Luận văn thạc sĩ văn học sự hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong tiến trình hiện đại hóa văn học việt nam những năm đầu thế kỷ xx

Luận văn thạc sĩ phân tích sự hình thành thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX và tiến trình hiện đại hóa.

• Tác giả: Phạm Xuân Thạch
• Người hướng dẫn: Trần Ngọc Vương
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Hệ Thống Thể Loại Tự Sự Nghệ Thuật Trong Văn Học Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử vấn đề
• Nhiệm vụ của đề tài
• Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. Chương 1: Những tiền đề hiện đại hóa tự sự
• 1.1. Những tiền đề văn hóa xã hội
• 1.1.1. Đô thị và đời sống đô thị
• 1.1.2. Những thiết chế văn hóa và các hoạt động văn hóa
• 1.1.2.1. Báo chí và xuất bản
• 1.1.2.2. Nhà trường Pháp - Việt và mô hình giáo dục hiện đại kiểu phương Tây
• 1.1.2.3. Những lựa chọn ngôn ngữ
• 1.1.3. Những vận động văn hóa và tinh thần thời đại
• 1.2. Những vận động nội sinh của văn học
• 1.2.1. Truyền thống văn xuôi và tư duy tự sự; sự vận động của văn học trước thế kỷ XX
• 1.2.2. Sự hình thành của trường văn học Những tiếng nói trong trường văn học
• 1.2.2.1. Sự hình thành của trường văn học ở Việt Nam
• 1.2.2.2. Những tiếng nói trong trường văn học
• 1.2.2.2.1. Độc giả và tinh hoa của độc giả - giới phê bình
• 1.2.2.2.2. Giới nhà văn
• 1.3. Tiểu kết
• 2. Chương 2: Diễn tiến quá trình hiện đại hóa tự sự trong giai đoạn giao thời
• 2.1. Quá trình hình thành một quan niệm thể loại đặc trưng của giai đoạn
• 2.1.1. Quan niệm về văn chương và vị thế của thể văn tự sự trong tổng thể văn chương
• 2.1.2. Hình dung và những cách định danh thể loại
• 2.2. Những giá trị đặc thù của tự sự trong giai đoạn giao thời
• 2.2.1. Mối quan hệ giữa kể và tả trong tự sự nghệ thuật
• 2.2.2. Mối quan hệ giữa nghệ thuật và luân lý
• 2.2.3. Tự sự và những giá trị xã hội
• 2.3. Một phát triển đầy đứt đoạn
• 2.3.1. Giai đoạn cuối thế kỷ XIX – Những người đi tiên phong
• 2.3.2. Hai thập niên đầu của thế kỷ XX - Làn sóng thứ nhất những người viết tiểu thuyết quốc ngữ
• 2.3.3. Những năm 1920 và làn sóng thứ hai những người viết tiểu thuyết
• 2.4. Tiểu kết
• 3. Chương 3: Những khuynh hướng hiện đại hóa cấu trúc hình thức thể loại
• 3.1. Tự sự ngắn - Một không gian mơ hồ
• 3.1.1. Giữa hư cấu và phi hư cấu
• 3.1.2. Tiểu thuyết và đoản thiên, hai cơ cấu luôn có sự thẩm thấu
• 3.1.3. Những dạng thức đoản thiên chủ yếu
• 3.2. Những cấu trúc hình thức của truyện kể
• 3.2.1. Người kể chuyện và điểm nhìn
• 3.2.1.1. Người kể chuyện
• 3.2.1.1.1. Giới thuyết về người kể chuyện
• 3.2.1.1.2. Các hình thức người kể chuyện và trần thuật Việt Nam trước năm 1932
• 3.2.1.2. Điểm nhìn trong trần thuật Việt Nam trước năm 1932
• 3.2.2. Các yếu tố cấu thành hành vi kể. Tác động của người kể và điểm nhìn đối với hành vi trần thuật
• 3.2.2.1. Sự miêu tả
• 3.2.2.2. Phân tích tâm lý. Sự hiện diện của tư duy phân tích và tư duy duy lý
• 3.2.2.3. Khi con người tự thể hiện. Lời gián tiếp tự do
• 3.2.3. Thời gian và cấu trúc truyện kể
• 3.2.3.1. Độ dài thời gian tính và tốc độ trần thuật
• 3.2.3.2. Phá vỡ trật tự của thời gian. Các mô hình trần thuật
• 3.3. Tiểu kết
• 4. Chương 4: Ngôn ngữ, tự sự và ý thức hệ
• 4.1. Từ vựng, ý thức hệ và cái nhìn thế giới
• 4.1.1. Độ phong phú từ vựng
• 4.1.2. Từ vựng, ý thức hệ và những giá trị văn hóa
• 4.2. Cú pháp - Cuộc xung đột giữa các giá trị
• 4.3. Diễn ngôn; ngữ nghĩa và cấu trúc hệ thống nhân vật
• 4.3.1. Cơ chế tạo nghĩa của diễn ngôn
• 4.3.2. Ngữ nghĩa, mô hình hành động và cấu trúc ngữ nghĩa của hệ thống nhân vật
• 4.4. Tiểu kết
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hệ Thống Thể Loại Tự Sự Nghệ Thuật

Hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX là một chủ đề phong phú và đa dạng. Giai đoạn này chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của văn học, từ những tác phẩm mang tính truyền thống đến những sáng tác hiện đại. Các tác phẩm tự sự không chỉ phản ánh đời sống xã hội mà còn thể hiện những tư tưởng mới mẻ, phù hợp với bối cảnh lịch sử. Sự hình thành và phát triển của thể loại này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho văn học Việt Nam trong những thập kỷ tiếp theo.

1.1. Đặc Điểm Của Thể Loại Tự Sự Nghệ Thuật

Thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX có những đặc điểm nổi bật như tính đa dạng về hình thức và nội dung. Các tác phẩm tự sự thường mang tính chất phản ánh hiện thực xã hội, đồng thời thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân vật. Sự kết hợp giữa yếu tố hiện thực và yếu tố hư cấu đã tạo nên sức hấp dẫn cho thể loại này.

