CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XUNG ĐỘT GIỮA CÁC BÊN LIÊN QUAN TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Thu thập và gạn lọc tài liệu Những công trình nghiên cứu đi trước chính là “vai người khổng lồ”, là nền móng để tiếp tục phát triển tri thức mới (Nguyễn Văn Thắng, 2014). Qua phân tích, đánh giá các tài liệu, dữ liệu có trước, các nhà nghiên cứu sẽ có cơ sở rõ ràng để thực hiện nghiên cứu của mình hiệu quả hơn.
Do vậy, việc thu thập được các tài liệu đi trước có liên quan đến vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Dựa vào mô hình PRISMA (Moher et al.1), nghiên cứu sinh (NCS) tiến hành tìm kiếm, phân tích và chọn lọc tài liệu liên quan qua các bước sau: Bước 1: Tìm tài liệu trên các e-database bằng các từ khoá và từ đồng nghĩa. + Xác định từ khoá tìm kiếm: Để tìm được các tài liệu liên quan, NCS xác định các từ khoá cần tìm gồm: du lịch cộng đồng/community based tourism, xung đột/conflict, các bên liên quan/stakeholder. NCS cũng tiến hành tìm kiếm lại bằng các từ đồng nghĩa với các thuật ngữ này như: community tourism, community based ecotourism (community based tourism); tension, dispute, disagreement, discord (conflict); actors, locals, residents (stakeholder).
+ Lựa chọn nguồn dữ liệu: Trong các nguồn dữ liệu điện tử sẵn có, Web of Science và Scopus là hai nguồn cơ sở dữ liệu lớn nhất trên thế giới cung cấp tất cả các bài báo khoa học nghiên cứu trong tất cả các lĩnh vực và được xuất bản trên các tạp chí uy tín (Abrizah et al. Đây cũng là hai nguồn dữ liệu chính mà NCS sử dụng cho nghiên cứu này. Để không bị bỏ sót tài liệu từ các nguồn khác, NCS cũng sử dụng các từ khoá trên để tìm kiếm trên nhiều nguồn dữ liệu khác bao gồm: Science Direct2, IEEE Xplore Digital library3, Sage4, Springe Link5, Proquest6. NCS cũng 2 ScienceDirect: Là sản phẩm Elsevier, với hơn 9 triệu bài viết toàn văn và mỗi năm tăng thêm ½ triệu bài, bao quát 24 lĩnh vực khoa học và công nghệ.
3 Thư viện điện tử IEEE Xplore Digital Library của Viện các kỹ sư điện và điện tử Hoa Kỳ: cung cấp trên 3.000 tài liệu toàn văn chất lượng cao nhất thế giới về các lĩnh vực khoa học và công nghệ mũi nhọn. 20 tiến hành tìm kiếm trên công cụ tìm kiếm khác như Google Scholar và Scinapse (công cụ tìm kiếm miễn phí đánh chỉ mục toàn văn các bài luận có tính học thuật trong các nội dung đã xuất bản), hệ thống dữ liệu điện tử của Cục Thông tin khoa học và công nghệ quốc gia (https://db0. + Tìm kiếm tài liệu NCS sử dụng các từ khoá và từ đồng nghĩa, tiến hành tìm kiếm nhiều lần và kết hợp các từ khoá cùng tìm kiếm ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Ban đầu, các từ khoá được NCS giới hạn trong tiêu đề của các nghiên cứu, loại tài liệu là bài báo khoa học, ngôn ngữ tiếng Anh, tiếng Việt.
Tuy nhiên nếu giới hạn như vậy thì kết quả tìm kiếm rất ít. Cụ thể, trên dữ liệu của Web of Science, chỉ có một bài báo có tiêu đề gồm cả 3 cụm từ khoá, trên dữ liệu của Scopus thì có 9 bài báo, trên nguồn dữ liệu Science Direct có 1 kết quả, các nguồn tài liệu khác không có kết quả phù hợp. Do đó, NCS mở rộng phạm vi tìm kiếm ra cả nội dung tóm tắt của các nghiên cứu có sự xuất hiện của các từ khoá này. Kết quả thu được 45 bài nghiên cứu từ nguồn Web of Science, 37 bài báo từ nguồn Scopus, 32 tài liệu từ nguồn Springer, 30 tài liệu từ nguồn ProQuest, 3 tài liệu từ nguồn ScienceDirect, 1 tài liệu từ nguồn Sage, 2 tài liệu từ nguồn IEEE Xplore Digital Library.
