Luận án tiến sĩ luật học vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của uỷ ban nhân dân tại các tỉnh tây nguyên hiện nay

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu vận dụng luật tục dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban Nhân dân tại Tây Nguyên hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Oanh
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Thị Hồi
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Vận Dụng Luật Tục Các Dân Tộc Thiểu Số Trong Hoạt Động Của Ủy Ban Nhân Dân Tây Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VẬN DỤNG LUẬT TỤC CÁC DÂN TỘC THIẾU SỐ TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, phương thức, sự cần thiết của việc vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên
• 1.2. Các hoạt động của Ủy ban nhân dân có thể vận dụng luật tục và các nội dung luật tục có thể vận dụng
• 1.3. Các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến việc vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại Tây Nguyên
• 1.4. Kinh nghiệm vận dụng luật tục của các nước trên thế giới và các vùng dân tộc thiểu số của Việt Nam
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VẬN DỤNG LUẬT TỤC CÁC DÂN TỘC THIẾU SỐ TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN TẠI CÁC TỈNH TÂY NGUYÊN HIỆN NAY VÀ NGUYÊN NHÂN
• 2.1. Kết quả vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên
• 2.2. Kết quả thực hiện các nguyên tắc vận dụng luật tục
• 2.3. Kết quả vận dụng luật tục trong các hoạt động cụ thể của Ủy ban nhân dân
• 2.4. Kết quả thực hiện các phương thức vận dụng luật tục
• 2.5. Hạn chế của việc vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên
• 2.6. Nguyên nhân của thực trạng vận dụng luật tục
• 2.7. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC VẬN DỤNG LUẬT TỤC CÁC DÂN TỘC THIẾU SỐ TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN TẠI CÁC TỈNH TÂY NGUYÊN THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Quan điểm tiếp tục vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên thời gian tới
• 3.2. Vận dụng luật tục phải xuất phát từ yêu cầu giải quyết hiệu quả những vấn đề thực tế phát sinh trong cộng đồng các dân tộc thiểu số và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tộc thiểu số trong cuộc sống hàng ngày
• 3.3. Vận dụng luật tục phải không trái với đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước
• 3.4. Vận dụng luật tục phải nhằm kế thừa, phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, hướng đến xây dựng văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
• 3.5. Các giải pháp tiếp tục vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên thời gian tới
• 3.6. Kết luận Chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luật tục và dân tộc thiểu số

Luật tục là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực Tây Nguyên. Nó không chỉ phản ánh các giá trị văn hóa, truyền thống mà còn là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội trong cộng đồng. Việc vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban Nhân dân là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của người dân, đồng thời tạo ra sự hài hòa giữa pháp luật nhà nước và phong tục tập quán. Theo nghiên cứu, luật tục có thể giúp giải quyết các vấn đề phát sinh trong cộng đồng, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. "Luật tục không chỉ là một phần của văn hóa mà còn là một nguồn lực quan trọng trong việc xây dựng chính sách phát triển bền vững cho các dân tộc thiểu số".

1.1. Khái niệm và đặc điểm của luật tục

Luật tục được định nghĩa là những quy tắc, phong tục tập quán đã được hình thành và duy trì qua nhiều thế hệ trong cộng đồng dân tộc thiểu số. Đặc điểm của luật tục bao gồm tính linh hoạt, khả năng thích ứng với các thay đổi trong xã hội và sự tôn trọng từ cộng đồng. Việc vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban Nhân dân không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra một môi trường pháp lý thân thiện hơn cho người dân. "Luật tục là cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giúp các cơ quan nhà nước hiểu rõ hơn về nhu cầu và nguyện vọng của người dân".

II. Thực trạng vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban Nhân dân

Thực trạng vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban Nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên hiện nay cho thấy nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Các hoạt động của Ủy ban Nhân dân đã bắt đầu tích cực áp dụng luật tục trong việc giải quyết các tranh chấp, xung đột trong cộng đồng. Tuy nhiên, việc áp dụng này vẫn còn gặp khó khăn do thiếu hiểu biết về luật tục từ phía cán bộ, công chức. "Việc thiếu hụt thông tin và kiến thức về luật tục đã dẫn đến những quyết định không phù hợp, ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân".

2.1. Kết quả và hạn chế trong vận dụng

Kết quả của việc vận dụng luật tục cho thấy sự gia tăng trong sự hài lòng của người dân đối với các quyết định của Ủy ban Nhân dân. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong việc áp dụng luật tục giữa các cấp chính quyền. Nhiều cán bộ vẫn còn e ngại khi áp dụng luật tục do thiếu sự hướng dẫn rõ ràng từ cấp trên. "Sự không đồng nhất trong việc áp dụng luật tục đã dẫn đến sự bất bình đẳng trong việc giải quyết các vấn đề của người dân".

III. Giải pháp tiếp tục vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban Nhân dân

Để nâng cao hiệu quả vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban Nhân dân, cần có những giải pháp cụ thể. Trước hết, cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cho cán bộ, công chức về luật tục và vai trò của nó trong quản lý nhà nước. Thứ hai, cần xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng hơn về việc áp dụng luật tục trong các hoạt động của Ủy ban Nhân dân. "Chỉ khi cán bộ hiểu rõ và tôn trọng luật tục, việc áp dụng mới thực sự hiệu quả và phù hợp với nguyện vọng của người dân".

3.1. Đề xuất các giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể bao gồm việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để nâng cao nhận thức về luật tục cho cán bộ, công chức. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng trong việc xây dựng các chính sách phát triển phù hợp với đặc thù văn hóa của dân tộc thiểu số. "Sự tham gia của cộng đồng trong quá trình xây dựng chính sách sẽ giúp tạo ra những giải pháp thực tiễn và hiệu quả hơn".

