Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái lược tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong nước * Một số công trình khoa học nghiên cứu về quyền chính trị, pháp luật về quyền chính trị và thực hiện pháp luật về quyền chính trị Thứ nhất, các công trình khoa học nghiên cứu về quyền chính trị và pháp luật về quyền chính trị Đề tài khoa học cấp Bộ: "Sự phát triển quyền dân sự và chính trị trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam (1986 - 2001)" của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh [61].
Đề tài chia các nhóm vấn đề để nghiên cứu như: Vị trí, đặc điểm quyền dân sự và chính trị trong Công ước quốc tế về quyền con người; nội dung cơ bản của quyền dân sự và chính trị trong Công ước quốc tế về quyền con người; quá trình phát triển của quyền dân sự và chính trị ở nước ta trong một số lĩnh vực, đối tượng cụ thể. Sách: - "Một số vấn đề về quyền dân sự và chính trị" của Hoàng Văn Hảo, Chu Hồng Thanh [56] đã nêu lên một số nội dung cơ bản về quyền dân sự và chính trị: Một số vấn đề về lịch sử và lý luận, quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền dân sự chính trị, vị trí của quyền dân sự và chính trị trong hệ thống nhân quyền. Quyền dân sự chính trị ở Việt Nam hiện nay. - "Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền dân sự và chính trị" của Võ Khánh Vinh [157] đã trình bày những vấn đề liên quan đến quyền dân sự và quyền chính trị, quyền con người, quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền bí mật đời tư.
ở Việt Nam; - "ABC về các quyền dân sự, chính trị cơ bản" của tác giả Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng [51], cuốn sách chứa đựng những thông tin cơ bản về các chuẩn mực quốc tế và pháp luật Việt Nam về các quyền tự do biểu đạt, thông tin, hội họp, hiệp hội, biểu tình và dân chủ trực tiếp. Cuốn sách được cấu trúc theo hình thức các câu 7 hỏi - đáp nhằm giúp bạn đọc dễ tiếp cận, qua đó góp phần vào việc soạn thảo các đạo luật đã nêu mà đang được tiến hành ở nước ta. - "Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp Việt Nam" của tác giả Phạm Văn Ba, Nguyễn Thị Báo và Vũ Công Giao là đồng chủ biên [5]. Cuốn sách đã nêu và phân tích quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong các bản Hiến pháp đặc biệt là Hiến pháp năm 2013, trong đó, có nội dung quy định của Hiến pháp về quyền con người, quyền của phụ nữ Việt Nam.
Luận án: "Pháp luật bảo đảm quyền con người trong lĩnh vực xã hội ở Việt Nam: những vấn đề lý luận và thực tiễn" của Lê Hoài Trung [130]: Nội dung Luận án đã phân tích, đánh giá về pháp luật về bảo đảm quyền con người trong lĩnh vực xã hội ở Việt Nam, trong đó có đề cập đến quyền của phụ nữ Việt Nam. Tạp chí: - "Quyền dân sự, chính trị trong xã hội ta" của tác giả Vĩnh An [1], tác giả đã giải thích ngắn gọn về các nhóm quyền dân sự, chính trị; việc thực hiện các quyền này trong quan điểm, hành động của Đảng và Nhà nước ta. Cuối bài viết, tác giả khẳng định: Nhận thức một cách đúng đắn về quyền dân sự, chính trị trong bối cảnh khó khăn, phức tạp của tình hình đất nước hiện nay; bình tĩnh, tỉnh táo trước những ý kiến gọi là "thực tâm" hay "tâm huyết" của những người khởi xướng "Tuyên bố…" để không rơi vào cạm bẫy của mưu đồ nhằm xóa bỏ chế độ chính trị hiện nay - thành quả cách mạng mà nhân dân ta đã đổ biết bao mồ hôi, xương máu mới có được. - "Quyền dân sự và chính trị trong Hiến pháp 1992 - Sự kế thừa và phát triển" của tác giả Nguyễn Thị Báo [8], bài viết phân tích những vấn đề cốt lõi về Hiến định các quyền dân sự và chính trị trong Hiến pháp 1992 có sự kế thừa, phát triển trong quá trình lập hiến từ năm 1946 đến năm 1992; chỉ rõ những điểm mới, những điểm cần bàn thêm về quyền dân sự và chính trị được ghi nhận trong quá trình lập hiến ở Việt Nam.
Các công trình nêu trên cho cái nhìn khái quát nhưng toàn diện các nội dung liên quan đến quyền con người nói chung và quyền chính trị nói riêng như: Đặc điểm, nội dung, các quy định của pháp luật liên quan đến quyền con người trong đó có quyền chính trị của phụ nữ trong các lĩnh vực cụ thể của xã hội. 8 Thứ hai, các công trình khoa học nghiên cứu về THPL và THPL về quyền chính trị gồm có: Đề tài khoa học cấp Bộ: - "Điều tra việc thực hiện pháp luật" của Viện Khoa học xã hội [150] nhằm đạt được những mục tiêu trước mắt và lâu dài. Trước mắt, đề tài làm rõ mức độ vi phạm pháp luật, tình hình THPL ở các địa phương, các ngành, phát hiện ra những vi phạm pháp luật ở các cấp độ khác nhau, tìm ra những kẽ hở, sự chồng chéo trong pháp luật dẫn tới việc vi phạm pháp luật. Mục tiêu lâu dài của đề tài là trên cơ sở những thông tin thu thập được, qua phân tích, xử lý thông tin sẽ đưa ra những kiến nghị có cơ sở khoa học về xây dựng và áp dụng pháp luật về phòng ngừa các vi phạm pháp luật kiến nghị về hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả pháp luật để thực hiện nguyên tắc Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật để Nhà nước thật sự là Nhà nước của dân, do dân, vì dân, xây dựng đất nước giàu mạnh, công bằng, văn minh.