1.2. Vai Trò Của Tự Sự Trong Văn Học Việt Nam

Tự sự đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh đời sống xã hội và tâm tư con người. Nó không chỉ là phương tiện truyền tải thông điệp mà còn là cầu nối giữa các thế hệ. Các tác phẩm tự sự đã góp phần định hình tư duy văn học và tạo ra những giá trị văn hóa sâu sắc cho xã hội Việt Nam.

II. Những Thách Thức Trong Quá Trình Hiện Đại Hóa Tự Sự Nghệ Thuật

Quá trình hiện đại hóa thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX không chỉ gặp phải những thách thức từ bên ngoài mà còn từ chính nội tại của văn học. Sự chuyển mình từ văn học truyền thống sang văn học hiện đại đã đặt ra nhiều câu hỏi về bản sắc văn hóa và giá trị nghệ thuật. Những thách thức này đã thúc đẩy các nhà văn tìm kiếm những hình thức biểu đạt mới mẻ.

2.1. Sự Đứt Gãy Giữa Các Thể Loại Văn Học

Sự chuyển đổi từ chữ Hán và chữ Nôm sang chữ quốc ngữ đã tạo ra một sự đứt gãy trong văn học. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức sáng tác mà còn tác động đến cách tiếp nhận của độc giả. Các nhà văn phải đối mặt với việc xây dựng lại hình ảnh và giá trị của văn học trong bối cảnh mới.

2.2. Áp Lực Từ Các Trào Lưu Văn Học Thế Giới

Sự du nhập của các trào lưu văn học phương Tây đã tạo ra áp lực lớn đối với các nhà văn Việt Nam. Họ phải tìm cách kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa cái cũ và cái mới để tạo ra những tác phẩm có giá trị. Điều này không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội để phát triển và đổi mới.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hệ Thống Thể Loại Tự Sự Nghệ Thuật

Để nghiên cứu hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật, cần áp dụng các phương pháp phân tích văn học hiện đại. Việc kết hợp giữa phân tích nội dung và hình thức sẽ giúp làm rõ hơn những giá trị nghệ thuật của các tác phẩm. Ngoài ra, việc xem xét bối cảnh lịch sử và xã hội cũng là yếu tố quan trọng trong quá trình nghiên cứu.

3.1. Phân Tích Nội Dung Tác Phẩm

Phân tích nội dung tác phẩm giúp làm rõ những chủ đề và thông điệp mà tác giả muốn truyền tải. Các yếu tố như nhân vật, cốt truyện và bối cảnh sẽ được xem xét kỹ lưỡng để hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

3.2. Nghiên Cứu Hình Thức Nghệ Thuật

Hình thức nghệ thuật của các tác phẩm tự sự cũng cần được nghiên cứu một cách sâu sắc. Các yếu tố như ngôn ngữ, cấu trúc và phong cách sẽ được phân tích để làm nổi bật sự sáng tạo của các nhà văn trong việc xây dựng tác phẩm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tự Sự Nghệ Thuật

Nghiên cứu hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Các tác phẩm tự sự có thể được sử dụng như tài liệu giảng dạy để giúp sinh viên hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam. Đồng thời, việc nghiên cứu cũng góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học dân tộc.

4.1. Tài Liệu Giảng Dạy Trong Giáo Dục

Các tác phẩm tự sự nghệ thuật có thể được đưa vào chương trình giảng dạy để giúp sinh viên tiếp cận với văn học một cách sinh động. Việc phân tích các tác phẩm này sẽ giúp sinh viên phát triển khả năng tư duy phản biện và cảm nhận nghệ thuật.

4.2. Góp Phần Bảo Tồn Văn Hóa

Nghiên cứu thể loại tự sự nghệ thuật cũng góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Các tác phẩm tự sự không chỉ là sản phẩm của văn học mà còn là di sản văn hóa cần được gìn giữ và phát triển.

V. Kết Luận Về Hệ Thống Thể Loại Tự Sự Nghệ Thuật

Hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đa dạng. Qua quá trình hiện đại hóa, thể loại này đã chứng tỏ được sức sống và giá trị của mình trong bối cảnh văn học. Những thách thức và cơ hội trong quá trình phát triển đã tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, góp phần làm phong phú thêm nền văn học dân tộc.

5.1. Tương Lai Của Thể Loại Tự Sự Nghệ Thuật

Tương lai của thể loại tự sự nghệ thuật trong văn học Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển và đổi mới. Các nhà văn trẻ sẽ tiếp tục khám phá và sáng tạo, mang đến những tác phẩm mới mẻ và hấp dẫn.

5.2. Giá Trị Văn Hóa Của Tự Sự Nghệ Thuật

Giá trị văn hóa của thể loại tự sự nghệ thuật không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở hình thức biểu đạt. Nó phản ánh tâm tư, tình cảm và những vấn đề xã hội, góp phần tạo nên bức tranh đa dạng của văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Sự hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX" do nghiên cứu sinh Phạm Xuân Thạch thực hiện năm 2008 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Ngọc Vương, thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số 62.01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Lịch sử văn học Việt Nam được giới nghiên cứu thừa nhận sự tồn tại của hai thời đại lớn: văn học Hán - Nôm thời trung đại vận động theo mô hình văn học Trung Quốc và văn học chữ quốc ngữ thời hiện đại theo mô hình văn học thế giới. Từ mô hình này, lịch sử nghiên cứu đặt ra hai vấn đề học thuật căn bản:

• Thứ nhất, tính quy luật của sự chuyển đổi hệ hình văn học: liệu tiến trình hiện đại hóa là một sự cưỡng bức văn hóa thuần túy từ bên ngoài hay bắt nguồn từ những tiền đề vận động nội sinh của văn học dân tộc?
• Thứ hai, vấn đề đứt gãy văn hóa: liệu việc thay thế chữ Hán và chữ Nôm bằng chữ quốc ngữ có tạo ra sự đoạn tuyệt với di sản truyền thống, hay văn học hiện đại là sự phát triển tất yếu trên nền tảng của giai đoạn hậu kỳ trung đại kết hợp với quá trình bản địa hóa văn hóa phương Tây?