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về cơ chế vận hành nguồn của pháp luật trong quản trị địa phương tại các vùng đặc thù là một vấn đề trung tâm của khoa học pháp lý hiện đại. Luận án tiến sĩ luật học "Vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên hiện nay" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Oanh thực hiện (chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật, mã số 9380106; người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Thị Hồi; Trường Đại học Luật Hà Nội, 2023) đã xác lập một công trình tiên phong trong việc luận giải sự tương thích giữa công cụ quản lý nhà nước chính thức và các quy tắc xử sự phi chính thức.

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu bắt nguồn từ yêu cầu đa dạng hóa hình thức và nguồn của pháp luật theo tinh thần Nghị quyết số 48-NQ/TW (ngày 24/5/2005) của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 và Nghị quyết số 27-NQ/TW (ngày 09/11/2022) của Hội nghị Trung ương 6 khóa XIII về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Như Giáo trình Lí luận chung về nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội đã xác định: "nguồn của pháp luật chính là tất cả các yếu tố chứa đựng hoặc cung cấp căn cứ pháp lý để các chủ thể thực hiện hành vi thực tế. Nói cách khác, nguồn của pháp luật là tất cả các yếu tố chứa đựng hoặc cung cấp căn cứ pháp lý cho hoạt động của cơ quan nhà nước, nhà chức trách có thẩm quyền cũng như các chủ thể khác trong xã hội".

                    ┌──────────────────────────────────────────────┐
                    │    Nghị quyết 48-NQ/TW & 27-NQ/TW (Đảng)     │
                    └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                           ▼
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│              KHUNG TÍCH HỢP QUẢN TRỊ ĐỊA PHƯƠNG TẠI TÂY NGUYÊN                   │
├────────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────┤
│    PHÁP LUẬT THỰC ĐỊNH CHÍNH THỨC      │        LUẬT TỤC CÁC DÂN TỘC BẢN ĐỊA     │
│   (State Positive Law / UBND các cấp)  │    (Customary Law / Thiết chế buôn làng)│
├────────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────────┤
│ • Cấp Tỉnh/Huyện: Thể chế hóa VBQPPL,  │ • Tri thức bản địa, lời nói vần         │
│   quản lý hành chính, PBGDPL           │ • Thiết chế Pô phat kđi, Già làng       │
│ • Cấp Xã: Điều chỉnh quan hệ cụ thể,   │ • Chế tài tâm linh, phục hồi cộng đồng  │
│   xử lý vi phạm, hòa giải cơ sở        │ • Hòa giải vi mô, bảo vệ tài nguyên     │
└────────────────────────────────────────┴─────────────────────────────────────────┘
                                           │
                                           ▼
                    ┌──────────────────────────────────────────────┐
                    │  NÂNG CAO HIỆU LỰC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC &        │
                    │  BẢO TỒN BẢN SẮC VĂN HÓA ĐỊA BÀN TÂY NGUYÊN  │
                    └──────────────────────────────────────────────┘

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được định vị: Mặc dù luật tục đã được ghi nhận về mặt nguyên tắc, song trong khoa học pháp lý Việt Nam còn thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện ở cấp độ lý luận và thực tiễn về cơ chế, nguyên tắc, phương thức và giới hạn vận dụng luật tục của cơ quan hành chính nhà nước địa phương – cụ thể là Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp tại địa bàn chiến lược Tây Nguyên.

Giả thuyết nghiên cứu (Research Hypothesis): Cùng với pháp luật, luật tục là công cụ không thể thiếu để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) Tây Nguyên; việc vận dụng đúng đắn, khoa học luật tục vào hoạt động của UBND các cấp là một tất yếu khách quan, vừa tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản trị hành chính nhà nước, vừa bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions):

1. Cơ sở lý luận về việc vận dụng luật tục các DTTS trong hoạt động của UBND tại vùng Tây Nguyên bao gồm những khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, phương thức và phạm vi nội dung nào?
2. Thực trạng vận dụng luật tục trong hoạt động quản lý nhà nước của UBND các cấp tại 5 tỉnh Tây Nguyên giai đoạn 2016–2021 đạt được kết quả gì, tồn tại những hạn chế và nguyên nhân then chốt nào?
3. Cần xác lập những quan điểm chỉ đạo và hệ thống giải pháp khả thi nào nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ chế vận dụng luật tục trong hoạt động của UBND tại Tây Nguyên thời gian tới?

Phạm vi nghiên cứu (Scope): Không gian khảo sát tập trung tại 5 tỉnh Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng), phân hóa theo thẩm quyền cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã; khảo sát chuyên sâu luật tục của các dân tộc bản địa tiêu biểu như Êđê, M'nông, Jrai, Ba Na, Kơho, Raglai. Khung thời gian dữ liệu tập trung đánh giá giai đoạn 2016–2021.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu ghi nhận ba dòng chảy học thuật chính về mối quan hệ giữa luật tục và quản lý nhà nước:

Dòng nghiên cứu nhân học – văn hóa và thể chế xã hội: Tiêu biểu là công trình của Dương Thị Thanh Mai (2011) về Thể chế xã hội trong phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta hiện nay, Bùi Văn Hùng (2018) về Vai trò của Luật tục các dân tộc thiểu số Tây Nguyên trong quản lý cộng đồng cơ sở, Đặng Trọng Hộ (2006) tại Lâm Đồng. Các tác giả khẳng định luật tục là phương thức tự quản buôn làng hữu hiệu, song chủ yếu tiếp cận dưới lăng kính xã hội học nông thôn và bảo tồn văn hóa.

Dòng nghiên cứu pháp lý về luật tục của từng tộc người: Trương Tiến Hưng (2008) nghiên cứu luật tục Chăm tại Ninh Thuận; Vi Văn Sơn (2015) và Lừ Văn Tuyên (2020) nghiên cứu luật tục Thái ở Tây Bắc; Bùi Hồng Quý (2018) và Trương Thị Hiền (2015) nghiên cứu luật tục Êđê tại Đắk Lắk; Hoàng Văn Quynh (2018) nghiên cứu luật tục bảo vệ tài nguyên môi trường; Đinh Thị Tâm (2022) nghiên cứu áp dụng tập quán trong quản lý xã hội của nhà nước.

