đặt vấn đề tiếp cận một giai đoạn văn học vừa trong tính liên tục của tiến trình văn học từ văn học trung đại đến những giai đoạn hiện đại tiếp theo; vừa trong mối quan hệ với những nền văn học lớn trên thế giới cả trong quan hệ đối chiếu lẫn trong quan hệ giao tiếp ảnh hƣởng. Điều cần nhấn mạnh là trong khi nghiên cứu những quan hệ giao tiếp, ảnh hƣởng, các tác giả đã đặc biệt nhấn mạnh vai trò của chủ thể tiếp nhận, một tƣ tƣởng có giá trị cho đến ngày nay. Từ khi hai công trình của Trần Đình Hƣợu và Lê Chí Dũng đƣợc xuất bản cho đến nay, tình hình nghiên cứu văn học Việt Nam trong giai đoạn giao thời nói chung và các thể văn tự sự nói riêng đã có thêm những bƣớc phát triển quan trọng. Bắt đầu từ 1986, rất nhiều những định kiến và cấm kị trong nhận thức về quá khứ đã từng bƣớc bắt đầu đƣợc dỡ bỏ.
Nó mở đƣờng cho giới nghiên cứu có đƣợc một cái nhìn khách quan hơn về quá khứ. Nhiều mảng tƣ liệu văn học sử còn khiếm khuyết đã đƣợc khôi phục mà một trong những mảng tƣ liệu quan trọng nhất là liên quan đến văn học miền Nam. Trong việc này, cần ghi nhận công lao của các học giả và nhà nghiên cứu miền Nam. Công trình đầu tiên có công trong việc khôi phục lại vị thế của một vùng văn học chính là Địa chí văn hóa thành phố Hồ Chí Minh (tập II), của nhóm tác giả Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Công Bình.
Tiếp theo đó là việc xuất bản và tái bản hàng loạt công trình của nhà nghiên cứu Bằng Giang. Trong số những công trình của ông viết từ trƣớc năm 1975 đƣợc tái bản, công trình quan trọng nhất chính là cuốn Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865 - 1930. Gần nhƣ đƣợc tái bản đồng thời với những công trình của Bằng Giang chính là công trình của nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh: Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và Thơ mới. Đồng thời với những công trình khảo cứu nói trên, hàng loạt tác phẩm văn chƣơng miền Nam trƣớc năm 1945 đã đƣợc tái bản, từ cuốn tiểu thuyết đầu tiên bằng chữ quốc ngữ Truyện thầy Lazarô Phiền cho đến những tiểu thuyết 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của Hồ Biểu Chánh và Bửu Đình.
Trong những năm vừa qua, một công trình sƣu tầm, phục chế toàn bộ di sản văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ trƣớc năm 1945 đã đƣợc khoa Ngữ văn - Báo chí trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thuộc Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tiến hành và đến năm 2006, công trình này đã hoàn tất. Đó là chƣa kể đến việc trong các Tổng tập văn học, văn học miền Nam bắt đầu đƣợc khôi phục và tái bản. Tất cả những điều đó đã làm cho giới nghiên cứu có một hình dung đầy đủ hơn về văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ, một thực thể không thể tách rời của văn học dân tộc. Song song với hoạt động sƣu tầm, khảo cứu là những nghiên cứu về bản chất, đặc điểm cũng nhƣ những quy luật vận động của thể văn tự sự ở Nam Kỳ hồi đầu thế kỷ XX.
Có thể kể đến bốn luận án tiến sĩ liên quan đến đề tài này: - Tôn Thất Dụng, Sự hình thành và vận động của thể loại tiểu thuyết văn xuôi tiếng Việt ở Nam Bộ giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến năm 1932, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, 1993. - Cao Xuân Mỹ, Quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm TP. Hồ Chí Minh, 2001. - Nguyễn Thanh Sơn, Truyện ngắn Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, 2001.
- Lê Ngọc Thúy, Đóng góp của văn học quốc ngữ ở Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX vào tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm TP. Hồ Chí Minh, 2002. Đó là chƣa kể tới một số lƣợng lớn luận văn thạc sĩ ở các cơ sở đào tạo khác nhau từ Nam đến Bắc. Đây là những nỗ lực đáng trân trọng của giới nghiên cứu để hƣớng tới một cái nhìn toàn diện và chính xác hơn về văn học dân tộc.
Bên cạnh những đóng góp quan trọng của các công trình nói trên, việc nghiên cứu văn học Việt Nam giai đoạn giao thời nói chung và văn xuôi tự sự nói riêng vẫn còn có một số vấn đề tồn tại. Trƣớc hết, có thể thấy toàn bộ các công trình này đều đƣợc xây dựng trên một sự hình dung về văn học sử lấy phƣơng pháp 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sáng tác làm trung tâm. Những hạn chế của cách nhìn lịch sử văn học theo phƣơng pháp sáng tác, thiết tƣởng không cần nhắc lại, chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh lại, hệ thống phƣơng pháp sáng tác là hệ thống lý luận bắt nguồn từ thực tế văn học phƣơng Tây, dẫu trong giai đoạn đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam bắt đầu quá trình tiếp xúc, giao lƣu với văn học thế giới và chuyển dịch sang mô hình văn học thế giới thì đó cũng là một quá trình giao lƣu và chuyển dịch trên một cơ tầng mƣời thế kỷ văn học viết trung đại trong những điều kiện đặc thù của Việt Nam. Nếu nhƣ trong giai đoạn 1932 - 1945, tiêu chí phƣơng pháp sáng tác cũng không cho phép nhận chân diện mạo và những quy luật phát triển của văn học Việt Nam thì trong giai đoạn 1900 - 1932, thời kỳ phôi thai của văn học hiện đại tiêu chí phƣơng pháp sáng tác càng không thể đảm bảo cho một cái nhìn chính xác về đối tƣợng.