Để giải quyết các câu hỏi trên, việc khảo sát giai đoạn giao thời (ba thập niên đầu thế kỷ XX) là mắt xích bắt buộc. Trong giai đoạn này, các thể văn tự sự chữ quốc ngữ có sự phát triển đột biến về số lượng và chất lượng, chuyển từ vị trí ngoại vi, thứ yếu trong hệ thống thể loại trung đại bước thẳng vào vị trí trung tâm của đời sống văn học hiện đại. Khoảng trống nghiên cứu nằm ở chỗ các công trình trước đây thường tiếp cận đối tượng này qua lăng kính của lý thuyết "phương pháp sáng tác" hoặc áp đặt khung phân loại hiện đại (truyện ngắn, tiểu thuyết, ký) lên một thực thể văn học đang trong quá trình phôi thai, thiếu một mô hình mô tả tổng thể và liên ngành.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ trung tâm của luận án được văn bản xác định cụ thể như sau:

1. Mô hình hóa toàn bộ diễn tiến quá trình hiện đại hóa của tự sự nghệ thuật ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời với tư cách một không gian thống nhất.
2. Trình bày những định hướng phân chia các tiểu loại tự sự (tiền thân của truyện ngắn và tiểu thuyết trong các giai đoạn phát triển tiếp theo của văn học dân tộc).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự vận động và hình thành của các thể văn tự sự nghệ thuật (tự sự hư cấu) bằng chữ quốc ngữ.
• Phạm vi không gian và ngôn ngữ: Các văn bản văn học viết bằng chữ quốc ngữ được xuất bản công khai tại Việt Nam. Văn bản bằng chữ Hán hoặc tác phẩm lưu hành ở nước ngoài không thuộc phạm vi khảo sát.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn giao thời kéo dài khoảng ba thập niên đầu thế kỷ XX, được xác định từ mốc 1904–1905 (khởi đầu phong trào Duy tân và Đông du) đến mốc 1932 (thời điểm Phan Khôi công bố bài thơ Tình già khởi đầu phong trào Thơ mới). Để đảm bảo tính liên tục của đối tượng, luận án mở rộng khảo sát một số hiện tượng văn học cuối thế kỷ XIX như sáng tác của Trương Vĩnh Ký và tác phẩm Truyện thầy Lazarô Phiền (1887) của Nguyễn Trọng Quản.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại lịch sử nghiên cứu hơn sáu mươi năm về văn học giao thời và tự sự quốc ngữ qua ba giai đoạn chính:

Giai đoạn nghiên cứu	Tác giả và công trình tiêu biểu	Đặc điểm tiếp cận và đóng góp chính
Trước năm 1945	- Dương Quảng Hàm: Việt Nam văn học sử yếu (1943) - Vũ Ngọc Phan: Nhà văn hiện đại - Các khảo luận của Thiếu Sơn (Phê bình và cảo luận), Lê Thanh (Cuộc phỏng vấn các nhà văn), Kiều Thanh Quế (Cuộc tiến hóa văn học Việt Nam), Trương Chính (Dưới mắt tôi), Thạch Lam (Theo dòng)	- Xác nhận sự tồn tại của thời kỳ phôi thai chữ quốc ngữ. - Khảo sát các nhóm tác giả Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, các dịch giả và tiểu thuyết gia (Hoàng Ngọc Phách, Hồ Biểu Chánh). - Hạn chế: Nguồn tư liệu chưa đầy đủ, khuynh hướng "lấy miền Bắc làm trung tâm", phương pháp ngữ văn truyền thống kết hợp cảm thụ chủ quan.
1954 – 1988	- Miền Bắc: Nhóm Lê Quý Đôn (Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam), Ban Văn Sử Địa (Lược sử văn học Việt Nam), ĐH Sư phạm Hà Nội I. - Miền Nam: Nghiêm Toản, Phạm Văn Diêu, Thế Phong, Phạm Thế Ngũ (Việt Nam văn học sử giản ước tân biên), Thanh Lãng (Bảng lược đồ văn học Việt Nam)	- Phạm Thế Ngũ khảo sát văn học 1907–1932 qua ảnh hưởng của truyện Nôm và tiểu thuyết dịch, phân tích quan hệ giữa ký sự, đoản thiên và trường thiên ở hai miền Bắc – Nam. - Thanh Lãng ứng dụng mô hình thế hệ của Albert Thibaudet, mô tả các cuộc tranh luận và vị thế quyền uy trong trường văn học.
Từ 1988 đến nay	- Trần Đình Hượu và Lê Chí Dũng: Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930 (1988) - Công trình khôi phục di sản Nam Bộ: Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Công Bình (Địa chí văn hóa TP.HCM tập II); Bằng Giang (Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865 - 1930); Bùi Đức Tịnh; ĐHKHXH&NV TP.HCM (2006) - Luận án tiến sĩ: Tôn Thất Dụng (1993), Cao Xuân Mỹ (2001), Nguyễn Thanh Sơn (2001), Lê Ngọc Thúy (2002)	- Khẳng định tính xã hội học, xác lập hai ngả đường hiện đại hóa: cách tân văn học truyền thống và du nhập/bản địa hóa mô hình phương Tây. - Khôi phục diện mạo văn học quốc ngữ Nam Kỳ. - Hạn chế chung: Vẫn chịu ảnh hưởng của tiêu chí "phương pháp sáng tác" phương Tây và sự phân chia thể loại cứng nhắc.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án khắc phục hạn chế của các công trình trước bằng việc từ bỏ khung quy chiếu phương pháp sáng tác vốn không tương thích với giai đoạn phôi thai giao thời. Thay vào đó, tác giả xây dựng một khung phân tích liên ngành, khảo sát tự sự nghệ thuật trong tính đa chiều kích: từ thiết chế xã hội, quan niệm thể loại, thi pháp trần thuật cho đến ngữ nghĩa và cấu trúc cú pháp văn bản.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết văn học hiện đại phương Tây thế kỷ XX:

• Lý thuyết trường văn học (le champ littéraire) của Pierre Bourdieu: Phân tích sự xác lập tính tự trị tương đối của đời sống văn học, sự vận hành của thị trường văn học, các vị thế (position) của nhà văn, nhà phê bình và độc giả.
• Mỹ học tiếp nhận với khái niệm "tầm đón đợi" hay "ngưỡng đợi" (horizon d'attente) của H. Jauss: Khảo sát quy ước thể loại như một sự đồng thuận xã hội giữa người sáng tác và người tiếp nhận.
• Ngôn ngữ học cấu trúc của Ferdinand de Saussure: Phân định hai bình diện Cái biểu đạt (phương thức kể, ngôn ngữ) và Cái được biểu đạt (ngữ nghĩa, thế giới được kể).
• Trần thuật học và thi pháp học hình thức: Khung lý thuyết về người kể chuyện, điểm nhìn (focalization), thời gian trần thuật, sự phân tích tâm lý và lời gián tiếp tự do.
• Xã hội học văn bản: Khảo sát mối liên hệ tương hỗ giữa từ vựng, cú pháp, diễn ngôn với hệ tư tưởng và các giá trị văn hóa thời đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp liên ngành trong nội bộ khoa học văn học:

• Phương pháp xã hội học văn học (kết hợp xã hội học trường văn học và xã hội học văn bản).
• Phương pháp phân tích thi pháp học và trần thuật học hình thức.
• Phương pháp so sánh văn học (đối chiếu giao lưu văn hóa Đông - Tây, văn học Pháp - Việt, văn học truyền thống và hiện đại).
• Phương pháp lịch sử văn học (mô hình hóa sự phát triển theo trục thời gian và không gian văn hóa).

Nguồn tư liệu

• Toàn bộ các văn bản văn xuôi tự sự hư cấu chữ quốc ngữ xuất bản công khai từ cuối thế kỷ XIX đến 1932 (tiểu thuyết, đoản thiên, mộng ký, ba đào ký).
• Báo chí và tạp chí đương thời: Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, Hữu Thanh, An Nam tạp chí, Nông cổ mín đàm, Lục tỉnh tân văn, Phụ nữ tân văn, Thần chung, Đông Pháp thời báo.
• Tư liệu văn bản về hệ thống giáo dục và chương trình giảng dạy của nhà trường Pháp - Việt qua các mốc cải cách giáo dục (1904, 1917, 1924).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những tiền đề hiện đại hóa tự sự

Chương 1 giải thích nguyên nhân ("tại sao") dẫn đến sự chuyển đổi hệ hình của tự sự nghệ thuật thông qua hai nhóm tiền đề:

1. Những tiền đề văn hóa - xã hội:

   • Đô thị và đời sống đô thị: Đô thị thuộc địa tạo ra các tầng lớp thị dân mới (công chức, tư chức, tiểu thương, học sinh, trí thức Tây học) mang nhu cầu thưởng thức "văn nghệ" kiểu phương Tây, tách rời môi trường làng xã và nền văn hóa Nho giáo truyền thống.
   • Báo chí và xuất bản: Đóng vai trò "bà đỡ", tạo kênh giao lưu văn hóa, thiết lập chu trình sản xuất - phân phối - phê bình - tiêu dùng văn học; định hình văn nghiệp chuyên nghiệp hóa qua các cơ quan ngôn luận lớn.
   • Nhà trường Pháp - Việt và mô hình giáo dục phương Tây: Đóng vai trò tái định vị vị thế của con người: biến thế giới thành đối tượng quan sát và tư duy duy lý. Qua các môn Quốc văn, Pháp văn, Luân lý và Triết học/Tâm lý học, nhà trường cung cấp ngôn ngữ và chuẩn mực thẩm mỹ mới, lấp đầy khoảng đứt gãy văn hóa Hán - Nôm và "phong thánh" cho các thể loại quốc âm.
   • Vận động văn hóa và ngưỡng tiếp nhận: Phong trào dịch thuật nở rộ theo khẩu hiệu "Điều hòa tân cựu - Thổ nạp Âu Á". Luận án chỉ ra giới hạn tiếp nhận văn học phương Tây đầu thế kỷ XX: văn học được dịch chủ yếu dừng lại ở chủ nghĩa lãng mạn và hiện thực thời kỳ đầu (Hugo, Balzac giai đoạn đầu); loại trừ các yếu tố nghịch dị (grotesque) thời Phục hưng (Rabelais) hoặc chủ nghĩa hiện thực sâu sắc/đa thanh nửa sau thế kỷ XIX (Flaubert, Dostoevsky, Tolstoy nhà tiểu thuyết).

2. Những vận động nội sinh của văn học:

   • Cơ cấu văn xuôi trung đại: Hệ thống văn xuôi chữ Hán chịu sự thống trị của "văn học chức năng" (cáo, chiếu, biểu, hịch, văn cử tử); văn xuôi tự sự hư cấu (truyền kỳ, chí dị, tiểu thuyết chương hồi dã sử, tùy bút) giữ vị thế thứ yếu, bất định thể và không chuyên biệt hóa.
   • Tư duy tự sự trong truyện Nôm: Sự thiếu vắng văn xuôi nghệ thuật chữ Nôm khiến tư duy tự sự thế sự - tài tử giai nhân phải dung nạp vào hình thức truyện thơ Nôm (đỉnh cao là Truyện Kiều), phản ánh một bước phát triển chưa hoàn chỉnh của văn xuôi thuần túy.
   • Sự hình thành trường văn học: Luận án phân tích trường hợp điển hình của Tản Đà. Từ chối con đường quan lộ cử nghiệp truyền thống và cơ hội vào trường Hậu bổ của É. Vayrac (1916), Tản Đà kiên định con đường "bán văn buôn chữ" chuyên nghiệp trên Đông Dương tạp chí qua các chuyên mục "Một lối văn Nôm", "Tản Đà văn tập", khẳng định sự xác lập một hệ giá trị tự trị của văn chương trong xã hội thuộc địa.