Dòng nghiên cứu sưu tầm, văn bản hóa luật tục: Các công trình kinh điển của J. Dournes (1951, 1957) về Luật tục N'ri, Ngô Đức Thịnh (2003) về Tìm hiểu luật tục các tộc người ở Việt Nam, Phan Đăng Nhật (1999, 2003, 2014) về luật tục Jrai, Raglai và bộ tổng tập luật tục DTTS Việt Nam.

                    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │               TỔNG QUAN DÒNG CHẢY HỌC THUẬT             │
                    └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                │
         ┌──────────────────────────────────────┼──────────────────────────────────────┐
         ▼                                      ▼                                      ▼
┌─────────────────────────┐          ┌─────────────────────────┐          ┌─────────────────────────┐
│  Nhân học - Thể chế     │          │  Luật tục từng tộc người│          │  Sưu tầm - Khảo cứu     │
├─────────────────────────┤          ├─────────────────────────┤          ├─────────────────────────┤
│ • Dương Thị Thanh Mai   │          │ • Trương Tiến Hưng      │          │ • Jacques Dournes       │
│ • Bùi Văn Hùng          │          │ • Vi Văn Sơn, Lừ V.Tuyên│          │ • Phan Đăng Nhật        │
│ • Đặng Trọng Hộ         │          │ • Bùi H.Quý, Đinh T.Tâm │          │ • Ngô Đức Thịnh         │
└────────────┬────────────┘          └────────────┬────────────┘          └────────────┬────────────┘
             └──────────────────────────────────┼──────────────────────────────────────┘
                                                │
                                                ▼
                    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │              KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT (GAP)              │
                    │  Thiếu mô hình vận dụng luật tục mang tính hệ thống    │
                    │  vào cơ chế thực thi công quyền của UBND tại Tây Nguyên │
                    └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                │
                                                ▼
                    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │            ĐÓNG GÓP ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN               │
                    │   Khung tích hợp Đa nguyên pháp lý (Legal Pluralism)   │
                    │   & Phân cấp chức năng quản trị hành chính 3 cấp       │
                    └────────────────────────────────────────────────────────┘

Tranh luận học thuật (Debates): Tồn tại hai luồng quan điểm đối lập. Quan điểm thực chứng pháp lý cứng nhắc (Legal Positivism) cho rằng chỉ có văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước mới mang tính cưỡng chế và hiệu lực tối cao, việc viện dẫn luật tục dễ dẫn đến tùy tiện, cục bộ, xâm phạm quyền con người. Ngược lại, quan điểm đa nguyên pháp lý (Legal Pluralism) nhấn mạnh pháp luật thực định không thể bao quát toàn bộ thực tiễn; việc loại bỏ luật tục sẽ gây ra khoảng trống kiểm soát xã hội tại các vùng DTTS.

So sánh quốc tế:

• Nghiên cứu của Sally Engle Merry (1988) và John Griffiths (1986) về Legal Pluralism cho thấy các quốc gia đa tộc người đều phải xây dựng cơ chế công nhận tập quán bản địa.
• Mô hình Katarungang Pambarangay (Hệ thống tư pháp cấp cơ sở) theo Đạo luật Quyền của các Dân tộc Bản địa (IPRA 1997) tại Philippines và cơ chế công nhận Hukum Adat trong quản trị địa phương tại Indonesia là những minh chứng quốc tế rõ nét về sự tích hợp thành công giữa thiết chế nhà nước và luật tục truyền thống.

Luận án của Nguyễn Thị Oanh đã định vị chính xác khoảng trống: Chuyển dịch từ việc nghiên cứu mô tả tính chất văn hóa của luật tục sang xây dựng cơ chế vận hành có tính quy phạm, định hình rõ thẩm quyền và phương thức vận dụng của cơ quan hành chính nhà nước (UBND) trong mô hình nhà nước đơn nhất đa dân tộc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án bổ sung và hoàn thiện lý luận chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật về học thuyết nguồn của pháp luật (Sources of Law) và lý thuyết đa nguyên pháp lý trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   HỆ THỐNG MỆNH ĐỀ LÝ THUYẾT VẬN DỤNG LUẬT TỤC CỦA UBND                          │
├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Proposition 1 (Tính bổ trợ khách quan): Luật tục đóng vai trò nguồn bổ khuyết, khắc phục         │
│ "khoảng trống lập pháp" và độ trễ của pháp luật thực định tại địa bàn cư trú của DTTS.           │
├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Proposition 2 (Tính tương thích có điều kiện): Luật tục chỉ được chuyển hóa thành nguồn khi      │
│ không trái với Hiến pháp, các nguyên tắc cơ bản của pháp luật và bảo đảm quyền con người.        │
├──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Proposition 3 (Phân tầng chức năng hành chính):                                                  │
│ • Cấp Tỉnh/Huyện: Thể chế hóa nội dung tiến bộ vào văn bản quy phạm, chính sách đặc thù.         │
│ • Cấp Xã: Kết hợp thiết chế tự quản (Pô phat kđi, Già làng) để hòa giải và xử lý vi mô.         │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được xác lập:

• Mệnh đề 1: Luật tục là một loại nguồn bổ trợ của pháp luật, vận hành theo cơ chế lấp đầy khoảng trống pháp lý (gap-filling) và tăng cường tính tương thích văn hóa (cultural congruence) trong thực thi công quyền.
• Mệnh đề 2: Vận dụng luật tục trong hoạt động của UBND không phải là sự thay thế quyền lực nhà nước bằng quyền lực bộ tộc, mà là quá trình nhà nước hóa có chọn lọc các chuẩn mực xử sự tiến bộ của cộng đồng thông qua ba phương thức: (1) Thừa nhận trực tiếp trong giải quyết vụ việc cụ thể; (2) Chuyển hóa vào hương ước, quy ước buôn làng; (3) Thể chế hóa vào văn bản quy phạm pháp luật và văn bản quản lý hành chính địa phương.
• Mệnh đề 3: Hiệu lực điều chỉnh của việc vận dụng luật tục phụ thuộc vào mức độ tương thích giữa tính tự giác cộng đồng và tính quyền lực nhà nước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết nguồn pháp luật của PGS.TS. Nguyễn Thị Hồi và GS.TS. Thái Vĩnh Thắng; Quan niệm tri thức bản địa và văn hóa luật tục của GS.TSKH. Ngô Đức Thịnh và GS. Trần Văn Bính; Quan điểm xã hội học pháp luật của Will Durant về vai trò của tục lệ trong việc duy trì trật tự xã hội bền vững khi luật thành văn chưa vươn tới.

