Luận án tiến sĩ lịch sử quá trình hình thành và phát triển của cơ chế hợp tác tiểu vùng mekong mở rộng từ năm 1992 đến năm 2012

Luận án tiến sĩ nghiên cứu lịch sử quá trình hình thành và phát triển của cơ chế hợp tác tiểu vùng mekong mở rộng từ năm 1992, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Chung Thủy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Ngô Minh Oanh
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Quá Trình Hình Thành Và Phát Triển Của Cơ Chế Hợp Tác Tiểu Vùng Mekong Mở Rộng Từ Năm 1992 Đến Năm 2012
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam và ở nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.4. Những nội dung kế thừa và những vấn đề Luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4.1. Một số nhận xét về các công trình đã công bố
• 1.4.2. Những nội dung Luận án kế thừa
• 1.4.3. Những vấn đề Luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. SỰ HÌNH THÀNH CỦA CƠ CHẾ HỢP TÁC TIỂU VÙNG MEKONG MỞ RỘNG
• 2.1. Cơ sở hình thành cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 2.2. Cơ sở lý luận và một số khái niệm có liên quan trong đề tài Luận án
• 2.3. Cơ sở thực tiễn cho sự hình thành của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 2.4. Sự ra đời của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 2.4.1. Lược sử sự ra đời của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 2.4.2. Mục tiêu, nguyên tắc hợp tác và cơ chế hoạt động của cơ chế hợp tác tiểu vùng Mekong mở rộng
• 2.4.3. Vai trò của Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) và Chính phủ Nhật Bản trong sự ra đời và phát triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. SỰ TIẾN TRIỂN CỦA CƠ CHẾ HỢP TÁC TIỂU VÙNG MEKONG MỞ RỘNG (1992 – 2012)
• 3.1. Quá trình xây dựng và triển khai các lĩnh vực hợp tác giai đoạn 1992-2002
• 3.2. Hội nghị cấp Bộ trưởng với việc xây dựng các thỏa thuận hợp tác
• 3.3. Các lĩnh vực hợp tác và những kết quả đạt được
• 3.4. Sự phát triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng giai đoạn 2002 – 2012
• 3.4.1. Những thay đổi của tình hình quốc tế và khu vực những năm đầu thế kỷ XXI tác động đến cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 3.4.2. Sự phát triển về cấp độ hợp tác
• 3.4.3. Sự phát triển về quy mô của các lĩnh vực hợp tác và những kết quả đạt được
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. NHẬN XÉT VỀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CƠ CHẾ HỢP TÁC TIỂU VÙNG MEKONG MỞ RỘNG TỪ NĂM 1992 ĐẾN NĂM 2012 VÀ SỰ THAM GIA CỦA VIỆT NAM
• 4.1. Nhận xét về quá trình hình thành và phát triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.2. Về sự tiến triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng qua hai giai đoạn (1992 – 2002) và (2002 – 2012)
• 4.3. Về sự tham gia của các nước thành viên trong cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.4. Về sự phân bổ nguồn vốn đầu tư và nguồn vốn hỗ trợ kỹ thuật
• 4.5. Về thành tựu đạt được của cơ chế hợp tác GMS và những tác động đến sự phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trong Tiểu vùng
• 4.6. Về những tồn tại, hạn chế của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.7. Những khó khăn, thách thức đặt ra cho cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.8. Sự tham gia của Việt Nam trong cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.9. Vị trí, vai trò và sự tham gia của Việt Nam trong cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.10. Cơ hội và khó khăn, thách thức của Việt Nam trong quá trình tham gia vào cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.11. Những vấn đề đặt ra cho Việt Nam trong quá trình tham gia vào cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng
• 4.12. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Cơ sở hình thành cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng

Cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng (GMS) được hình thành dựa trên nền tảng lý luận và thực tiễn vững chắc. Lịch sử hình thành của GMS bắt nguồn từ sáng kiến của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) vào năm 1992, nhằm thúc đẩy hợp tác tiểu vùng giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ như Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam, và hai đơn vị hành chính của Trung Quốc. Mekong mở rộng không chỉ là một khu vực địa lý mà còn là một không gian chiến lược, kết nối Đông Bắc Á với Đông Nam Á và Nam Á. Hợp tác quốc tế trong khu vực này đã được thúc đẩy bởi xu thế toàn cầu hóa và liên kết khu vực sau Chiến tranh Lạnh. Chính sách phát triển của GMS tập trung vào các lĩnh vực như giao thông, năng lượng, và môi trường, nhằm đạt được phát triển bền vững.