Các nguồn tài liệu khác không thu được kết quả nào. Trên trang công cụ Google Scholar, bằng các từ khoá (cả tiếng Anh và tiếng Việt), NCS tìm được 113 kết quả. Sau khi giới hạn lại kết quả, chỉ chọn bài nghiên cứu học thuật được bình duyệt (review article), chỉ còn 8 bài báo. Ngoài ra, NCS sử dụng phương pháp quả bóng tuyết (snow ball) để tìm kiếm nhiều nghiên cứu hơn về chủ đề này qua gợi ý từ các bài báo trên các nguồn dữ liệu điện tử.
NCS cũng sử dụng tài liệu tham khảo trong các bài báo nghiên cứu đã tìm được để tìm thêm tài liệu khác có liên quan đến chủ đề nghiên cứu. Kết quả tìm kiếm thêm được 32 bài báo khác. 4 SAGE Premier Journal Collection: Bộ sưu tập các tạp chí nghiên cứu mang tính cơ bản và thiết yếu, có tầm ảnh hưởng lớn được xuất bản đại diện cho hơn 245 hiệp hội nghiên cứu học thuật và chuyên sâu. 5 Springer Nature: là một trong các nguồn tin điện tử hàng đầu thế giới, chứa các ấn phẩm của nhà xuất bản Springer, bao gồm hơn 2.700 tên tạp chí khoa học và công nghệ.
6 Proquest Central: là bộ cơ sở dữ liệu lớn bao gồm 25 cơ sở dữ liệu đa ngành, xử lý trên 19.000 tạp chí, trong đó hơn 13.000 tạp chí toàn văn. Thông tin truy vấn tìm kiếm và giới hạn tài liệu Tiếng Anh: conflict/tension/disagreement/discord; community based tourism/CBT/Community tourism/ community based ecotourism, community participation tourism; stakeholder/actors; Từ khoá tìm Tiếng Việt: xung đột/căng thẳng/bất đồng/mâu thuẫn; du lịch cộng kiếm đồng/du lịch dựa vào cộng đồng/du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng/du lịch có sự tham gia của cộng đồng; các bên liên quan/các bên tham gia Lĩnh vực Tất cả Loại tài liệu Bài báo khoa học có bình duyệt Giới hạn Tất cả thời gian Ngôn ngữ Tiếng Anh, tiếng Việt Web of Science: (TS=(community-based tourism* AND stakeholder* AND conflict*)) AND LANGUAGE: (English) Refined by: DOCUMENT TYPES: (ARTICLE) Timespan: All years. Indexes: SCI-EXPANDED, SSCI, A&HCI, ESCI. Scopus: ((TITLE-ABS-KEY ("community based tourism”)) AND (conflict) AND (stakeholder)AND (LIMIT-TO (DOCTYPE , "ar" )) AND (LIMIT- TO (LANGUAGE, "English" )) ScienceDirect: Title, abstract, keywords: "community based tourism” & "stakeholder" & "conflict" IEEE Xplore Digital Library: ("Abstract": community based tourism) AND ("Abstract":conflict) AND ("Abstract":stakeholder) Sage: [Abstract community based tourism] AND Chuỗi truy [Abstract stakeholder] AND [Abstract conflict] vấn Springe Link: '"community based tourism" AND conflict AND stakeholder' within English Article Proquest: ab(community based tourism) AND ab(Conflict) AND ab(stakeholder); Applied filters: Peer reviewed, English Google scholar: "community based tourism” & conflict; “tourism” & “resident conflict”; “tourism stakeholder conflict”; “tourism destination” & “resident attitude”; “du lịch cộng đồng” & “xung đột” Scinapse: community based tourism” & conflict; “tourism” & “resident conflict”; “tourism stakeholder conflict”; “tourism destination” & “resident attitude”; “du lịch cộng đồng” & “xung đột” Cục Thông tin khoa học và công nghệ quốc gia (Nasati): “Du lịch cộng đồng” & “xung đột” 22 Bước 2: Loại bỏ trùng lặp Tỉ lệ trùng lặp tài liệu trên các nguồn cơ sở dữ liệu là rất lớn (Gavel & Iselid, 2008), vì vậy sau khi tổng hợp các bài báo nghiên cứu từ nhiều nguồn, NCS tiến hành loại bỏ trùng lặp.