Định nghĩa tác giả xác lập: "Vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân là việc Ủy ban nhân dân sử dụng những tri thức địa phương, kiến thức trong những điều luật tục của các dân tộc thiểu số phù hợp hoặc không trái với pháp luật để bổ sung, hỗ trợ hoặc cụ thể hóa pháp luật nhằm bảo đảm và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong khu vực của cộng đồng các dân tộc thiểu số".

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Luận án vạch rõ ranh giới pháp lý tuyệt đối: Việc vận dụng chỉ áp dụng đối với các quy tắc luật tục tiến bộ (bảo vệ môi trường, giữ gìn nguồn nước, đoàn kết nội bộ buôn làng, trật tự hôn nhân tự nguyện); kiên quyết loại trừ các tập tục lạc hậu (hôn nhân cận huyết, phạt vạ nặng mang tính tước đoạt, mê tín dị đoan, tục nối dây ép buộc).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc và chính sách dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam. Lập trường nhận thức luận (Epistemological Stance) là Hiện thực phê phán (Critical Realism), tiếp cận hiện tượng luật tục vừa như một thực thể văn hóa khách quan có lịch sử lâu đời, vừa là công cụ quản trị xã hội động chịu sự chi phối của cấu trúc pháp lý nhà nước.

Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp đa phương pháp (Mixed Methods Research Design) với sự kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu tài liệu pháp lý (Legal Desk Research) và điều tra xã hội học pháp luật thực địa (Empirical Legal Sociology). Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design) phân định rõ ba cấp chính quyền địa phương: cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã tại 5 tỉnh Tây Nguyên.

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                             MA TRẬN THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                              │
├───────────────────────┬──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Lập trường nhận thức  │ Hiện thực phê phán (Critical Realism) & Duy vật biện chứng Mác - Lênin   │
├───────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Phạm vi địa bàn       │ 5 tỉnh Tây Nguyên: Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng         │
├───────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Đối tượng luật tục    │ Êđê (Phat Kdi), M'nông (Phat Kđuôi), Jrai (Tơ Loi DJuat), Raglai (Adat   │
│                       │ mucar), Ba Na (Dây to ron kdi), Kơho/Srê (N'dri)                         │
├───────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Thu thập dữ liệu      │ • Dữ liệu sơ cấp: Điều tra bảng hỏi cán bộ UBND, người dân; phỏng vấn sâu│
│                       │   Già làng, Trưởng thôn/buôn, Pô phat kđi, cán bộ tư pháp - hộ tịch     │
│                       │ • Dữ liệu thứ cấp: Hồ sơ vụ việc, báo cáo tổng kết giai đoạn 2016-2021   │
├───────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Kỹ thuật phân tích    │ Thống kê mô tả định lượng, phân tích nội dung văn bản (Content Analysis),│
│                       │ đối sánh án lệ và hồ sơ giải quyết khiếu nại, hòa giải cơ sở             │
└───────────────────────┴──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Luận án kết hợp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên và chọn mẫu mục đích chuyên gia. Địa bàn khảo sát bao phủ các địa bàn có tỷ lệ đồng bào DTTS sinh sống tập trung cao tại Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng.

Quy trình thu thập dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp: Rà soát 236 điều trong 11 chương của bộ Luật tục Êđê, các bộ luật tục M'nông, Jrai, Raglai; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của HĐND và UBND 5 tỉnh Tây Nguyên; các báo cáo tổng kết công tác tư pháp, hòa giải cơ sở, thanh tra giải quyết khiếu nại giai đoạn 2016–2021.
• Dữ liệu sơ cấp: Triển khai phát phiếu khảo sát và phỏng vấn sâu các nhóm chủ thể then chốt: Lãnh đạo và công chức chuyên môn của UBND cấp xã (công chức Tư pháp – Hộ tịch, Địa chính), đại diện tổ chức chính trị – xã hội, già làng, trưởng buôn, người có uy tín trong cộng đồng, và người dân DTTS.

Kiểm soát độ tin cậy và giá trị (Triangulation): Sử dụng tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation - kết hợp số liệu hành chính nhà nước và số liệu điều tra thực địa) và tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation - đối chiếu giữa lý luận nhà nước và pháp luật, nhân học pháp lý và xã hội học pháp luật).

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý bằng các kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích so sánh đối chiếu và phân tích định tính nội dung văn bản (Content Analysis). Số liệu khảo sát phản ánh thực trạng nhận thức, tỷ lệ vận dụng, các phương thức áp dụng luật tục trong từng nhóm hoạt động quản lý nhà nước cụ thể của UBND:

• Hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hành chính;
• Hoạt động tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật;
• Hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật (đặc biệt trong giao đất, giao rừng, bảo vệ môi trường, văn hóa buôn làng);
• Hoạt động thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật (trọng tâm là công tác hòa giải tại cơ sở).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Xác lập tính phân hóa chức năng hành chính trong việc vận dụng luật tục theo thẩm quyền ba cấp UBND. Nghiên cứu phát hiện sự khác biệt bản chất về phương thức vận dụng: UBND cấp tỉnh và cấp huyện vận dụng luật tục chủ yếu dưới dạng gián tiếp – tức là thể chế hóa các quy tắc tập quán tiến bộ vào các chương trình, đề án phát triển kinh tế - xã hội, ban hành quy chế quản lý buôn làng văn hóa, bảo vệ rừng đầu nguồn. Ngược lại, UBND cấp xã vận dụng trực tiếp trong hoạt động điều chỉnh các quan hệ xã hội cụ thể, xử lý mâu thuẫn nội bộ và đặc biệt là phối hợp với tổ hòa giải cơ sở để phân xử tranh chấp đất đai dòng họ, hôn nhân thực tế.

