Lêi Më ®Çu XuÊt hiÖn trªn thÞ trêng ViÖt Nam tõ n¨m 1998 nhng ®Õn nay “chøng kho¸n ph¸i sinh” cha ®îc biÕt ®Õn víi t c¸ch lµ mét c«ng cô b¶o hiÓm rñi ro h÷u hiÖu cho c¸c doanh nghiÖp, c¸c nhµ ®Çu t. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi ViÖt Nam ®· gia nhËp WTO, c¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam ®ang ®øng tríc nh÷ng khã kh¨n, nh÷ng c¹nh tranh trªn thÞ tr- êng quèc tÕ. Bªn c¹nh ®ã, nh÷ng biÕn ®éng bÊt thêng vÒ nÒn kinh tÕ toµn cÇu, nh÷ng t¨ng gi¶m ®ét ngét cña gi¸ x¨ng, dÇu thÕ giíi, nh÷ng bÊp bªnh cña tû gi¸ ®ång USD… ®ang lµ nh÷ng vÊn ®Ò ®¸ng lo l¾ng cho nh÷ng nhµ ®Çu t, nh÷ng doanh nghiÖp xuÊt nhËp khÈu. VËy ph¶i lµm g× ®Ó gi¶m bít rñi ro? §Ó tèi thiÓu tæn thÊt vµ tèi ®a ho¸ lîi nhuËn? Mét ®ßi hái cÊp thiÕt ®èi víi thÞ trêng lµ ph¶i ®a d¹ng ho¸ c¸c s¶n phÈm tµi chÝnh ph¸i sinh, n©ng cao chÊt lîng c¸c dÞch vô hiÖn cã, khuyÕn khÝch c¸c doanh nghiÖp tÝch cùc tham gia vµo thÞ trêng nµy ®Ó lo¹i bá bít nh÷ng rñi ro kh«ng ®¸ng cã.
Môc ®Ých cña ®Ò tµi §Ò tµi nµy tËp trung nghiªn cøu thùc tr¹ng vÒ thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ë ViÖt Nam, t×m ra nguyªn nh©n, tån t¹i 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vµ kiÕn nghÞ nh÷ng gi¶i ph¸p, ®Þnh híng cho sù ph¸t triÓn cña thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ViÖt Nam trong t¬ng lai. §èi tîng, ph¹m vi nghiªn cøu §Ò tµi tËp trung nghiªn cøu: - Qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ cña dông c¸c c«ng cô tµi chÝnh ph¸i sinh ë ViÖt Nam. - C¬ së ph¸p lý cho ho¹t ®éng cña c¸c Ng©n hµng th¬ng m¹i, c¸c Tæ chøc tÝn dông khi tham gia kinh doanh c¸c s¶n phÈm tµi chÝnh ph¸i sinh. - T×m hiÓu vÒ thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ë ViÖt Nam, møc ®é ¸p dông c¸c c«ng cô tµi chÝnh ph¸i sinh cña c¸c doanh nghiÖp vµ doanh thu cña mét sè ng©n hµng th¬ng m¹i tõ viÖc kinh doanh c¸c s¶n phÈm nµy.
Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu ViÖc nghiªn cøu ®îc tiÕn hµnh b»ng c¸ch: - Theo dâi vµ thu thËp th«ng tin vÒ thùc tr¹ng ho¹t ®éng cña thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ViÖt Nam - Tæng hîp, ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ trªn c¬ së nh÷ng lý thuyÕt tµi chÝnh, chøng kho¸n ph¸i sinh. C¸c th«ng tin ®îc ph©n tÝch kh«ng ®Æt riªng biÖt mµ ®îc nhËn ®Þnh trong bèi c¶nh chung cña nÒn kinh tÕ ®· gia nhËp WTO vµ ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn cña thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh trong níc. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Dùa trªn nh÷ng tån t¹i, h¹n chÕ cña thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ViÖt Nam ®Ó rót ra nh÷ng ®Þnh híng, ®iÒu kiÖn, vµ kiÕn nghÞ nh÷ng gi¶i ph¸p ®Ó ph¸t triÓn c¸c s¶n phÈm ph¸i sinh t¹i ViÖt Nam. Bè côc cña kho¸ luËn Tªn ®Ò tµi: §iÒu kiÖn ®Ó ph¸t triÓn thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ë ViÖt Nam Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, kho¸ luËn gåm 3 ch¬ng: Ch¬ng I: Tæng quan vÒ thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh Ch¬ng II: §¸nh gi¸ vÒ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ë ViÖt Nam Ch¬ng III: Gi¶i ph¸p ph¸t triÓn thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh t¹i ViÖt Nam 6.