1.1. Cơ sở lý luận và khái niệm liên quan

Cơ chế hợp tác GMS được xây dựng dựa trên các khái niệm về hợp tác đa phương và liên kết khu vực. Lịch sử hình thành của GMS phản ánh xu thế hòa bình và hợp tác sau Chiến tranh Lạnh. Hợp tác tiểu vùng không chỉ là sự hợp tác kinh tế mà còn bao gồm các vấn đề an ninh và phát triển. Mekong mở rộng là một khu vực có tiềm năng lớn về tài nguyên thiên nhiên và kinh tế Mekong, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức về môi trường Mekong.

1.2. Cơ sở thực tiễn cho sự hình thành

Cơ chế hợp tác GMS ra đời trong bối cảnh tình hình chính trị khu vực và thế giới thay đổi mạnh mẽ. Lịch sử hình thành của GMS gắn liền với sự hỗ trợ của ADB và Chính phủ Nhật Bản. Hợp tác tiểu vùng đã được thúc đẩy bởi nhu cầu phát triển kinh tế và ổn định an ninh trong khu vực. Mekong mở rộng là một khu vực có vị trí chiến lược, thu hút sự quan tâm của các nước lớn. Chính sách phát triển của GMS tập trung vào việc xây dựng các hành lang kinh tế và cải thiện cơ sở hạ tầng.

II. Sự tiến triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng 1992 2012

Giai đoạn từ 1992 đến 2012 đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của cơ chế hợp tác GMS. Hợp tác tiểu vùng đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực như giao thông, năng lượng, và môi trường. Mekong mở rộng đã trở thành một khu vực hợp tác năng động, thu hút sự đầu tư từ các nước thành viên và các đối tác quốc tế. Hợp tác quốc tế trong khu vực đã góp phần thúc đẩy kinh tế Mekong và cải thiện môi trường Mekong. Chính sách phát triển của GMS đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức.

2.1. Giai đoạn 1992 2002

Giai đoạn đầu của cơ chế hợp tác GMS tập trung vào việc xây dựng các thỏa thuận hợp tác và triển khai các dự án cơ sở hạ tầng. Hợp tác tiểu vùng đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong lĩnh vực giao thông và năng lượng. Mekong mở rộng đã trở thành một khu vực hợp tác năng động, thu hút sự đầu tư từ các nước thành viên và các đối tác quốc tế. Hợp tác quốc tế trong khu vực đã góp phần thúc đẩy kinh tế Mekong và cải thiện môi trường Mekong.

2.2. Giai đoạn 2002 2012

Giai đoạn này đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của cơ chế hợp tác GMS. Hợp tác tiểu vùng đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực như du lịch, nông nghiệp, và phát triển nguồn nhân lực. Mekong mở rộng đã trở thành một khu vực hợp tác năng động, thu hút sự đầu tư từ các nước thành viên và các đối tác quốc tế. Hợp tác quốc tế trong khu vực đã góp phần thúc đẩy kinh tế Mekong và cải thiện môi trường Mekong. Chính sách phát triển của GMS đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức.

III. Nhận xét về quá trình hình thành và phát triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng

Cơ chế hợp tác GMS đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững và kinh tế Mekong. Hợp tác tiểu vùng đã góp phần cải thiện cơ sở hạ tầng và thúc đẩy hợp tác kinh tế giữa các nước thành viên. Mekong mở rộng đã trở thành một khu vực hợp tác năng động, thu hút sự đầu tư từ các nước thành viên và các đối tác quốc tế. Hợp tác quốc tế trong khu vực đã góp phần thúc đẩy kinh tế Mekong và cải thiện môi trường Mekong. Tuy nhiên, cơ chế hợp tác GMS cũng đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên và giải quyết các vấn đề môi trường.

3.1. Thành tựu và tác động

Cơ chế hợp tác GMS đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững và kinh tế Mekong. Hợp tác tiểu vùng đã góp phần cải thiện cơ sở hạ tầng và thúc đẩy hợp tác kinh tế giữa các nước thành viên. Mekong mở rộng đã trở thành một khu vực hợp tác năng động, thu hút sự đầu tư từ các nước thành viên và các đối tác quốc tế. Hợp tác quốc tế trong khu vực đã góp phần thúc đẩy kinh tế Mekong và cải thiện môi trường Mekong.