Phát hiện 2: Luật tục giữ vai trò quyết định trong việc bảo vệ sinh thái và quản lý tài nguyên bền vững. Các quy tắc luật tục về bảo vệ rừng thiêng, nguồn nước chung (như quy định trong Luật tục M'nông, Luật tục Êđê) có hiệu lực tuân thủ tự giác cao hơn các chế tài xử phạt hành chính thuần túy. Điển hình như câu nói vần răn dạy người xử kiện công minh trong luật tục M'nông: "Hai bên hòn đá, cá trê bơi giữa/ Hai bên ngọn lúa, cây nến đứng giữa/ Bên gió, bên bão, chiếc diều bay giữa", thể hiện chuẩn mực đạo đức và công lý cộng đồng sâu sắc.

Phát hiện 3: Tồn tại mâu thuẫn giữa quy định pháp luật thực định và tập quán dòng họ trong quan hệ dân sự - hôn nhân. Luận án phát hiện hiện tượng pháp lý đặc thù: Trong các tranh chấp tài sản thừa kế theo mẫu hệ và tục nối dây (chuê nuê) của người Êđê, nếu UBND áp dụng máy móc quy định của Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân & Gia đình mà không tham vấn già làng hay vận dụng linh hoạt luật tục thì quyết định hành chính rất khó thi hành, thậm chí làm bùng phát xung đột dòng tộc.

Phát hiện 4: Rào cản năng lực cán bộ và sự suy giảm vị thế của thiết chế tự quản truyền thống. Thực trạng cho thấy một bộ phận công chức cơ sở chưa am hiểu tiếng nói, phong tục và các bộ luật tục của đồng bào bản địa; trong khi đó, sự phối hợp giữa UBND cấp xã với các chủ thể như Già làng, Trưởng buôn, Pô phat kđi/Khoa phat kđi (Êđê), Koanh phat ktuôi (M'nông), Pô chưng/Pô Palơi (Raglai) còn mang tính hình thức, chưa được quy chế hóa đồng bộ.

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   SO SÁNH CÁC PHƯƠNG THỨC ĐIỀU CHỈNH TRONG QUẢN TRỊ XÃ HỘI                       │
├───────────────────────────────┬─────────────────────────────────┬────────────────────────────────┤
│ TIÊU CHÍ SO SÁNH              │ PHÁP LUẬT THỰC ĐỊNH             │ LUẬT TỤC TÂY NGUYÊN            │
├───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Cơ sở hình thành              │ Quyền lực nhà nước ban hành     │ Tập quán, tri thức bản địa tích│
│                               │                                 │ lũy qua nhiều thế hệ           │
├───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Hình thức tồn tại             │ Văn bản thành văn chuẩn hóa     │ Lời nói vần, truyền khẩu, văn  │
│                               │                                 │ bản hóa sơ khai (hương ước)    │
├───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Cơ chế bảo đảm thực hiện      │ Cưỡng chế nhà nước              │ Dư luận xã hội, tâm linh, tính │
│                               │                                 │ tự giác và trách nhiệm dòng họ │
├───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Mục tiêu xử lý vi phạm        │ Trừng phạt, răn đe theo khung   │ Phục hồi đoàn kết, hòa giải    │
│                               │ định sẵn                        │ mâu thuẫn, tạ lỗi cộng đồng    │
├───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Điểm mạnh nổi bật             │ Thống nhất, bao quát, bình đẳng │ Gần gũi, linh hoạt, hiệu lực thi│
│                               │ trước pháp luật                 │ hành tự giác cao tại chỗ       │
├───────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Điểm nghẽn khi áp dụng riêng lẻ│ Cứng nhắc, khó tiếp cận ở vùng sâu│ Cục bộ, có tập tục lạc hậu cần │
│                               │ vùng xa                         │ loại bỏ                        │
└───────────────────────────────┴─────────────────────────────────┴────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý luận: Luận án cung cấp cơ sở khoa học để tái định hình lý thuyết về nguồn pháp luật trong nền luật học Việt Nam, chứng minh tính tất yếu của việc thừa nhận tập quán pháp và luật tục như một cấu phần hữu cơ của hệ thống điều chỉnh xã hội.

Ý nghĩa thực tiễn và chính sách:

• Cung cấp khung hướng dẫn nghiệp vụ cho UBND các cấp tại Tây Nguyên trong việc lồng ghép tri thức bản địa vào ban hành văn bản quản lý hành chính và xây dựng hương ước, quy ước thôn buôn mới.
• Đề xuất lộ trình hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật quốc gia (Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Hòa giải ở cơ sở) nhằm quy định rõ thẩm quyền, thủ tục và giới hạn áp dụng luật tục của cơ quan hành chính.
• Nâng cao hiệu quả bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số gắn liền với việc giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội vùng Tây Nguyên.

Limitations và Future Research

Giới hạn nghiên cứu (Limitations):

• Về phạm vi đối tượng: Luận án tập trung sâu vào nhóm các dân tộc bản địa tại chỗ (Êđê, M'nông, Jrai, Ba Na, Kơho, Raglai), chưa bao quát toàn diện luật tục của các dân tộc thiểu số di cư từ phía Bắc vào Tây Nguyên trong những thập niên gần đây (như Tày, Nùng, H'Mông, Dao).
• Về nguồn tài liệu: Một số bộ luật tục vẫn tồn tại dưới dạng truyền miệng hoặc bản dịch chưa được chuẩn hóa học thuật tuyệt đối giữa các biến thể địa phương.
• Về đo lường định lượng: Do tính chất đặc thù của các vụ việc giải quyết theo phong tục tại buôn làng, việc lượng hóa chính xác tỷ lệ các vụ việc áp dụng luật tục phi chính thức chưa được ghi nhận đầy đủ trong sổ sách thống kê hành chính nhà nước.

Hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Directions):

1. Nghiên cứu cơ chế vận dụng luật tục của các nhóm cộng đồng DTTS di cư tại Tây Nguyên trong mối tương quan với luật tục của đồng bào bản địa tại chỗ.
2. Ứng dụng công nghệ số và hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật để số hóa, lập chỉ mục toàn bộ các điều khoản luật tục đã được văn bản hóa phục vụ tra cứu hành chính.
3. Đánh giá tác động giới (Gender Impact Assessment) trong quá trình vận dụng luật tục mẫu hệ tại Tây Nguyên trong bối cảnh hiện đại hóa.
4. Xây dựng bộ tiêu chí quốc gia về đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp của các quy tắc tập quán phục vụ việc công nhận tập quán pháp trong tố tụng tư pháp và quản lý hành chính.

Tác động và ảnh hưởng

Tác động học thuật: Luận án là công trình chuyên khảo tiên phong kết nối trực tiếp chuyên ngành Lý luận Nhà nước và Pháp luật với thực tiễn quản lý hành chính của UBND tại địa bàn Tây Nguyên, tạo tiền đề cho các hướng nghiên cứu chuyên sâu về đa nguyên pháp lý và xã hội học pháp lý tại Việt Nam.

Tác động quản trị và hoạch định chính sách:

• Cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho Bộ Tư pháp, Ủy ban Dân tộc và UBND các tỉnh Tây Nguyên trong việc hoạch định chính sách dân tộc, đổi mới công tác tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật bằng song ngữ và qua lời nói vần.
• Thúc đẩy việc chuẩn hóa quy trình hòa giải ở cơ sở, kết hợp hiệu quả giữa công chức Tư pháp - Hộ tịch với các thiết chế truyền thống (Già làng, Pô phat kđi).

Tác động xã hội: Giúp cộng đồng các DTTS bảo tồn các giá trị di sản phi vật thể quý báu của cha ông, hạn chế các xung đột pháp lý - văn hóa, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo nền tảng ổn định xã hội vững chắc cho Tây Nguyên phát triển kinh tế bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên luật học: Tiếp cận hệ thống luận điểm lý thuyết vững chắc, khung phân tích liên ngành và nguồn tài liệu tham khảo phong phú về nguồn của pháp luật và luật tục Tây Nguyên.
• Đội ngũ cán bộ, công chức UBND các cấp tại Tây Nguyên: Được trang bị phương pháp luận và cẩm nang thực tiễn để giải quyết thấu đáo, hợp tình, hợp lý các vụ việc phát sinh trong đời sống thường nhật của đồng bào.
• Các cơ quan lập pháp và tư pháp (Quốc hội, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Bộ Tư pháp): Có thêm căn cứ khoa học để hoàn thiện thể chế công nhận tập quán pháp và xây dựng văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc.
• Đồng bào các dân tộc thiểu số: Được bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp trong một cơ chế quản trị thân thiện, tôn trọng bản sắc văn hóa truyền thống tiến bộ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc xác lập luận điểm: Vận dụng luật tục trong hoạt động của UBND không phải là sự nhượng bộ quyền lực nhà nước, mà là một phương thức mở rộng tính tương thích văn hóa của pháp luật thực định. Luận án đã làm sáng tỏ cơ chế chuyển hóa luật tục thành nguồn bổ trợ cho pháp luật hành chính thông qua mô hình phân tầng chức năng 3 cấp (tỉnh, huyện, xã).

2. Điểm đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các công trình thuần túy mô tả nhân học (Jacques Dournes, Phan Đăng Nhật) hoặc nghiên cứu xã hội học đơn lẻ tại một địa phương (Trương Thị Hiền tại Đắk Lắk, Đặng Trọng Hộ tại Lâm Đồng), luận án này thực hiện nghiên cứu so sánh liên địa bàn trên diện rộng tại cả 5 tỉnh Tây Nguyên, kết hợp phân tích chuẩn mực pháp lý với khảo cứu thực chứng hoạt động công quyền của UBND giai đoạn 2016–2021.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì? Tại các buôn làng vùng sâu, tỷ lệ người dân tự nguyện chấp hành các phán quyết hòa giải có vận dụng luật tục và sự tham gia của Già làng/Pô phat kđi đạt mức độ đồng thuận cao hơn rõ rệt so với các quyết định xử phạt hành chính đơn thuần; đặc biệt, các điều luật tục răn dạy về bảo vệ môi trường, cấm phá rừng đầu nguồn có tính răn đe tâm linh vượt trội so với các chế tài hành chính bằng tiền.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Luận án đã đề xuất quy trình 4 bước chuẩn hóa việc vận dụng luật tục cho UBND cấp xã:

1. Rà soát, đối chiếu quy tắc luật tục với Hiến pháp và pháp luật hiện hành;
2. Lấy ý kiến đồng thuận của cộng đồng buôn làng và Hội đồng Già làng;
3. Chuyển hóa quy tắc hợp pháp vào Hương ước, Quy ước hoặc biên bản hòa giải;
4. Tổ chức thực hiện có sự giám sát của Tổ hòa giải và ban tự quản thôn buôn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án là gì? Định hướng tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Số hóa và xây dựng ngân hàng dữ liệu tập quán pháp – luật tục toàn quốc; (2) Tích hợp luật tục trong giải quyết tranh chấp môi trường và biến đổi khí hậu tại lưu vực sông Mekong – Tây Nguyên; (3) Nghiên cứu cơ chế tư pháp phục hồi (Restorative Justice) dựa trên luật tục trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