Nh÷ng tõ viÕt t¾t trong kho¸ luËn NHTM : Ng©n hµng th¬ng m¹i NHNN: Ng©n hµng nhµ níc TTCK: ThÞ trêng chøng kho¸n UBCK: Uû ban chøng kho¸n TCTD: Tæ chøc tÝn dông Kho¸ luËn ®îc thùc hiÖn vµo thêi ®iÓm thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ViÖt Nam cßn rÊt míi mÎ, cha ®ù¬c nhiÒu ngêi ®ãn nhËn vµ ®ang bíc tõng bíc nhá trong giai ®o¹n ph¸t triÓn. ChÝnh v× vËy kho¸ luËn cña em cßn rÊt nhiÒu thiÕu sãt, em mong muèn nhËn ®îc sù tham gia gãp ý cña c¸c thÇy c« vµ c¸c b¹n ®Ó kho¸ luËn thªm hoµn thiÖn. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Em xin ch©n thµnh c¶m ¬n sù tËn t×nh chØ b¶o cña TiÕn sÜ NguyÔn §×nh Thä, khoa Tµi ChÝnh Ng©n Hµng, trêng §¹i häc Ngo¹i Th¬ng, Hµ Néi, ®· gióp ®ì em trong suèt qu¸ tr×nh em thùc hiÖn kho¸ luËn. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ch¬ng I tæng quan vÒ thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh ThÞ trêng tµi chÝnh ph¸i sinh xuÊt hiÖn lµ kÕt qu¶ cña mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cÊu tróc thÞ trêng trong thêi gian dµi.
Trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y, thÞ trêng tµi chÝnh ph¸i sinh ph¸t triÓn m¹nh vÒ khèi lîng giao dÞch còng nh møc ®é quan träng. Khi nh¾c ®Õn thÞ trêng tËp trung vµ thÞ trêng OTC – phi tËp trung, ngêi ta chØ nghÜ ®Õn ®ã lµ n¬i giao dÞch chøng kho¸n, hµng ho¸… mµ Ýt ai nghÜ ®Õn ®ã cßn lµ n¬i diÔn ra c¸c giao dÞch tµi chÝnh ph¸i sinh - mét c«ng cô phßng ngõa rñi ro cho c¸c doanh nghiÖp. ViÖc sö dông c¸c s¶n phÈm ph¸i sinh hiÖn nay lµ mét nhu cÇu thiÕt yÕu ®èi víi c¸c nhµ ®Çu t nh»m tèi ®a ho¸ lîi nhuËn cña m×nh. Kh¸i qu¸t chung vÒ thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh 1.
Giíi thiÖu vÒ thÞ trêng chøng kho¸n ph¸i sinh Trong c¸c thÞ trêng tµi s¶n, viÖc mua b¸n ®ßi hái hµng ho¸ hoÆc chøng kho¸n ph¶i ®îc giao nhËn hoÆc lµ ngay lËp tøc hoÆc lµ chØ Ýt l©u sau ®ã. ViÖc thanh to¸n còng thêng ®îc thùc hiÖn tøc thêi mÆc dï thØnh tho¶ng còng cã trêng hîp sö dông mét sè tho¶ thuËn tÝn dông. Do ®Æc ®iÓm nh vËy nªn chóng ta thêng gäi lµ thÞ trêng tiÒn mÆt hoÆc lµ thÞ trêng giao ngay. Doanh sè ®îc thùc hiÖn, kho¶n thanh to¸n ®îc hoµn tr¶ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vµ hµng ho¸, chøng kho¸n ®îc giao nhËn.