Cụ thể, trong 190 nghiên cứu, có 97 bài báo trùng nhau từ các nguồn dữ liệu. Như vậy sau bước loại bỏ trùng lặp số lượng tài liệu còn lại là 93 bài. Bước 3: Đánh giá sơ bộ NCS đọc kỹ các tiêu đề, tóm tắt và từ khoá của các công trình nghiên cứu. Từ đó loại bỏ các nghiên cứu không liên quan đến chủ đề nghiên cứu.
Kết quả cuối cùng, loại 20 bài và giữ lại 73 nghiên cứu. Đánh giá nội dung toàn văn Với bước này, NCS đọc kỹ nội dung từng bài và đánh giá từng nghiên cứu theo mô hình đánh giá tài liệu của (Boote & Beile, 2005) với 5 tiêu chí: mức độ bao quát (Coverage); tính tổng hợp (Synthesis), phương pháp nghiên cứu (Methodology), sự quan trọng (Significance) và luận giải (Rhetoric), NCS lọc ra 17 bài không quan trọng và giữ lại 56 bài sử dụng để phân tích nội dung (content analysis). Kỹ thuật phân tích nội dung được sử dụng để đánh giá và phân tích tổng quan các tài liệu thu thập được. Kỹ thuật này bao gồm hai bước: thống kê mô tả và phân tích nội dung theo chủ đề.
Thống kê mô tả phân tích các thông tin cơ bản của các nghiên cứu như: số lượng bài báo xuất bản hàng năm, cách tiếp cận, lý thuyết nền được sử dụng, khu vực địa lý, bối cảnh nghiên cứu, v. Phân tích chủ đề giúp NCS xác định các lĩnh vực chính của chủ đề nghiên cứu, tìm ra khoảng trống nghiên cứu, đồng thời xây dựng được các nhóm biến số nhằm phát triển thang đo. Để phân loại và sắp xếp dữ liệu theo các chủ đề, NCS sử dụng phần mềm MAXQDA 2020. Kết quả, NCS tìm được năm nhóm chủ đề và vấn đề xung đột giữa cư dân và các bên liên quan.
23 Lựa chọn tài liệu Tìm kiếm tài liệu trên cơ sở dữ Tìm kiếm tài liệu trên cơ sở liệu điện tử WoS và Scopus dữ liệu khác (n = 82) (n = 108) Xoá các bài trùng lặp (n = 93) Sàng lọc Sàng lọc (n =73 ) Các bài bị loại (n = 20 ) Đánh giá nội dung bài nghiên cứu Các bài bị loại Đánh giá về mức độ phù hợp (n = 56) (n = 17) Nghiên cứu được sử dụng trong tổng hợp định tính (n = 56) Sử dụng Nghiên cứu được sử dụng trong phân tích tổng quan (n = 56) Hình 1. Quy trình thu thập tài liệu thứ cấp theo mô hình Prisma 1. Thông tin chung về các nghiên cứu Qua phân tích tổng hợp tài liệu, bức tranh chung về xung đột giữa các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng có thể được hình dung như sau: - Về thời gian Chủ đề du lịch cộng đồng (DLCĐ) đã được tiếp cận từ những năm 1980s (Mtapuri et al., 2015), nhưng những nghiên cứu về xung đột tại điểm đến dường như mới chỉ được các nhà nghiên cứu đề cập từ những năm 2000s. Tuy nhiên, chỉ trong 5 năm trở lại, chủ đề này mới thực sự được chú ý nhiều (Hình 1.
Các nghiên cứu này được xuất bản chủ yếu bởi Tạp chí Du lịch bền vững (Journal of Sustainable Tourism) và tạp chí Quản lý du lịch (Tourism Management) (Hình 1. Số lượng nghiên cứu theo năm xuất bản Tourism Management Journal of Sustainable Tourism Sustainability Asia Pacific Journal of Tourism Research Tourism Planning and Development Tourism Recreation Research Tourism Management Perspectives Frontiers in Psychology Asian Anthropology Annals of Tourism Research African Journal of Hospitality,… Tourism in Marine Environments Tourism Economics Singapore Journal of Tropical Geography PLoS ONE Leisure Studies Journal of Travel Research Journal of Mekong Societies Journal of Hospitality and Tourism… Journal of Environmental Management… Journal of Ecotourism Journal of Destination Marketing and… International Journal of Culture,… International Journal of Contemporary… Environmental Science and Policy Destination Marketing Management Current Issues in Tourism 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Hình 1.