Kết luận

1. Luận án đã luận giải sâu sắc và toàn diện cơ sở lý luận về việc vận dụng luật tục các DTTS trong hoạt động của UBND tại các tỉnh Tây Nguyên với tư cách là một loại nguồn bổ trợ quan trọng của pháp luật.
2. Nghiên cứu đã làm rõ đặc trưng, phạm vi và 3 phương thức vận dụng luật tục, đồng thời chỉ ra 4 nguyên tắc cốt lõi: bảo đảm tính tối cao của pháp luật, xuất phát từ thực tiễn buôn làng, kế thừa giá trị tiến bộ và phát huy dân chủ cơ sở.
3. Đánh giá khách quan thực trạng tại 5 tỉnh Tây Nguyên giai đoạn 2016–2021, chỉ ra các thành tựu nổi bật trong bảo vệ tài nguyên, hòa giải cơ sở, cũng như những điểm nghẽn về thể chế và năng lực thực thi của cán bộ.
4. Đề xuất hệ thống 7 nhóm giải pháp đồng bộ: từ đổi mới nhận thức, hoàn thiện thể chế pháp luật, đào tạo bồi dưỡng cán bộ, đẩy mạnh hòa giải cơ sở đến văn bản hóa luật tục và phát huy vai trò của người có uy tín.
5. Khẳng định giá trị của việc kết hợp hài hòa giữa "phép nước" và "lệ làng", góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giàu bản sắc văn hóa, phụng sự nhân dân và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những van dé ly luận về vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Uy ban nhân dân ở Tây Nguyên Chương 2: Thực trạng vận dụng luật tục các dan tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên hiện nay và nguyên nhân Chương 3: Quan điểm và giải pháp tiếp tục vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên trong thời gian tới PHAN B TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VAN DE CUA DE TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu Mặc dù chưa có công trình khoa học nào ở tầm luận án tiến sĩ luật học trực tiếp nghiên cứu về “Vận dung luật tục các dân tộc thiểu số trong hoạt động của Ủy ban nhân dân tại các tỉnh Tây Nguyên hiện nay”, song trong thực tế đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến ở mức độ này hay mức độ khác những vấn đề thuộc nội dung cơ bản của đề tài. Phần tổng quan trình bày một cách khái quát kết quả nghiên cứu các vẫn đề cơ bản của đề tài được thể hiện ở các công trình khoa học thuộc các cấp độ khác nhau nhằm tìm ra những nội dung nghiên cứu có thể tham khảo, kế thừa và xác định những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ trong luận án. Các kết quả nghiên cứu đó sẽ được sắp xếp theo trình tự các vẫn đề cơ bản của đề tài.

Tình hình nghiên cứu lý luận về vận dụng luật tục các dân tộc thiểu Dù chưa được trình bày một cách trực tiếp, toàn diện, đầy đủ và có hệ thống, song những van đề lý luận về vận dụng luật tục các dân tộc thiểu số trong các dân tộc, phạm vi, lĩnh vực khác nhau góp phần tạo ra cơ sở cho việc xây dựng lý luận về vận dụng luật tục trong hoạt động của Ủy ban nhân dân ở Tây Nguyên. Những vấn đề này đã được đề cập một cách rải rác trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học thuộc các cấp độ khác nhau, từ các đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, cấp bộ, các luận án, luận văn cho đến các sách chuyên khảo và các bài viết trên các tạp chí. Thứ nhất, về các đề tài nghiên cứu khoa học đề cập đến van đề này, có thé kể đến một số công trình sau: - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước có tiêu đề “Thé chế xã hội trong phát triển xã hội và quan ly phát triển xã hội ở nước ta hiện nay ”5 (2011) do Dương Thị Thanh Mai làm chủ nhiệm, là công trình nghiên cứu có hệ thống các thể chế xã hội ở nước ta hiện nay, trong đó có cộng đồng dân cư và luật tục, hương ước với sinh hoạt làng, xã, gia đình và sinh hoạt dòng tộc. Phân lý luận của đề tài đã phân tích về nguồn gôc, bản chât, đặc điêm và vai trò của các thê chê xã hội như luật tục, hương ước với Š Dương Thị Thanh Mai (2011), Thể chế xã hội trong phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta hiện nay, Đề tài cấp Nhà nước, Hà Nội.

tư cách là các thé chế xã hội tự quản của cộng đồng dân cư cũng như chức năng và mỗi quan hệ giữa gia đình, dòng họ và xã hội. Điều đó cho thấy, bên cạnh pháp luật thì các công cụ khác đã và đang hỗ trợ rất tích cực cho quá trình quản lý các bộ phận dân cư khác nhau của Nhà nước, vì thé, cần tiếp tục sử dụng và phát huy ưu thé của các công cụ đó. - Đề tài cấp bộ: “Vai rò của Luật tục các dân tộc thiểu số Tây Nguyên trong quản lý cộng dong cơ sở”5 (2018) do Bùi Văn Hùng làm chủ nhiệm đã đề cập một cách khái quát đến một số vấn đề về luật tục như: Nguồn gốc của luật tục, quan điểm của Nhà nước về luật tục, các nội dung cơ bản và hình thức của luật tục, cơ chế vận hành và giá tri của luật tục. Đặc biệt, đề tài đã phân tích làm rõ vai trò của luật tục Tây Nguyên trong định hướng cho hành vi của con người khi tham gia các quan hệ xã hội, giúp cho việc điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, đảm bảo an ninh, chính trị xã hội tại các buôn làng, xây dựng nếp sống văn hoá trong các khu dân cư của đồng bào.

Đồng thời, luật tục còn giúp day nhanh quá trình xây dựng nông thôn mới theo đúng chủ trương của Dang và Nhà nước. Đó chính là những giá trị không thé phủ nhận của luật tục để Uỷ ban nhân dân có thê tiếp tục vận dụng các giá trị đó trong hoạt động của mình. - Đề tài khoa học cấp tỉnh: “Phát huy mặt tích cực của luật tục trong vùng đồng bao dân tộc thiếu số ở Lâm Đông dé xây dựng thôn buôn văn hóa” (2006) của tac giả Đặng Trọng Hộ. Công trình nghiên cứu này đề cập đến luật tục chủ yếu ở các thôn văn hóa của người dân tộc thiêu số Koho (23 thôn) và người Ma (02 thôn).