Trong t×nh huèng kh¸c, hµng ho¸ hay chøng kho¸n vÉn ®îc giao nhËn vµo mét ngµy sau ®ã, nhng cã c¸c tho¶ thuËn gióp cho ngêi b¸n hoÆc ngêi mua ®îc chän lµ cã thùc hiÖn b¸n hay kh«ng c¸c lo¹i tho¶ thuËn nµy, vµ nghiÖp vô nµy ®îc thùc hiÖn trong thÞ trêng ph¸i sinh. ThÞ trêng ph¸i sinh lµ thÞ trêng dµnh cho c¸c c«ng cô tµi chÝnh ph¸i sinh, nh÷ng c«ng cô mang tÝnh hîp ®ång, mµ thµnh qu¶ cña chóng ®îc x¸c ®Þnh trªn 1 hoÆc 1 sè c«ng cô tµi s¶n kh¸c. Chóng ta xem c¸c c«ng cô ph¸i sinh nh lµ c¸c hîp ®ång, vµ gièng nh tÊt c¶ hîp ®ång, chóng ®îc tho¶ thuËn gi÷a hai bªn, ngêi mua vµ ngêi b¸n, trong ®ã mçi bªn sÏ thùc hiÖn nghÜa vô g× ®ã cho bªn kia. C¸c hîp ®ång nµy cã gi¸ c¶ vµ ngêi mua sÏ cè g¾ng mua víi gi¸ rÎ vµ ngêi b¸n cè g¾ng b¸n víi gi¸ cao nhÊt.
Thµnh viªn cña thÞ trêng tµi chÝnh ph¸i sinh • Ngêi ®Çu t: hä sö dông nghiÖp vô ph¸i sinh ®Ó gi¶m thiÓu hoÆc lo¹i bá rñi ro do hä lu«n ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng rñi ro do biÕn ®éng gi¸ c¶ cña c¸c s¶n phÈm chÝnh. • Ngêi ®Çu c¬: víi t©m lÝ muèn ®¸nh cuéc trªn nh÷ng biÕn ®éng gi¸ c¶ cña s¶n phÈm chØnh nªn hä sö dông nghiÖp vô nµy nh mét ®ßn bÈy ®Æc biÖt. • Ngêi c¬ lîi (thùc hiÖn lîi nhuËn mµ kh«ng cã rñi ro): b»ng c¸ch sö dông chªnh lÖch gi¸ gi÷a c¸c thÞ trêng tµi chÝnh kh¸c nhau, hä ®· sö dông rÊt hiÖu qu¶ c¸c nghiÖp vô ph¸i sinh ®Ó h- ëng chªnh lÖch gi¸. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com C¸c nghiÖp vô tµi chÝnh ph¸i sinh ®Òu mang l¹i lîi Ých cho c¸c thµnh viªn, chÝnh v× vËy trªn thÞ trêng tµi chÝnh quèc tÕ, nghiÖp vô nµy ®· ph¸t triÓn rÊt m¹nh víi c¸c nghiÖp vô ph¸i sinh ®a d¹ng vµ thÞ trêng ph¸i sinh ®ãng vai trß quan träng trong hÖ thèng tµi chÝnh toµn cÇu.
C«ng cô tµi chÝnh ph¸i sinh 2. Kh¸i niÖm C«ng cô tµi chÝnh ph¸i sinh ®îc hiÓu lµ nh÷ng c«ng cô ®îc ph¸t hµnh trªn c¬ së nh÷ng c«ng cô tµi chÝnh ®· cã nh»m hiÒu môc tiªu kh¸c nhau nh ph©n t¸n rñi ro, b¶o vÖ lîi nhuËn hoÆc t¹o ra lîi nhuËn. Gi¸ trÞ cña c«ng cô ph¸i sinh b¾t nguån tõ mét sè c«ng cô c¬ së kh¸c nh tØ gi¸, trÞ gi¸ cæ phiÕu, tr¸i phiÕu, chØ sè chøng kho¸n, l·i suÊt….C«ng cô tµi chÝnh ph¸i sinh xuÊt hiÖn lÇn ®Çu tiªn nh»m gi¶m thiÓu hoÆc lo¹i bá hoµn toµn rñi ro, trong ®ã thêng ®îc sö dông nhiÒu nhÊt lµ hîp ®ång kú h¹n, hîp ®ång t¬ng lai, quyÒn chän vµ hîp ®ång ho¸n ®æi. Nh÷ng c«ng cô trªn sÏ lµ ®ßn bÈy, lµm t¨ng nhiÒu lÇn gi¸ trÞ c¸c ®èi t- îng ®Çu t nh cæ phiÕu, tr¸i phiÕu hoÆc ®Ó ®¶m b¶o r»ng nÕu gi¸ cña cæ phiÕu, tr¸i phiÕu cã thay ®æi bao nhiªu th× gi¸ cña c¸c c«ng cô ph¸i sinh vÉn sÏ ®îc duy tr× ë møc ban ®Çu.
