử dụng: TTĐT là việc sử dụng các phương tiện điện tử để tiến hành các hoạt động mua bán hàng hóa, dịch vụ, các phương tiện bao gồm ATM, POS, các website,. + Tự động hóa: TTĐT được hiểu là việc ứng dụng công nghệ, chủ yếu là CNTT để tự động hóa các hoạt động tài chính và các kênh thông tin, thanh toán. + Trực tuyến: TTĐT được hiểu là việc chi tiêu cho các hàng hóa và dịch vụ, các thông tin trao đổi trực tiếp trên Internet cùng nhiều loại dịch vụ trực tuyến khác.
Từ những khái niệm trên tác giả chọn khái niệm :” Thanh toán điện tử được hiểu là việc thanh toán dựa trên nền tảng CNTT để xử lý các chứng từ điện tử, các thông điệp điện tử, giúp cho quá trình thanh toán được diễn ra một cách nhanh chóng và hiệu quả, an toàn” làm khái niệm chính trong bài khóa luận của mình. - Hệ thống thanh toán điện tử Theo Dennis (2004) định nghĩa hệ thống thanh toán điện tử như một hình thức cam kết tài chính có liên quan đến người mua và người bán thông qua việc sử dụng các thông tin liên lạc điện tử. Ở góc độ khác, Peter và Babatunde (2012) xem hệ thống thanh toán điện tử là một phương thức chuyển khoản qua Internet. Theo Adeoti và Osotimehin (2012), hệ thống thanh toán điện tử dùng để chỉ một phương tiện điện tử thực hiện thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ mua sắm trực tuyến tại các siêu thị và trung tâm mua sắm.
Hệ thống thanh toán điện tử thường được phân loại thành bốn loại: Thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, tiền điện tử, hệ thống micropayment (Maiyo, 2013). Tóm lại, theo các định nghĩa trên, hệ thống thanh toán điện tử có thể chỉ đơn giản là một tập hợp các thành phần và quy trình cho phép hai hoặc nhiều bên tham gia giao dịch và giá trị tiền trao đổi thông qua phương tiện điện tử.2 Một số cơ sở lý luận về thanh toán điện tử 1.1 Đặc điểm của hệ thống thanh toán điện tử - Khả năng có thể chấp nhận được: Người Việt thường có thói quen chi trả bằng tiền mặt nên để hệ thống có thể thành công thì cơ sở hạ tầng của việc thanh toán cần phải được công nhận rộng hơn, môi trường pháp lý đầy đủ hơn, đảm bảo được quyền lợi của cả khách hàng và doanh nghiệp, áp dụng công nghệ đồng bộ để dễ dàng quản lý hơn. - An toàn và bảo mật: các giao dịch đều được thực hiện thông qua mạng Internet nên cần phải đảm bảo các thông tin không bị đánh cắp, sao chép và sử dụng cho mục đích xấu. - Khả năng có thể hoán đổi: Tiền điện tử có thể dễ dàng chuyển thành tiền mặt cũng như chuyển từ quỹ tiền điện tử về tài khoản cá nhân hoặc từ tiền số, tiền điện tử có thể phát hành séc điện tử, séc thật.
Ngoài ra hệ thống cũng giúp ta có thể chuyển đổi ngoại tệ theo tỷ lệ tốt nhất. - Hiệu quả, tiện lợi, dễ sử dụng: chi phí giao dịch nhỏ giúp tiết kiệm chi phí cho các bên. - Tính linh hoạt, hợp nhất và tin cậy: có nhiều phương thức thanh toán đáp ứng được nhu cầu đa dạng của nhiều KH khác nhau.2 Các yêu cầu của hệ thống thanh toán điện tử Tính độc lập: Một số phương thức thanh toán điện tử đòi hỏi phần mềm hoặc thiết bị đặc biệt để thanh toán. Hầu như tất cả các phương thức thanh toán điện tử đòi hỏi người bán hàng phải trang bị (cài đặt phần mềm, phần cứng) để có thể thực hiện thanh toán.
Yêu cầu là các hệ thống thanh toán mang tính độc lập, không phụ thuộc vào phần cứng và phần mềm chuyên dụng. Tính tương tác và dịch chuyển: Các hệ thống TMĐT phải được liên kết với nhau và liên kết với các hệ thống thanh toán. Phương thức thanh toán điện tử phải phù hợp với hệ thống TMĐT và hạ tầng. Tính an toàn và bảo mật: An toàn và bảo mật cho các giao dịch tài chính qua các mạng mở như Internet là hết sức quan trọng vì đây sẽ là mục tiêu tấn công của các loại tội phạm công nghệ cao, ăn cắp hoặc sử dụng thẻ tín dụng trái phép.
Do các dịch vụ trên Internet hiện nay được cung cấp toàn cầu với mọi tiện ích phục vụ cho mọi KH, mọi thành phần trong xã hội, vì vậy các hệ thống thanh toán điện tử phải đảm bảo tính khả dụng nhưng cũng chống lại được sự tấn công đe dọa tính bí mật thông tin các nhân, thông tin tài chính của các chủ thể tham gia giao dịch.