CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHÍNH PHỦ ĐIỆN TỬ Ở ĐỊA PHƯƠNG 1.1 Tổng quan về chính phủ điện tử 1.1 Khái niệm chính phủ điện tử. Hiện nay trên thế giới thuật ngữ chính phủ điện tử (CPĐT) đã trở nên khá quen thuộc, bởi trên thực tế đã có khá nhiều nước xây dựng, đưa vào vận hành CPĐT. Điều này trước hết, bắt nguồn từ nhận thức của các chính phủ trong việc vận dụng những thành tựu công nghệ hiện đại nhất vào việc đổi mới tổ chức và phương thức quản lý, điều hành của chính phủ theo hướng nâng cao hiệu quả của quản lý xã hội; đồng thời tăng khả năng phục vụ công dân, đáp ứng ngày càng cao yêu cầu của xã hội dân chủ. Còn có những định nghĩa nhau trong các tài liệu nói về CPĐT.
Mỗi định nghĩa đều phản ánh hay nhấn mạnh một khía cạnh nào đó của CPĐT. Nó phản ánh thực tế là CPĐT là cần thiết và đang trong quá trình phát triển. Để đưa ra một khái niệm bao hàm đầy đủ nội dung, bản chất của khái niệm CPĐT cần phải xác định rõ nội dung cơ bản của CPĐT là gì? Khái niệm CPĐT cơ bản phải bao gồm các nội dung sau: - CPĐT là tên gọi của một chính phủ mà đặc trưng cơ bản nhất, nổi bật nhất là cơ cấu tổ chức và hoạt động của các cơ quan chính phủ nói riêng, của nhà nước nói chung được “điện tử hóa“. Từ “chính phủ“ được hiểu là các cơ quan thực thi công quyền ở nhiều cấp từ thấp đến cao, bao gồm cả Phường – Xã, Quận – Huyện, Tỉnh – Thành phố, các sở, ban, ngành… cho tới cấp Chính phủ.
- CPĐT không đơn thuần là máy tính, mạng internet, mà là sự đổi mới toàn diện các quan hệ (đặc biệt là các quan hệ giữa các cơ quan quản lý nhà nước với công dân), các nguồn lực, các quy trình, phương thức hoạt động và bản thân nội dung các hoạt động của chính phủ và ngay cả các quan niệm về các hoạt động đó. - CPĐT là công nghệ tiên tiến và hữu hiệu nhất để thực hiện khái niệm “một cửa’’ trong quản lý hành chính. CPĐT hiện diện như một website của chính quyền nhưng cấu trúc của nó được thiết kế để bộ máy quản lý nhà nước có thể cung cấp 7 các dịch vụ công theo nhu cầu của người dân và doanh giới. Người sử dụng không cần phải biết cơ quan nào, ở cấp nào sẽ cung cấp thông tin hay giải quyết yêu cầu của mình.
Đó là nội dung bản chất của khái niệm CPĐT, khi nói đến CPĐT, trước hết cần phải xét đến hai góc độ: Tình hình sử dụng internet và CNTT & TT trong cơ quan chính phủ; thứ hai, trong nghĩa rộng hơn đó là vai trò của các cơ quan chính phủ trong lĩnh vực CNTT & TT phải được thống nhất. CPĐT: Sự chuyển đồi từ trọng tâm ban, ngành chính phủ công dân, mô hình lấy công dân làm trọng tâm. CPĐT không phải là mô hình tổ chức thay thế chính phủ truyền thống, không phải là mục đích mà là phương tiện để giúp chính phủ truyền thống hoạt động hiệu quả hơn, minh bạch hơn và hướng về nhân dân nhiều hơn. Chính phủ truyền thống hoạt động trên cơ sở lấy sở ban ngành làm trọng tâm.