3.2. Thách thức và hạn chế

Cơ chế hợp tác GMS cũng đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên và giải quyết các vấn đề môi trường. Hợp tác tiểu vùng cần phải giải quyết các vấn đề về phân bổ nguồn lực và sự tham gia của các nước thành viên. Mekong mở rộng cần phải đối mặt với các thách thức về biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường. Hợp tác quốc tế trong khu vực cần phải tăng cường sự phối hợp giữa các nước thành viên và các đối tác quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử thế giới (Mã số: 92 29 011) của tác giả Nguyễn Chung Thủy, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Minh Oanh, mang tiêu đề: “Quá trình hình thành và phát triển của cơ chế Hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng từ năm 1992 đến năm 2012”. Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh lịch sử mang tính bước ngoặt của quan hệ quốc tế đầu thập niên 90 của thế kỷ XX: sự sụp đổ của Trật tự hai cực Yalta, sự chấm dứt của Chiến tranh Lạnh và sự trỗi dậy mạnh mẽ của xu thế hòa bình, hợp tác, toàn cầu hóa cùng chủ nghĩa khu vực mới (New Regionalism).

Khoảng trống học thuật (Research Gap) cốt lõi mà luận án giải quyết xuất phát từ việc phần lớn các công trình trong nước và quốc tế trước đây chỉ tiếp cận cơ chế Hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng (Greater Mekong Subregion - GMS) dưới lăng kính kinh tế học thuần túy (tiêu biểu như luận án của Hoàng Viết Khang, 2009), phân tích từng dự án hạ tầng riêng lẻ (ADB, 2009; Toshinori Nemoto, 2009), hoặc bị giới hạn về khung thời gian khảo sát chỉ dừng lại trước năm 2006 (Nguyễn Trần Quế, 2001, 2007). Chưa có một công trình nào phục dựng một cách toàn diện, mang tính hệ thống lịch sử về tiến trình vận động 20 năm (1992 - 2012) của cơ chế GMS, đồng thời giải mã bản chất thể chế "tiểu đa phương" (minilateralism) dưới tác động đan xen của cạnh tranh địa chiến lược nước lớn và vai trò dẫn dắt của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập nhất quán:

• RQ1: Những tiền đề lý luận và bối cảnh thực tiễn lịch sử nào đã thúc đẩy sự ra đời của cơ chế GMS vào tháng 10 năm 1992?
  • H1: Cơ chế GMS hình thành như một tất yếu khách quan từ sự giao thoa giữa xu thế đa phương hóa thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, sự xuất hiện của "khoảng trống quyền lực" tại Đông Nam Á lục địa và nhu cầu địa kinh tế của các quốc gia ven sông Mekong dưới sự bảo trợ tài chính - kỹ thuật của ADB.
• RQ2: Tiến trình 20 năm phát triển của GMS (1992 - 2012) đã diễn ra qua những giai đoạn nào với sự biến chuyển về cấp độ thể chế và quy mô hợp tác ra sao?
  • H2: Hợp tác GMS trải qua bước chuyển mang tính quy luật từ giai đoạn kiến tạo nền tảng theo định hướng dự án kỹ thuật (1992 - 2002) sang giai đoạn thể chế hóa cấp cao với các Hội nghị Thượng đỉnh và nâng cấp hành lang giao thông thành các hành lang kinh tế toàn diện (2002 - 2012).
• RQ3: Tác động kinh tế - xã hội và những giới hạn cơ cấu của GMS đối với các nước thành viên là gì?
  • H3: Dù thúc đẩy tăng trưởng vượt bậc về thương mại và hạ tầng kết nối, GMS bộc lộ bất cập lớn về phân bổ nguồn vốn bất bình đẳng, cơ chế ra quyết định phi ràng buộc và mâu thuẫn lợi ích gay gắt giữa khai thác thủy điện thượng nguồn với an ninh sinh thái hạ nguồn.
• RQ4: Vị trí, vai trò chiến lược và những vấn đề thực tiễn đặt ra đối với Việt Nam trong tiến trình tham gia GMS là gì?
  • H4: Việt Nam đóng vai trò mắt xích cửa ngõ hướng biển sống còn của các hành lang kinh tế, chuyển hóa thành công vị thế từ quốc gia bị bao vây sang chủ thể chủ động hội nhập, song phải đối mặt với nguy cơ suy kiệt sinh thái nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết Chủ nghĩa khu vực (Regionalism), Thuyết Chủ nghĩa đa phương (Multilateralism), Lý thuyết Địa kinh tế (Geoeconomics) và Phương pháp luận Duy vật biện chứng - Duy vật lịch sử. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý gồm 6 thực thể: Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam và 2 tỉnh/khu tự trị của Trung Quốc (Vân Nam và Quảng Tây), trong khung thời gian 1992 - 2012.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy bức tranh học thuật về hợp tác lưu vực sông Mekong phân hóa thành nhiều nhánh chuyên biệt:

1. Nhóm công trình trong nước: Các nghiên cứu tổng quan của Nguyễn Trần Quế và Kiều Văn Trung (2001), Nguyễn Trần Quế (2007) đã khái quát tiềm năng tự nhiên và kết quả hợp tác bước đầu nhưng nguồn số liệu dừng lại ở giai đoạn 2006. Các nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa - sinh thái của Phạm Đức Dương (2007, 2010), về góc độ kinh tế của Hoàng Viết Khang (2009), hay về chính sách đối ngoại của Huỳnh Phương Anh (2014) và Nguyễn Thị Tú Trinh (2018) đã làm sáng tỏ từng mặt riêng lẻ nhưng chưa liên kết thành chuỗi tiến trình lịch sử thể chế.
2. Nhóm công trình quốc tế: Oliver Michael Hensengerth (2006) phân tích mối quan hệ ngoại giao Việt - Trung trong việc xây dựng thể chế GMS; Evelyn Goh (2007) cùng Francois Molle, Tira Foran và Mira Kakone (2009) tập trung vào các xung đột chính trị tài nguyên nước (Contested Waterscapes); Toshihiro Kudo (2009), Masami Ishida (2009) và Toshinori Nemoto (2009) đi sâu vào quy hoạch hành lang kinh tế và khu kinh tế đặc biệt vùng biên.

Cuộc tranh luận học thuật nổi bật tồn tại giữa hai trường phái đối lập:

• Trường phái Thể chế Kinh tế Chức năng (Functionalist/Neoliberal Institutionalism): Đại diện bởi các báo cáo chiến lược của ADB (2008, 2009, 2012), Habito & Antonio (2007) và C.F. Habito, xem GMS là mô hình hợp tác thực dụng dựa trên dự án (project-based pragmatism), mang lại trò chơi có tổng dương (positive-sum game) thông qua tự do hóa thương mại, kết nối hạ tầng và giảm nghèo xuyên biên giới.
• Trường phái Hiện thực và An ninh Sinh thái Phê phán (Critical/Realist Perspective): Đại diện bởi Evelyn Goh (2007), Francois Molle và cộng sự (2009), lập luận rằng GMS là sân chơi địa chính trị bất đối xứng, nơi các cường quốc thượng nguồn (đặc biệt là Trung Quốc) tận dụng đòn bẩy kinh tế để áp đặt ảnh hưởng, trong khi các vấn đề an ninh nguồn nước và suy thoái môi trường bị gạt ra ngoài lề do thiếu cơ chế pháp lý cưỡng chế.

Luận án định vị mình ở giao điểm của Sử học ngoại giao và Phân tích Thể chế Quan hệ Quốc tế. Luận án vượt lên trên các nghiên cứu tiền nhiệm bằng việc làm rõ tiến trình chuyển dịch cấu trúc GMS qua 20 năm, đối chiếu với các mô hình quản trị dòng sông quốc tế như Ủy hội sông Danube (Danube Commission) và Ủy hội sông Rhine (Rhine Commission) tại châu Âu, từ đó xác lập tính đặc thù của một cơ chế tiểu vùng linh hoạt, phi tập trung nhưng chịu sự chi phối của các định chế tài chính quốc tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án bổ sung và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong quan hệ quốc tế vào bối cảnh cụ thể của Đông Nam Á lục địa:

• Lý thuyết Chủ nghĩa khu vực (Regionalism): Luận án kế thừa và phát triển định nghĩa của Sheila Page, khẳng định: “Khu vực là một nhóm các quốc gia có cùng một nỗ lực để xây dựng một khung pháp lý cho việc hợp tác mà chủ yếu là những vấn đề kinh tế. Những mối quan hệ này được thiết lập có chủ đích và được tiên liệu là sẽ có sự thay đổi và phát triển chứ không hề mang tính cố định”. Đồng thời, vận dụng quan điểm của Mary Farrell về khu vực như một tiến trình kiến tạo xã hội linh hoạt để chứng minh GMS không phải là một liên minh siêu quốc gia cứng nhắc như Liên minh Châu Âu (EU), mà là một không gian hợp tác chức năng biến đổi liên tục.
• Lý thuyết Chủ nghĩa tiểu đa phương (Minilateralism): Luận án khái quát hóa bản chất của GMS: “Hợp tác GMS, về bản chất, là một cơ chế/hoạt động hợp tác đa phương, hay chính xác là hợp tác “tiểu đa phương” ở cấp khu vực/tiểu khu vực/tiểu vùng, được tiến hành bằng các hoạt động ngoại giao đa phương của các quốc gia trong GMS với các tổ chức quốc tế và các đối tác phát triển dưới sự dẫn dắt, điều phối của ADB.”
• Sự dịch chuyển mô hình (Paradigm Shift): Luận án chứng minh sự chuyển đổi từ mô hình an ninh truyền thống dựa trên đối đầu ý thức hệ (thời kỳ Chiến tranh Lạnh) sang mô hình liên kết địa kinh tế dựa trên mạng lưới hành lang (Corridor-based geoeconomics) trong thời kỳ 1992 - 2012.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn thành tố cấu trúc của chủ nghĩa đa phương:

1. Chủ thể (Actors): 6 quốc gia thành viên GMS, định chế điều phối ADB và các đối tác phát triển song phương (tiêu biểu là Nhật Bản, Úc).
2. Hành vi (Behavioral Patterns): Sự điều phối chính sách quốc gia từ song phương manh mún sang các thỏa thuận tiểu vùng đa lĩnh vực.
3. Môi trường hoạt động (Institutional Environment): Nguyên tắc đồng thuận, linh hoạt, không ràng buộc pháp lý chủ quyền nhưng cam kết qua các hiệp định khung.
4. Phương thức (Modality): Cơ chế 3 tầng bậc (Hội nghị Thượng đỉnh các nhà lãnh đạo GMS - Hội nghị cấp Bộ trưởng - Diễn đàn ngành và Nhóm công tác).

Điều kiện biên (Boundary Conditions) được xác lập rõ ràng: Phân tích chỉ áp dụng cho không gian địa kinh tế Mekong mở rộng trong khung khổ 1992 - 2012, với đặc thù các quốc gia có sự chênh lệch lớn về trình độ phát triển và hệ thống chính trị - xã hội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Historical Analysis) khảo sát đồng thời 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Biến động cấu trúc địa chính trị quốc tế hậu Chiến tranh Lạnh.
• Cấp độ trung mô: Cơ chế điều phối thể chế và phân bổ dòng vốn của ADB và các hội nghị GMS.
• Cấp độ vi mô: Tác động của từng tuyến hành lang kinh tế và dự án hạ tầng đối với các địa phương ven biên giới.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu áp dụng nguyên tắc tam giác hóa (Data Triangulation):

• Nguồn tư liệu gốc (Primary Sources): Văn kiện Đại hội Đảng, Nghị quyết Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam; Tuyên bố chung của 4 kỳ Hội nghị Thượng đỉnh GMS (2002 tại Phnom Penh, 2005 tại Côn Minh, 2008 tại Viêng Chăn, 2012 tại Naypyidaw); các văn kiện Hội nghị Bộ trưởng GMS từ lần thứ 1 (1992) đến lần thứ 18 (2012).
• Dữ liệu thống kê định lượng: Trích xuất từ các báo cáo chính thức của ADB (Twenty Years of Partnership, 2012), Ngân hàng Thế giới (WB), Ủy hội sông Mekong (MRC), ESCAP và Tổng cục Thống kê Việt Nam.
• Đối chiếu lịch sử: Luận án thực hiện thẩm định và đính chính các mâu thuẫn tư liệu học thuật. Cụ thể, luận án làm rõ mốc thời gian Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc) chính thức tham gia vào GMS là năm 2004 tại Hội nghị Bộ trưởng GMS lần thứ 13 ở Viêng Chăn (Lào), đính chính các nhận định thiếu chính xác trong các nghiên cứu trước đây (vốn cho rằng Quảng Tây tham gia năm 2002 hoặc 2005).