Ingersoll – t¸c gi¶ cuèn s¸ch Theory of Financial Decision Making – Lý thuyÕt quyÕt ®Þnh tµi chÝnh (1987) ®· ®a ra ®Þnh nghÜa vÒ chøng kho¸n ph¸i sinh nh sau: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mét hîp ®ång tµi chÝnh ®îc gäi lµ mét chøng kho¸n ph¸i sinh (derivative security), hoÆc mét tµi s¶n tµi chÝnh cã gi¸ trÞ phô thuéc(contingent claim), nÕu gi¸ trÞ cña hîp ®ång tµi chÝnh ®ã t¹i thêi ®iÓm ®¸o h¹n T cã thÓ x¸c ®Þnh hoµn toµn bëi gi¸ trÞ thÞ trêng (thÞ gi¸) cña c«ng cô tiÒn mÆt (hay tµi s¶n c¬ b¶n). Theo c¸ch hiÓu nµy, t¹i thêi ®iÓm ®¸o h¹n cña hîp ®ång ph¸i sinh chøng kho¸n, ta ký hiÖu ®ã lµ thêi ®iÓm T, th× gi¸ cña tµi s¶n ph¸i sinh F(T) ®îc x¸c ®Þnh hoµn toµn bëi S(T) lµ gi¸ thÞ trêng cña “tµi s¶n c¬ b¶n”. Sau thêi ®iÓm ®¸o h¹n nµy, cuéc ®êi cña ph¸i sinh chøng kho¸n còng kÕt thóc. TÝnh chÊt nµy râ rµng vµ dÔ hiÓu, lµ viÖc con ngêi quy íc víi nhau qua hîp ®ång.
Tuy ®¬n gi¶n nh thÕ, nhng nã l¹i cã vai trß rÊt quan träng trong c«ng t¸c tÝnh to¸n gi¸ trÞ cña tµi s¶n ph¸i sinh. §Æc ®iÓm cña c«ng cô tµi chÝnh ph¸i sinh: • Chøng kho¸n ph¸i sinh ®îc t¹o lËp dùa trªn mét chøng kho¸n gèc. Gi¸ trÞ cña ph¸i sinh ®îc x¸c ®Þnh dùa trªn nh÷ng sù kiÖn biÕn ®éng vÒ gi¸ trong t¬ng lai cña chøng kho¸n c¬ së. Ho¹t ®éng cña thÞ trêng tµi chÝnh t¹o c¬ së cho sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn c¸c chøng kho¸n ph¸i sinh.
C¸c chñ thÓ tham gia thÞ trêng tµi chÝnh t¹o ra c¸c c«ng cô ph¸i sinh vµ sö dông chóng ®Ó thùc hiÖn môc ®Ých kinh doanh hoÆc h¹n chÕ rñi ro trong ®Çu t. • Ho¹t ®éng cña thÞ trêng ph¸i sinh gãp phÇn lµm t¨ng tÝnh thanh kho¶n cña c¸c lo¹i chøng kho¸n trªn thÞ trêng tµi 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chÝnh. Nh÷ng nhµ ®Çu t cã thÓ t×m kiÕm lîi nhuËn th«ng qua c¸c giao dÞch ph¸i sinh mµ kh«ng cÇn ph¶i thùc hiÖn mua b¸n chøng kho¸n thùc tÕ. + Víi sù xuÊt hiÖn chøng kho¸n ph¸i sinh lµm t¨ng sè lîng hµng ho¸ trªn thÞ trêng tµi chÝnh.