Chương 2: Diễn tiến quá trình hiện đại hóa tự sự trong giai đoạn giao thời

Chương 2 mô tả quá trình vận động thực tế của thể loại tự sự qua hai phương diện:

1. Quá trình hình thành quan niệm thể loại đặc trưng:

   • Chuyển biến quan niệm văn chương: Văn tự sự chuyển từ vị thế "văn mạt nghệ" sang "quốc văn", trở thành thứ "văn vị đời", "văn hữu dụng".
   • Định danh thể loại: Tồn tại tình trạng định danh đa dạng và mơ hồ xung quanh khái niệm "tiểu thuyết", "đoản thiên", "mộng ký", "ba đào ký", phản ánh sự tương tác giữa quan niệm văn học truyền thống Á Đông và quan niệm phương Tây.
   • Mối quan hệ kể - tả, nghệ thuật - luân lý: Sự xuất hiện của thao tác "tả thực" đánh dấu biến chuyển trong cái nhìn thế giới (la vision du monde) – hiện thực trở thành đối tượng để khảo sát thay vì chỉ để giáo hóa luân lý. Tuy nhiên, yếu tố luân lý Khổng giáo vẫn đan xen sâu sắc với các giá trị xã hội mới.

2. Diễn tiến phát triển đầy đứt đoạn qua ba chặng:

   • Cuối thế kỷ XIX (Những người đi tiên phong): Khởi đầu với các sáng tác quốc ngữ Nam Bộ của Trương Vĩnh Ký và đặc biệt là Truyện thầy Lazarô Phiền (1887) của Nguyễn Trọng Quản – tác phẩm tự sự hư cấu đầu tiên áp dụng kỹ thuật truyện kể phương Tây.
   • Hai thập niên đầu thế kỷ XX (Làn sóng thứ nhất): Sự hình thành diện mạo tiểu thuyết chữ quốc ngữ với các tác phẩm dịch thuật, phóng tác và những thể nghiệm sáng tác ban đầu ở cả Nam Kỳ và Bắc Kỳ.
   • Thập niên 1920 (Làn sóng thứ hai): Giai đoạn phát triển đột biến với sự xuất hiện của hàng loạt cây bút chuyên nghiệp, tiêu biểu như Hồ Biểu Chánh ở Nam Kỳ, Hoàng Ngọc Phách (Tố Tâm, 1922) và Nguyễn Trọng Thuật (Quả dưa đỏ, 1925) ở Bắc Kỳ.

Chương 3: Những khuynh hướng hiện đại hóa cấu trúc hình thức thể loại

Chương 3 đi sâu vào thi pháp và trần thuật học của văn bản tự sự:

• Tự sự ngắn (Đoản thiên): Khảo sát không gian thể loại nằm giữa ranh giới hư cấu và phi hư cấu; sự thẩm thấu liên tục giữa cấu trúc tiểu thuyết và đoản thiên; nhận diện các dạng thức đoản thiên chủ yếu trên báo chí đương thời.
• Người kể chuyện và điểm nhìn: Phân tích sự chuyển dịch từ ngôi kể toàn tri (người kể chuyện vô sở bất tri truyền thống mang tính ước lệ) sang các mô hình người kể chuyện hạn tri, sự xuất hiện của người kể chuyện xưng "tôi" và sự dịch chuyển điểm nhìn trần thuật đa dạng trước năm 1932.
• Kỹ thuật trần thuật mới:
  • Thao tác miêu tả: Xây dựng bối cảnh không gian ngoại cảnh và diện mạo nhân vật như một thực tại cụ thể, khách quan.
  • Thao tác phân tích tâm lý: Sự xâm nhập của tư duy phân tích và tư duy duy lý (tiếp thu từ nhà trường phương Tây) vào việc giải phẫu các trạng thái tinh thần, cảm xúc, ý thức và vô thức của nhân vật.
  • Thao tác lời gián tiếp tự do: Công cụ nghệ thuật cho phép nhân vật tự thể hiện tiếng nói nội tâm mà không bị can thiệp bởi lời của người kể chuyện.
• Thời gian và cấu trúc truyện kể: Sự thay đổi về độ dài thời gian tính và tốc độ trần thuật; bước đầu phá vỡ trật tự thời gian biên niên tuyến tính để thử nghiệm các mô hình trần thuật đảo lộn thời gian, hồi tưởng và đồng hiện.

Chương 4: Ngôn ngữ, tự sự và ý thức hệ

Chương 4 tiếp cận văn bản tự sự dưới góc độ xã hội học văn bản:

• Từ vựng, ý thức hệ và cái nhìn thế giới: Đánh giá độ phong phú của từ vựng tiếng Việt trong văn tự sự; sự xuất hiện của các trường từ vựng mới biểu đạt các khái niệm xã hội học, tâm lý học, luân lý hiện đại phản ánh sự xung đột giữa hệ giá trị truyền thống và hệ giá trị tư sản.
• Cú pháp - Cuộc xung đột giữa các giá trị: Sự biến đổi từ cấu trúc cú pháp biền ngẫu, đẳng lập, ước lệ sang cấu trúc câu văn xuôi ngữ đoạn phức hợp, chịu ảnh hưởng của ngữ pháp tiếng Pháp, hướng tới tính chính xác và duy lý.
• Diễn ngôn và cấu trúc hệ thống nhân vật: Phân tích cơ chế tạo nghĩa của diễn ngôn; sự đối thoại giữa diễn ngôn ý thức hệ phong kiến và diễn ngôn phê phán/cá nhân; mô hình hành động và cấu trúc ngữ nghĩa của hệ thống nhân vật trong văn học giao thời; mối liên hệ giữa trần thuật và cấu trúc xã hội thuộc địa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp khoa học chính trên các bình diện:

1. Về mặt lịch sử văn học: Mô hình hóa toàn diện quá trình hiện đại hóa các thể văn tự sự nghệ thuật ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời 1900–1932, làm rõ tính liên tục và sự chuyển đổi hệ hình từ văn học trung đại sang hiện đại mà không rơi vào định kiến đứt gãy văn hóa.
2. Về mặt tư liệu: Phát hiện và công bố có hệ thống nguồn tư liệu về chương trình, nội dung giảng dạy văn chương và kiến thức nhân văn trong hệ thống nhà trường Pháp - Việt (qua các văn bản Tổng quy giáo dục 1917, 1924) như một tác nhân quan trọng thúc đẩy hiện đại hóa văn học.
3. Về mặt phương pháp luận: Ứng dụng thành công các lý thuyết văn học hiện đại phương Tây (lý thuyết trường văn học của Bourdieu, trần thuật học, xã hội học văn bản, mỹ học tiếp nhận) vào việc phân tích lịch sử văn học dân tộc; thực hiện bước đầu công việc "Việt hóa" các khung lý thuyết này để nghiên cứu văn học giai đoạn giao thời và mở ra khả năng áp dụng cho các giai đoạn tiếp sau.
4. Về mặt thực tiễn: Cung cấp tài liệu tham khảo và hệ thống luận điểm phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu khoa học cơ bản và giảng dạy văn học Việt Nam ở bậc đại học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chỉ giới hạn khảo sát các văn bản tự sự viết bằng chữ quốc ngữ được xuất bản công khai tại Việt Nam trong khung thời gian 1900–1932. Các sáng tác bằng chữ Hán cùng thời kỳ và các văn bản xuất bản, lưu hành ở nước ngoài chưa được bao quát. Về phương pháp, luận án mới dừng lại ở sự phối hợp liên ngành giữa các phân ngành lý thuyết văn học mà chưa mở rộng giải quyết triệt để quan hệ giữa văn học với các ngành khoa học xã hội khác.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng áp dụng mô hình phân tích liên ngành (kết hợp trường văn học, trần thuật học và xã hội học văn bản) để nghiên cứu sự vận động của văn học Việt Nam giai đoạn 1932–1945 cũng như văn học đương đại.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học, Văn học so sánh; các nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa, lịch sử báo chí và giáo dục Việt Nam đầu thế kỷ XX.
• Các phần có giá trị tham khảo chuyên sâu:
  • Chương 1: Cung cấp tư liệu và khung phân tích về tác động của thiết chế giáo dục Pháp - Việt và sự hình thành trường văn học tại Việt Nam.
  • Chương 3: Hệ thống hóa các công cụ trần thuật học (người kể chuyện, điểm nhìn, thời gian trần thuật) áp dụng cho văn xuôi quốc ngữ buổi đầu.
  • Chương 4: Cung cấp phương pháp tiếp cận xã hội học văn bản qua phân tích từ vựng, cú pháp và cấu trúc ngữ nghĩa diễn ngôn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định khung thời gian của "giai đoạn giao thời" dựa trên những mốc lịch sử văn hóa cụ thể nào?

Khung thời gian được xác định từ năm 1904–1905 đến năm 1932 (khoảng ba mươi năm đầu thế kỷ XX), dựa trên các nghiên cứu của GS. Trần Đình Hượu. Mốc mở đầu (1904–1905) gắn liền với cuộc vận động cách mạng văn hóa của các phong trào Duy tân và Đông du do các nhà Nho chí sĩ khởi xướng. Mốc kết thúc (1932) gắn với sự kiện Phan Khôi công bố bài thơ Tình già trên báo Phụ nữ tân văn, chính thức mở đầu cho phong trào Thơ mới và đánh dấu sự định hình vững chắc của mô hình văn học hiện đại.

2. Vì sao luận án từ chối sử dụng tiêu chí "phương pháp sáng tác" và các hệ phân loại thể loại hiện đại làm khung phân tích chính?

Tiêu chí "phương pháp sáng tác" là hệ thống lý luận sinh thành từ thực tế văn học phương Tây, không phản ánh đúng bản chất quá trình vận động của văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX vốn diễn ra trên cơ tầng mười thế kỷ văn học trung đại. Bên cạnh đó, việc áp đặt các phân loại thể loại hiện đại định hình sau này (như truyện ngắn, tiểu thuyết, ký) sẽ biến thành "cái bẫy" lý thuyết, làm sai lệch bản chất của một thực thể văn học đang trong trạng thái phôi thai, đa tạp và bất định hình.

3. Nhà trường Pháp - Việt có vai trò cụ thể như thế nào đối với sự đổi mới tư duy văn học theo phân tích của luận án?

Nhà trường Pháp - Việt đóng vai trò tái định vị vị thế con người: biến thế giới thành đối tượng quan sát và khám phá duy lý, thay vì đối tượng giáo hóa luân lý. Thông qua các môn học tích hợp (Quốc văn, Pháp văn, Luân lý, Tâm lý học, Triết học), nhà trường cung cấp các chuẩn mực thẩm mỹ mới (tính chân thực, tính độc sáng cá nhân), du nhập ngôn ngữ phân tích tâm lý (cảm xúc, ý thức, vô thức, ký ức) và lấp đầy khoảng đứt gãy văn hóa bằng cách "phong thánh" cho các thể loại văn học quốc âm truyền thống.

4. Luận án phân tích trường hợp tác giả nào để chứng minh cho sự hình thành của "trường văn học" (le champ littéraire) tại Việt Nam?

Tác giả chọn trường hợp nhà văn Tản Đà (Nguyễn Khắc Hiếu). Tản Đà là cá nhân tiêu biểu từ bỏ con đường cử nghiệp truyền thống sau nhiều lần thi hỏng, từ chối việc vào học trường Hậu bổ của É. Vayrac năm 1916 để kiên định chọn con đường viết văn chuyên nghiệp ("bán văn buôn chữ"). Ông xây dựng uy tín xã hội hoàn toàn dựa trên vị thế văn chương thông qua các chuyên mục như "Một lối văn Nôm" và "Tản Đà văn tập" trên tờ Đông Dương tạp chí, minh chứng cho việc đời sống văn học đã bắt đầu xác lập một hệ giá trị tự trị tương đối tách rời trường quyền lực chính trị.

5. Quá trình tiếp nhận văn học phương Tây qua dịch thuật trong giai đoạn giao thời có những ngưỡng dừng và giới hạn nào?

Quá trình tiếp nhận qua dịch thuật chỉ là bản rút gọn của văn học phương Tây từ thời Phục hưng đến nửa đầu thế kỷ XIX. Người Việt tiếp nhận chủ nghĩa lãng mạn và hiện thực thời kỳ đầu (Hugo, Balzac giai đoạn đầu), nhưng từ chối chất nghịch dị (grotesque) và suồng sã thời Phục hưng (Rabelais) do rào cản luân lý trang nghiêm của Nho giáo. Đồng thời, cuộc tiếp nhận dừng lại ở ngưỡng giữa thế kỷ XIX, chưa tiếp thu chủ nghĩa hiện thực sâu sắc hay tiểu thuyết phức điệu, đa thanh của nửa sau thế kỷ XIX (Flaubert, Tolstoy, Dostoevsky).