Trên thực tế các sở, ban, ngành có thể kết nối với nhau để chia sẻ thông tin, cùng phối hợp giao dịch một cách hiệu quả hơn với công dân, doanh nghiệp. Cách tiếp cận lúc đó sẽ tập chung hơn vào người dân, bớt sự tập trung vào sở, ban, ngành mà thực sự xem công dân và doanh nghiệp cần gì để từ đó cung cấp thông tin dịch vụ cần thiết một cách nhanh chóng. Vì vậy, tính hiệu quả trong bộ máy vận hành cũng như khả năng nhanh nhạy trong phục vụ người dân, doanh nghiệp chính là động lực thực sự cho sự chuyển đổi từ môi trường trọng tâm là sở, ban, ngành sang môi trường lấy chính phủ làm trọng tâm và phát triển tới môi trường lấy công dân làm trọng tâm. Theo đó chính phủ sẽ chủ động hơn trong việc tiếp nhận sự phản hồi thông tin về loại dịch vụ, thông tin doanh nghiệp cần để có thể hoạt động hiệu quả hơn, cạnh tranh hơn.
Xuất phát từ những quan điểm trên song có thể hiểu khái niệm CPĐT như sau: CPĐT là sự ứng dụng CNTT và truyền thông để các cơ quan chính phủ đổi mới, làm việc hiệu lực, hiệu quả và minh bạch hơn, cung cấp thông tin, dịch vụ tốt hơn cho người dân doanh nghiệp và các tổ chức; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân thực hiện quyền dân chủ của mình trong việc tham gia quản lý nhà nước. 8 Khái niệm “chính phủ điện tử ” ngày càng được chấp nhận một cách rộng rãi tại Việt Nam và trên thế giới. Đó là thước đo về sự đổi mới quản lý Nhà nước, thể hiện sự vững mạnh của nền kinh tế của mỗi quốc gia.2 Mục đích của chính phủ điện tử CPĐT để hoàn thành những mục tiêu lớn của xã hội, những mục tiêu không chỉ dừng lại ở tính hiệu quả của các thủ tục của Chính phủ mà còn là cải cách và phát triển toàn diện. Do đó, CPĐT sẽ có năm mục đích chính: Tạo môi trường kinh doanh tốt hơn: Công nghệ đã được chứng minh là một chất xúc tác trong việc nâng cao năng xuất lao động và phát triển kinh tế.
Việc sử dụng CNTT trong chính phủ và việc xây dựng cơ sở hạ tầng CPĐT sẽ giúp tạo ra môi trường thúc đẩy kinh doanh thông qua việc cải thiện mối tác động qua lại và tương tác giữa chính phủ và doanh nghiệp, giảm bớt các khâu rườm rà trong thủ tục và chú trọng đến việc cung cấp các dịch vụ nhanh chóng và hiệu quả hơn, CPĐT có thể tạo ra các điều kiện thu hút đầu tư nhiều hơn. Khách hàng trực tuyến không phải xếp hàng: Điều này liên quan đến việc cung cấp một cách hiệu quả các dịch vụ công cộng cho người dân thông qua việc phản hồi nhanh chóng của chính phủ với sự tham gia tối thiểu của các nhân viện chính phủ. Tăng cường sự điều hành có hiệu quả của chính phủ và sự tham gia rộng rãi của người dân: Nâng cao tính minh bạch và tin cậy của chính phủ thông qua việc đẩy nhanh ứng dụng CNT trong quản lý và điều hành cũng như mở ra các cơ hội mới cho người dân được chủ động trong quá trình tham gia vào hoạch định chính sách của chính phủ. CPĐT như một công cụ chủ chốt trong việc xây dựng truyền thống điều hành minh bạch và hiệu quả, CPĐT có thể đi tiên phong trong cuộc đấu tranh chống nạn tham nhũng.