Data và phân tích

Dữ liệu địa lý và thống kê kinh tế được tổng hợp có hệ thống:

• Quy mô địa lý tự nhiên: Toàn bộ lưu vực sông Mekong đạt 795.000 km², trong đó Trung Quốc chiếm 165.000 km² (khoảng 20% diện tích, tương ứng khu vực thượng nguồn sông Lan Thương); Việt Nam ở cuối hạ lưu với 65.000 km² (8% diện tích lưu vực). Hạ lưu vực Mekong tính từ Tam giác Vàng chiếm tới 77% tổng diện tích lưu vực. Châu thổ Mekong ngập lụt từ Kratie (Campuchia) rộng 49.000 km², trong đó phần thuộc Việt Nam là 39.000 km², chiếm 79% tổng diện tích châu thổ.
• Dữ liệu vốn và dự án: Giai đoạn 1992 - 2011, GMS đã huy động được hàng chục tỷ USD cho các dự án đầu tư phát triển hạ tầng và các chương trình hỗ trợ kỹ thuật (TA) do ADB điều phối.
• Các chỉ số đối sánh: Tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu, Chỉ số năng lực dịch vụ hậu cần (Logistics Performance Index - LPI) giai đoạn 2007 - 2014, tỷ lệ thương mại nội khối/ngoại khối, và mức độ giảm nghèo đa chiều dọc các hành lang kinh tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phân kỳ lịch sử 2 giai đoạn với bước nhảy thể chế rõ rệt:
   • Giai đoạn 1992 - 2002 (Khởi động và định hình): Tập trung xác định các lĩnh vực hợp tác ưu tiên thông qua Hội nghị cấp Bộ trưởng thường niên; ký kết Hiệp định khung về Vận tải xuyên biên giới (CBTA) năm 1999; triển khai các dự án giao thông độc lập.
   • Giai đoạn 2002 - 2012 (Mở rộng và thể chế hóa cấp cao): Đánh dấu bằng Hội nghị Thượng đỉnh GMS lần thứ nhất năm 2002 tại Phnom Penh; chuyển đổi chiến lược từ "hành lang giao thông" (transport corridor) thuần túy sang "hành lang kinh tế" (economic corridor) gắn kết công nghiệp, thương mại và đô thị hóa; kết nạp thêm tỉnh Quảng Tây (2004).
2. Khởi tạo và định hình 3 hành lang kinh tế huyết mạch:
   • Hành lang kinh tế Đông - Tây (East-West Economic Corridor - EWEC) dài 1.450 km kết nối từ Mawlamyine (Myanmar) qua Thái Lan, Lào đến Đà Nẵng (Việt Nam).
   • Hành lang kinh tế Bắc - Nam (North-South Economic Corridor - NSEC) kết nối Côn Minh/Nam Ninh với Hà Nội, Hải Phòng và Bangkok.
   • Hành lang kinh tế phía Nam (Southern Economic Corridor - SEC) kết nối Bangkok - Phnom Penh - TP. Hồ Chí Minh - Vũng Tàu.
3. Giải mã nghịch lý phân bổ nguồn lực: Cơ cấu vốn đầu tư của GMS tập trung quá mức vào hạ tầng cứng (Giao thông vận tải chiếm trên 75% tổng vốn đầu tư), trong khi các lĩnh vực bảo vệ môi trường sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học (CEP-BCI) và phát triển nguồn nhân lực nhận được tỷ trọng vốn rất khiêm tốn.
4. Sự trỗi dậy của an ninh phi truyền thống và mâu thuẫn lợi ích nguồn nước: Quá trình xây dựng ồ ạt các đập thủy điện bậc thang ở thượng nguồn Lan Thương (Trung Quốc) và dòng chính hạ lưu đã gây biến đổi chế độ dòng chảy, suy giảm phù sa, gia tăng xâm nhập mặn nghiêm trọng tại ĐBSCL của Việt Nam.
5. Bước chuyển vị thế chiến lược của Việt Nam: Việt Nam đã biến các hành lang GMS thành động lực mở cửa các tỉnh miền Trung và vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, xác lập vai trò đầu mối giao thương quốc tế hướng ra Biển Đông của toàn bộ tiểu vùng.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Khẳng định tính ưu việt của mô hình "Tiểu đa phương thực dụng" trong việc dung hòa các quốc gia có xung đột ý thức hệ hoặc chênh lệch trình độ phát triển để đạt được lợi ích kinh tế cụ thể.