---

Kết luận

Luận án của NCS. Phạm Xuân Thạch đã tái hiện toàn diện tiến trình hình thành và hiện đại hóa của hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật chữ quốc ngữ tại Việt Nam trong giai đoạn giao thời 1900–1932. Bằng việc kết hợp các khung lý thuyết hiện đại như trường văn học, trần thuật học và xã hội học văn bản, công trình chứng minh quá trình hiện đại hóa tự sự là sự tương tác hữu cơ giữa tiền đề văn hóa - xã hội ngoại sinh và những vận động nội sinh của văn học dân tộc. Luận án góp phần làm sáng tỏ quy luật chuyển đổi hệ hình văn học, bác bỏ giả thuyết về sự đứt gãy văn hóa thuần túy, đồng thời cung cấp một khung phân tích khoa học có giá trị ứng dụng cao cho nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tiếp cận một giai đoạn văn học vừa trong tính liên tục của tiến trình văn học từ văn học trung đại đến những giai đoạn hiện đại tiếp theo; vừa trong mối quan hệ với những nền văn học lớn trên thế giới cả trong quan hệ đối chiếu lẫn trong quan hệ giao tiếp ảnh hƣởng. Điều cần nhấn mạnh là trong khi nghiên cứu những quan hệ giao tiếp, ảnh hƣởng, các tác giả đã đặc biệt nhấn mạnh vai trò của chủ thể tiếp nhận, một tƣ tƣởng có giá trị cho đến ngày nay. Từ khi hai công trình của Trần Đình Hƣợu và Lê Chí Dũng đƣợc xuất bản cho đến nay, tình hình nghiên cứu văn học Việt Nam trong giai đoạn giao thời nói chung và các thể văn tự sự nói riêng đã có thêm những bƣớc phát triển quan trọng. Bắt đầu từ 1986, rất nhiều những định kiến và cấm kị trong nhận thức về quá khứ đã từng bƣớc bắt đầu đƣợc dỡ bỏ.

Nó mở đƣờng cho giới nghiên cứu có đƣợc một cái nhìn khách quan hơn về quá khứ. Nhiều mảng tƣ liệu văn học sử còn khiếm khuyết đã đƣợc khôi phục mà một trong những mảng tƣ liệu quan trọng nhất là liên quan đến văn học miền Nam. Trong việc này, cần ghi nhận công lao của các học giả và nhà nghiên cứu miền Nam. Công trình đầu tiên có công trong việc khôi phục lại vị thế của một vùng văn học chính là Địa chí văn hóa thành phố Hồ Chí Minh (tập II), của nhóm tác giả Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Công Bình.

Tiếp theo đó là việc xuất bản và tái bản hàng loạt công trình của nhà nghiên cứu Bằng Giang. Trong số những công trình của ông viết từ trƣớc năm 1975 đƣợc tái bản, công trình quan trọng nhất chính là cuốn Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865 - 1930. Gần nhƣ đƣợc tái bản đồng thời với những công trình của Bằng Giang chính là công trình của nhà nghiên cứu Bùi Đức Tịnh: Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và Thơ mới. Đồng thời với những công trình khảo cứu nói trên, hàng loạt tác phẩm văn chƣơng miền Nam trƣớc năm 1945 đã đƣợc tái bản, từ cuốn tiểu thuyết đầu tiên bằng chữ quốc ngữ Truyện thầy Lazarô Phiền cho đến những tiểu thuyết 13 của Hồ Biểu Chánh và Bửu Đình.

Trong những năm vừa qua, một công trình sƣu tầm, phục chế toàn bộ di sản văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ trƣớc năm 1945 đã đƣợc khoa Ngữ văn - Báo chí trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thuộc Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tiến hành và đến năm 2006, công trình này đã hoàn tất. Đó là chƣa kể đến việc trong các Tổng tập văn học, văn học miền Nam bắt đầu đƣợc khôi phục và tái bản. Tất cả những điều đó đã làm cho giới nghiên cứu có một hình dung đầy đủ hơn về văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ, một thực thể không thể tách rời của văn học dân tộc. Song song với hoạt động sƣu tầm, khảo cứu là những nghiên cứu về bản chất, đặc điểm cũng nhƣ những quy luật vận động của thể văn tự sự ở Nam Kỳ hồi đầu thế kỷ XX.

Có thể kể đến bốn luận án tiến sĩ liên quan đến đề tài này: - Tôn Thất Dụng, Sự hình thành và vận động của thể loại tiểu thuyết văn xuôi tiếng Việt ở Nam Bộ giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến năm 1932, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, 1993. - Cao Xuân Mỹ, Quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm TP. Hồ Chí Minh, 2001. - Nguyễn Thanh Sơn, Truyện ngắn Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, 2001.

- Lê Ngọc Thúy, Đóng góp của văn học quốc ngữ ở Nam Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX vào tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Trƣờng Đại học Sƣ phạm TP. Hồ Chí Minh, 2002. Đó là chƣa kể tới một số lƣợng lớn luận văn thạc sĩ ở các cơ sở đào tạo khác nhau từ Nam đến Bắc. Đây là những nỗ lực đáng trân trọng của giới nghiên cứu để hƣớng tới một cái nhìn toàn diện và chính xác hơn về văn học dân tộc.