Trên một bình diện khác, một trong những cái bẫy mà ngƣời nghiên cứu văn học trong giai đoạn giao thời dễ mắc phải, đó là sự ám ảnh của những hệ phân loại hiện đại. Khi khảo sát tự sự Việt Nam trong giai đoạn giao thời, nhiều nhà nghiên cứu thƣờng hay lấy những thể loại nòng cốt của văn chƣơng hiện đại nhƣ "truyện ngắn", "tiểu thuyết", "kí" làm tiêu chí khu biệt giới hạn nghiên cứu của toàn luận án cũng nhƣ những thao tác cụ thể của luận án. Điều này có thể có một giá trị nhất định về thao tác nhƣng lại có những hạn chế nhất định khi mô tả một thực thể còn đang trong giai đoạn phôi thai. Điều này sẽ đƣợc chứng minh trong những phần tiếp theo của luận án.
Trên đây chính là một phác thảo toàn cảnh lịch sử nghiên cứu văn học Việt Nam giai đoạn giao thời nói chung và tự sự nghệ thuật nói riêng kể từ công trình lịch sử văn học đầu tiên của Dƣơng Quảng Hàm. NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI Qua việc trình bày lịch sử vấn đề ở trên, có thể thấy, về mặt tƣ liệu, những bộ phận tƣ liệu quan trọng nhất liên quan đến các thể văn tự sự bằng chữ quốc ngữ trong ba thập niên đầu thế kỷ XX đều đã đƣợc khôi phục đầy đủ. Tất nhiên trong nghiên cứu lịch sử, khó có thể khẳng định một điều gì tuyệt đối, tuy vậy, có thể khẳng định trong nhiều năm nữa, với tình hình các nguồn tƣ liệu ở Việt Nam và 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trên thế giới, khó có thể hy vọng những phát hiện tƣ liệu nào đó có thể làm đảo lộn các khẳng định lý thuyết. Vấn đề quyết định, theo chúng tôi, chính là trên cơ sở sự phát triển của các lý thuyết nghiên cứu văn học trong thế kỷ XX, kết hợp các phƣơng pháp theo hƣớng liên ngành để xây dựng đƣợc một mô hình có thể mô tả đƣợc những đặc điểm của quá trình hình thành và vận động của các thể văn tự sự trong giai đoạn sơ khởi của văn học hiện đại.
Đó cũng chính là mục tiêu nghiên cứu của chúng tôi trong luận án này với tiêu đề: Sự hình thành hệ thống thế loại tự sự nghệ thuật trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX. Thực hiện đề tài này, trên cơ sở kế thừa thành tựu nghiên cứu và những phát hiện tƣ liệu của những nhà nghiên cứu đi trƣớc, chúng tôi muốn tiến hành một tiếp cận có tính tổng thể đối với tự sự nghệ thuật bằng chữ quốc ngữ ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời. Câu hỏi trung tâm mà luận án sẽ phải trả lời là: (1). Với tƣ cách một không gian thống nhất, quá trình hiện đại hóa tự sự nghệ thuật ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời đã diễn ra nhƣ thế nào.
Nói cách khác, nhiệm vụ đầu tiên của luận án là mô hình hóa lại toàn bộ diễn tiến quá trình hiện đại hóa của tự sự nghệ thuật ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời. Trong tổng thể đó, trình bày những định hƣớng phân chia những tiểu loại tự sự mà sau này sẽ trở thành "truyện ngắn" và "tiểu thuyết" của văn học nƣớc nhà trong những giai đoạn tiếp theo. PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Để giới hạn phạm vi nghiên cứu của luận án, trƣớc hết, cần phải minh định một số khái niệm trong tiêu đề của luận án. Trƣớc hết, trong quan niệm của chúng tôi, "sự hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật" bao gồm hai nội dung: (1).
Sự hình thành tổng thể toàn bộ thể tự sự nghệ thuật nói chung và (2). Quá trình phân chia những thể tài nhỏ trong tổng thể thể loại đó. Quan niệm này sẽ đƣợc chúng tôi quán triệt khi trình bày các nội dung của đề tài, từ vấn đề quan niệm nghệ thuật đến các phƣơng diện thuộc về thực tiễn sáng tác của nhà văn. Thứ hai, khi đặt "sự hình thành các thể văn tự sự nghệ thuật" trong bối cảnh "quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam" chúng tôi cũng hình dung nội dung của quá trình hình thành đó đồng nghĩa với "quá trình hiện đại hóa".
Nói cách khác, "sự hình thành các thể văn 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tự sự nghệ thuật trong quá trình hiện đại hóa" chính là "quá trình hiện đại hóa các thể văn tự sự nghệ thuật" trong giai đoạn giao thời. Cái đƣợc gọi là "tự sự nghệ thuật" ở đây đồng nghĩa với tự sự hƣ cấu. Trên thực tiễn sáng tác, nó thông nghĩa với các tên gọi gắn với yếu tố "tiểu thuyết" (theo cách hiểu đƣơng thời). Một số trƣờng hợp cá biệt khác sẽ đƣợc minh định rõ trong quá trình khảo sát.