Tuy nhiên, CPĐT bản thân nó không thể đặt dấu chấm hết cho những nạn tham nhũng, CPĐT phải được thể hiện cùng các thiết chế khác để chở nên có hiệu lực một cách đầy đủ. Đồng thời, CPĐT cũng hỗ trợ việc cung cấp thông tin một cách đầy đủ và nhanh chóng. Việc phổ biến rộng rãi thông tin hỗ trợ cho việc trao quyền cho người dân cũng như quá trình đưa ra quyết định cho chính phủ. 9 Tính minh bạch của thông tin sẽ không chỉ thể hiện ở sự dân chủ mà còn gây dựng dần sự tin cậy giữa những nhà lãnh đạo chính phủ và tính hiệu quả bắt buộc trong việc điều hành chính phủ.
Nâng cao năng suất và tính hiệu quả của các cơ quan chính phủ: việc tái lập các quy trình và thủ tục để giảm bớt nạn quan liêu, hỗ trợ việc cung cấp dịch vụ, nâng cao năng suất về mặt hành chính và tăng cường tiết kiệm là những lợi ích mà CPĐT đem lại. Ngoài ra, CPĐT có thể giúp nâng cao năng suất lao động của nhân viên chính phủ giảm chi phí hành chính qua việc cắt giảm văn phong và việc quản lý giấy tờ nâng cao năng lực quản lý kế hoạch của chính phủ và nâng cao doanh thu khi doanh nghiệp và người dân xin cấp phép nhiều hơn do một thực tế là thủ tục đã trở nên dễ dàng hơn và tình trạng tham nhũng cũng giảm bớt. CPĐT thực hiện tiết kiệm chi phí trong thời gian trung và dài hạn. Tuy nhiên, trong thời gian ngắn hạn, các chi phí về nhân viện và các chi phí khác cũng có khuynh hướng tăng vì Chính phủ phải tạo ra nhiều nền tảng cung cấp hàng hóa và dịch vụ (bao gồm cả theo cách truyền thống và theo cách CPĐT) Trong suốt quá trình dịch chuyển ban đầu CPĐT đơn giản hóa các hoạt động chính phủ.
Phần lớn các hoạt động của chính phủ đã được thực hiện trong nhiều năm qua và thường bao gồm nhiều bước, nhiều nhiệm vụ và nhiều bước hoạt động. Việc đơn giản hóa các thủ tục của chính phủ thông qua ứng dụng CNTT&TT sẽ xóa bỏ các khâu thủ tục rườm rà và giúp giảm bớt nạn quan liêu. Nâng cao chất lượng cuộc sống cho các cộng đồng và vùng sâu vùng xa: CNTT&TT giúp chính phủ có thể vươn tới các nhóm/cộng đồng thiều số và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân tại đó. Điều này cũng đồng nghĩa với việc trao thêm quyền cho người dân, bằng cách cho họ tham gia vào các hoạt động chính trị cũng như cung cấp tối đa các dịch vụ, hàng hóa và dụng cụ thiết yếu.
Cuối cùng mục tiêu của CPĐT là cải tiến mối tác động qua lại giữa ba chủ thể chính của xã hội là chính phủ, người dân và doanh nghiệp nhằm thúc đẩy tiến trình chính trị, xã hội và kinh tế của đất nước.3 Các cấp độ triển khai chính phủ điện tử Từ nhiều năm nay các nước trên thế giới đều coi triển khai CPĐT là cuộc cách mạng, người ta nói đến cuộc cách mạng “Cuộc cách mạng CPĐT”, tức là tác động đến mối quan hệ trong nội tại các cơ quan chính phủ (G2G), nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy chính phủ các cấp và giảm chi ngân sách. Triển khai CPĐT trải qua 4 cấp độ (hay mức độ) như sau: Mức độ 1 - Đưa thông tin lên mạng: Xây dựng các trang thông tin điện tử của các cơ quan của chính phủ. Tạo ra môi trường thông tin quản lý nhà nước thống nhất trong toàn bộ hệ thống. Tất cả các cán bộ trong bộ máy nhà nước đều sử dụng chung môi trường thông tin này.
Mức độ 2 - Trao đổi một chiều: Các cơ quan của chính phủ mở rộng khả năng của các trang web sao cho người dân có thể truy cập trực tuyến tới các thông tin của Chính phủ thông qua các trang web.