Bên cạnh những đóng góp quan trọng của các công trình nói trên, việc nghiên cứu văn học Việt Nam giai đoạn giao thời nói chung và văn xuôi tự sự nói riêng vẫn còn có một số vấn đề tồn tại. Trƣớc hết, có thể thấy toàn bộ các công trình này đều đƣợc xây dựng trên một sự hình dung về văn học sử lấy phƣơng pháp 14 sáng tác làm trung tâm. Những hạn chế của cách nhìn lịch sử văn học theo phƣơng pháp sáng tác, thiết tƣởng không cần nhắc lại, chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh lại, hệ thống phƣơng pháp sáng tác là hệ thống lý luận bắt nguồn từ thực tế văn học phƣơng Tây, dẫu trong giai đoạn đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam bắt đầu quá trình tiếp xúc, giao lƣu với văn học thế giới và chuyển dịch sang mô hình văn học thế giới thì đó cũng là một quá trình giao lƣu và chuyển dịch trên một cơ tầng mƣời thế kỷ văn học viết trung đại trong những điều kiện đặc thù của Việt Nam. Nếu nhƣ trong giai đoạn 1932 - 1945, tiêu chí phƣơng pháp sáng tác cũng không cho phép nhận chân diện mạo và những quy luật phát triển của văn học Việt Nam thì trong giai đoạn 1900 - 1932, thời kỳ phôi thai của văn học hiện đại tiêu chí phƣơng pháp sáng tác càng không thể đảm bảo cho một cái nhìn chính xác về đối tƣợng.

Trên một bình diện khác, một trong những cái bẫy mà ngƣời nghiên cứu văn học trong giai đoạn giao thời dễ mắc phải, đó là sự ám ảnh của những hệ phân loại hiện đại. Khi khảo sát tự sự Việt Nam trong giai đoạn giao thời, nhiều nhà nghiên cứu thƣờng hay lấy những thể loại nòng cốt của văn chƣơng hiện đại nhƣ "truyện ngắn", "tiểu thuyết", "kí" làm tiêu chí khu biệt giới hạn nghiên cứu của toàn luận án cũng nhƣ những thao tác cụ thể của luận án. Điều này có thể có một giá trị nhất định về thao tác nhƣng lại có những hạn chế nhất định khi mô tả một thực thể còn đang trong giai đoạn phôi thai. Điều này sẽ đƣợc chứng minh trong những phần tiếp theo của luận án.

Trên đây chính là một phác thảo toàn cảnh lịch sử nghiên cứu văn học Việt Nam giai đoạn giao thời nói chung và tự sự nghệ thuật nói riêng kể từ công trình lịch sử văn học đầu tiên của Dƣơng Quảng Hàm. NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI Qua việc trình bày lịch sử vấn đề ở trên, có thể thấy, về mặt tƣ liệu, những bộ phận tƣ liệu quan trọng nhất liên quan đến các thể văn tự sự bằng chữ quốc ngữ trong ba thập niên đầu thế kỷ XX đều đã đƣợc khôi phục đầy đủ. Tất nhiên trong nghiên cứu lịch sử, khó có thể khẳng định một điều gì tuyệt đối, tuy vậy, có thể khẳng định trong nhiều năm nữa, với tình hình các nguồn tƣ liệu ở Việt Nam và 15 trên thế giới, khó có thể hy vọng những phát hiện tƣ liệu nào đó có thể làm đảo lộn các khẳng định lý thuyết. Vấn đề quyết định, theo chúng tôi, chính là trên cơ sở sự phát triển của các lý thuyết nghiên cứu văn học trong thế kỷ XX, kết hợp các phƣơng pháp theo hƣớng liên ngành để xây dựng đƣợc một mô hình có thể mô tả đƣợc những đặc điểm của quá trình hình thành và vận động của các thể văn tự sự trong giai đoạn sơ khởi của văn học hiện đại.

Đó cũng chính là mục tiêu nghiên cứu của chúng tôi trong luận án này với tiêu đề: Sự hình thành hệ thống thế loại tự sự nghệ thuật trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX. Thực hiện đề tài này, trên cơ sở kế thừa thành tựu nghiên cứu và những phát hiện tƣ liệu của những nhà nghiên cứu đi trƣớc, chúng tôi muốn tiến hành một tiếp cận có tính tổng thể đối với tự sự nghệ thuật bằng chữ quốc ngữ ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời. Câu hỏi trung tâm mà luận án sẽ phải trả lời là: (1). Với tƣ cách một không gian thống nhất, quá trình hiện đại hóa tự sự nghệ thuật ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời đã diễn ra nhƣ thế nào.

Nói cách khác, nhiệm vụ đầu tiên của luận án là mô hình hóa lại toàn bộ diễn tiến quá trình hiện đại hóa của tự sự nghệ thuật ở Việt Nam trong giai đoạn giao thời. Trong tổng thể đó, trình bày những định hƣớng phân chia những tiểu loại tự sự mà sau này sẽ trở thành "truyện ngắn" và "tiểu thuyết" của văn học nƣớc nhà trong những giai đoạn tiếp theo. PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Để giới hạn phạm vi nghiên cứu của luận án, trƣớc hết, cần phải minh định một số khái niệm trong tiêu đề của luận án. Trƣớc hết, trong quan niệm của chúng tôi, "sự hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật" bao gồm hai nội dung: (1).

Sự hình thành tổng thể toàn bộ thể tự sự nghệ thuật nói chung và (2). Quá trình phân chia những thể tài nhỏ trong tổng thể thể loại đó. Quan niệm này sẽ đƣợc chúng tôi quán triệt khi trình bày các nội dung của đề tài, từ vấn đề quan niệm nghệ thuật đến các phƣơng diện thuộc về thực tiễn sáng tác của nhà văn. Thứ hai, khi đặt "sự hình thành các thể văn tự sự nghệ thuật" trong bối cảnh "quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam" chúng tôi cũng hình dung nội dung của quá trình hình thành đó đồng nghĩa với "quá trình hiện đại hóa".

Nói cách khác, "sự hình thành các thể văn 16 tự sự nghệ thuật trong quá trình hiện đại hóa" chính là "quá trình hiện đại hóa các thể văn tự sự nghệ thuật" trong giai đoạn giao thời. Cái đƣợc gọi là "tự sự nghệ thuật" ở đây đồng nghĩa với tự sự hƣ cấu. Trên thực tiễn sáng tác, nó thông nghĩa với các tên gọi gắn với yếu tố "tiểu thuyết" (theo cách hiểu đƣơng thời). Một số trƣờng hợp cá biệt khác sẽ đƣợc minh định rõ trong quá trình khảo sát.

Điển hình nhƣ việc Tản Đà định danh Giấc mộng con I, II của mình là "mộng ký" hay trƣờng hợp các "ba đào ký" của Nguyễn Công Hoan trên An Nam tạp chí.