Nhìn chung, THPL được nghiên cứu dựa trên nền tảng lý luận Mác - Lê nin về Nhà nước và pháp luật; kế thừa, phát triển thành tựu của lý luận về Nhà nước và pháp luật; lý luận về THPL từ khoa học pháp lý Liên Xô và các nước XHCN Đông Âu trước đây. - Trong 02 công trình khoa học: "Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật" của Đào Trí Úc [141]; "Nhà nước và pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp đổi mới" của Đào Trí Úc [142] đã nêu rõ lý luận về THPL và đặt nó trong quan hệ với các yếu tố cấu thành của điều chỉnh pháp luật; với xây dựng, bảo vệ pháp luật và thực thi quyền lực nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu của Đổi mới. Trong bối cảnh đó, đòi hỏi phải có cách tiếp cận mới cả về nhận thức lý luận và hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế tổ chức THPL. THPL được nghiên cứu dưới góc độ áp dụng pháp luật để hiện thực hóa pháp luật trong thực tế, trong cơ chế điều chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội - quá trình pháp luật phát huy hiệu quả điều chỉnh trong thực tiễn.
Ngoài ra, cũng trong một nghiên cứu khác, đó là: "Cơ chế giám sát của nhân dân đối với hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước một số vấn đề lý luận và thực tiễn" của Đào Trí Úc [144] lại nghiên cứu về cơ chế giám sát và kiểm tra nói chung và trong THPL nói riêng. Sách: - Trong cuốn sách: "Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam" của Nguyễn Minh Đoan [45] đã làm rõ khái niệm, mục đích, ý nghĩa, hình thức, quy 9 trình, các bảo đảm và tiêu chí đánh giá hiệu quả THPL ở Việt Nam, thực trạng và đề xuất các giải pháp; làm rõ về áp dụng pháp luật (khái niệm, đặc điểm, các trường hợp, nguyên tắc, quá trình và quyết định áp dụng); áp dụng pháp luật tương tự, giải thích pháp luật… Luận án: Luận án: "Xây dựng và hoàn thiện đảm bảo pháp lý thực hiện quyền con người trong điều kiện đổi mới ở nước ta hiện nay" của Nguyễn Văn Mạnh [87]; "Những bảo đảm pháp lý cho việc thực hiện quyền cơ bản của công dân trong lĩnh vực tự do cá nhân" của Trần Thanh Hương [74]; "Hoàn thiện pháp luật về quyền của người khuyết tật ở Việt Nam hiện nay" của Nguyễn Thị Báo [9]; "Thực hiện pháp luật đối với người nghèo trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam" của Đỗ Xuân Lân [79]; "Thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của nhà nước do công chức cơ quan hành chính nhà nước gây ra ở Việt Nam" của Nguyễn Đỗ Kiên [77]; "Thực hiện pháp luật về quyền kinh tế, xã hội và văn hoá đối với người dân tộc thiểu số ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam" của Đỗ Thị Thơm [121]; "Thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tực hành chính của cơ quan nhà nước cấp tỉnh ở nước ta hiện nay" của Nguyễn Văn Linh [80]; "Thực hiện pháp luật thế chấp quyền sử dụng đất ở Việt Nam" của Lê Thúy Bình [14]. Những luận án nêu trên đã nêu được cơ sở lý luận và thực tiễn trong công tác hoàn thiện và thực hiện pháp luật trong một số lĩnh vực kinh tế - chính trị - xã hội và quyền con người. Tạp chí: - Bài viết: "Các yếu tố tác động đến thực hiện pháp luật của công dân ở nước ta hiện nay" của Hoàng Thị Kim Quế trong [107] đã phân tích nhận thức toàn diện về THPL của công dân gồm hai phương diện chủ yếu: Không thực hiện hành vi trái pháp luật và thực hiện hành vi hợp pháp.
Bài viết nhấn mạnh ý nghĩa của việc nghiên cứu, nhận diện đầy đủ những yếu tố tác động đến THPL, coi đó như là cơ sở để xây dựng các giải pháp bảo đảm hiệu quả THPL của công dân ở nước ta hiện nay. - Bài viết "Đảm bảo thực thi quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013" của Lưu Ngọc Tố Tâm [113] đã phản ánh những quy định mới về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp và chỉ ra những điều kiện, giải pháp đảm bảo thực thi có hiệu quả những quyền này. 10 Những luận án nêu trên là tài liệu tham khảo về cơ sở lý luận và thực tiễn các vấn đề liên quan đến quyền con người, THPL và thực tiễn THPL trên một số lĩnh vực cụ thể.