Điểm nổi bật của đề tài là chỉ ra được những mặt tích cực của luật tục như: luật tục chế định hành vi và ý thức của con người trong sản xuất, trong quan hệ hôn nhân và gia đình, luật tục bảo vệ an ninh cộng đồng, luật tục bảo vệ môi trường, cảnh quan. Công trình này cũng chỉ ra những hạn chế nhất định của luật tục như: còn nhiều điều luật tục lạc hậu, tính cục bộ địa phương của luật tục không phù hợp với thời kỳ hội nhập hiện nay, nhiều hình phạt do luật tục quy định không còn phù hợp với quy định của pháp luật. Do vậy trong quá trình vận dụng Uỷ ban nhân dân các cấp tại tỉnh Lâm Đồng cần phát huy những mặt tích cực và khắc phục những hạn chế của luật tục. 5 Bùi Văn Hùng (2018), Vai trò của Luật tục các dân tộc thiểu số Tây Nguyên trong quản lý cộng dong cơ sở, Đề tài cấp Bộ, Hà Nội.

7 Đặng Trọng Hộ (2006), Phát huy mặt tích cực của luật tục trong vùng dong bào dân tộc thiểu số ở Lâm Đông dé xây dựng thôn buôn văn hóa, Đề tài khoa học cấp tỉnh - Trường Cao dang sư phạm Da Lạt, Lâm Đồng. 10 Thứ hai, về luận án tiễn sĩ, luận văn thạc sĩ đề cập đến nội dung này thì có thê kế đến một số công trình sau: - Luận án “Vận dụng luật tục dân tộc Chăm trong quản lý cộng đồng người Chăm của chính quyên cơ sở Tỉnh Ninh Thuận ”3 (2008) của tác giả Trương Tién Hưng. Tác giả bước đầu phân tích về sự cần thiết và yêu cầu khi vận dụng luật tục dân tộc Chăm trong quản lý của chính quyền cơ sở, đồng thời đề xuất những nội dung của luật tục dân tộc Chăm cần được sửa đổi, loại bỏ dé quá trình vận dụng luật tục đạt hiệu quả cao nhất. Đó là những kinh nghiệm có thể tham khảo khi đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp cho việc tiếp tục vận dụng luật tục trong hoạt động của Uỷ ban nhân dân ở Tây Nguyên.

- Luận án “Luật tục người Thái và sự vận dụng trong quản lý nhà nước đối với cộng đông người Thái ở các tỉnh phía Bac Trung bộ Việt Nam” (2015) của tác giả Vi Văn Sơn đã góp phần khăng định về vai trò của luật tục trong lịch sử đời sống cộng đồng người Thái, phân tích rõ mối tương quan giữa luật tục Thái và pháp luật để thấy được những giá trị tích cực của luật tục đối với pháp luật. Luận án cũng đã làm rõ quan niệm về vận dụng luật tục người Thái trong quản lý nhà nước, đưa ra phương thức vận dụng, những yếu tố đảm bảo cho việc vận dụng luật tục vào quản lý nhà nước đối với người Thái. Đặc biệt, tác giả đã đi sâu phân tích các giá trị xã hội của luật tục Thái đối với các lĩnh vực phát sinh trong đời sống cộng đồng người Thái hiện nay như: việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, quá trình xây dựng đoàn kết cộng đồng, việc giáo dục con, quan hệ giữa vợ và chồng, việc giáo dục phòng ngừa tội phạm, việc giáo dục ý thức trong lao động sản xuất, việc giáo dục ý thức học tập, việc bảo vệ quê hương đất nước hay việc sinh hoạt tín ngưỡng cho đến việc phòng chống quan liêu tham nhũng là những van đề nóng của xã hội hiện nay. Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra được một sô hạn chê của luật tục người Thái.

Š Trương Tiến Hưng (2008), Van dung luật tục dân tộc Chăm trong quan ly cộng dong người Chăm của chính quyên cơ sở Tỉnh Ninh Thuận, Luận án tiễn sĩ Luật học, Học viện chính trị Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội. ? Vi Văn Sơn (2015), Luật tục người Thái và sự vận dụng trong quản lý nhà nước đối với cộng dong người Thái ở các tỉnh phía bắc trung bộ Việt Nam, Luận án tiễn sĩ Luật học, Học viện chính trị Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội. II - Luận án “Moi quan hệ giữa luật tục và luật pháp trong quan hệ xã hội ” (nghiên cứu trường hợp luật tục Edé trên địa bàn tỉnh Đăk Lak)! (2015) của tác giả Trương Thị Hiền, nghiên cứu luật tục dưới góc độ xã hội học. Tác giả đã nhận diện rõ sự tồn tại của luật tục Êđê trong bối cảnh kinh tế, xã hội và văn hóa của tộc người Êđê hiện nay.

Luận án cũng thừa nhận các giá trị của luật tục Êđê đối với môi trường tự nhiên, đối với quản lý cộng đồng, đối với gia đình dòng họ, hay đối với lĩnh vực tâm linh, đồng thời luận án còn chỉ ra mối quan hệ giữa luật tục Êđê và pháp luật trong lĩnh vực quản lý xã hội trên địa bàn tỉnh Đăk Lăk hiện nay. - Luận án “Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Edé ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam ”!! (2018) của tác giả Bùi Hồng Quy vừa phân tích được các giá tri của luật tục Êđê trong đời sống xã hội, vừa làm rõ được mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục. Tác giả đã làm rõ môi quan hệ hai chiều giữa pháp luật và luật tục, với những tác động có tính quyết định của pháp luật đến luật tục và sự tác động trở lại của luật tục đối với pháp luật. Những ảnh hưởng của luật tục đến quá trình thực hiện pháp luật cũng được phân tích rõ.