• Hàm ý phương pháp luận: Cung cấp quy trình nghiên cứu lịch sử ngoại giao kết hợp dữ liệu kinh tế không gian, có thể nhân rộng để đánh giá các cơ chế hợp tác lưu vực sông quốc tế khác.
• Hàm ý chính sách cho Việt Nam:
  • Cần nâng cấp các hiệp định vận tải (CBTA) nhằm giảm thiểu chi phí logistics phi thuế quan tại các cửa khẩu Lao Bảo, Mộc Bài, Hữu Nghị.
  • Phải gắn kết chặt chẽ cơ chế GMS với Ủy hội sông Mekong (MRC) và Hợp tác Mekong - Lan Thương (LMC) để tạo áp lực đa phương trong việc chia sẻ dữ liệu thủy văn và sử dụng bền vững tài nguyên nước.
  • Chuyển dịch định hướng từ thu hút vốn hạ tầng sang quản trị rủi ro sinh thái và phát triển kinh tế xanh tại ĐBSCL.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu: Luận án kết thúc khung thời gian khảo sát vào năm 2012 (thời điểm kỷ niệm 20 năm GMS), do đó chưa bao quát được tác động sâu rộng của Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI - 2013) cũng như Cơ chế Hợp tác Mekong - Lan Thương (LMC - thành lập 2016) do Trung Quốc dẫn dắt.
• Giới hạn nguồn dữ liệu: Nguồn tài liệu giải mật về các cuộc đàm phán chính sách ngoại giao song phương chuyên sâu giữa một số quốc gia thành viên với các đối tác ngoài khu vực còn có những hạn chế nhất định về mức độ tiếp cận.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (10-Year Research Agenda):
  1. Nghiên cứu so sánh cạnh tranh địa chính trị và thể chế giữa GMS (ADB bảo trợ) và LMC (Trung Quốc dẫn dắt) giai đoạn 2012 - 2022.
  2. Đánh giá tác động cộng hưởng của biến đổi khí hậu và chuỗi đập thủy điện đối với an ninh lương thực tiểu vùng Mekong.
  3. Khảo sát tiến trình chuyển đổi số và phát triển hành lang kinh tế số xuyên biên giới trong GMS.
  4. Đánh giá tác động của Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) đến chuỗi cung ứng dọc hành lang EWEC và NSEC.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu chiến lược, khoa Lịch sử, Quan hệ Quốc tế và Quốc tế học tại các trường đại học trong nước và khu vực. Dự báo tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về ngoại giao đa phương và địa kinh tế Đông Nam Á.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ lịch sử và thực tiễn vững chắc cho Bộ Ngoại giao, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Giao thông Vận tải trong việc đàm phán các khung hợp tác tiểu vùng giai đoạn mới và quy hoạch hệ thống hạ tầng kết nối xuyên biên giới.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Gợi mở giải pháp nâng cao hiệu quả các khu kinh tế cửa khẩu, tối ưu hóa chuỗi dịch vụ logistics dọc các tuyến hành lang kinh tế đi qua lãnh thổ Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành Lịch sử/Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận hệ thống tư liệu lịch sử được xử lý bài bản, khung lý thuyết tích hợp và các phân tích đa chiều về thể chế tiểu vùng.
• Các nhà hoạch định chính sách đối ngoại: Nhận diện rõ động thái địa chính trị của các nước lớn (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản) tại tiểu vùng Mekong để xây dựng chiến lược ứng phó linh hoạt.
• Doanh nghiệp vận tải và logistics: Nắm bắt quy hoạch tuyến hành lang kinh tế và các cam kết hiệp định vận tải xuyên biên giới để tối ưu hóa tuyến đường vận chuyển hàng hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Luận án đã hệ thống hóa và chứng minh sự vận hành của cơ chế "Chủ nghĩa tiểu đa phương dựa trên dự án" (Project-based Minilateralism) trong một không gian địa kinh tế phức tạp, nơi ADB đóng vai trò thể chế trung gian dung hòa các xung đột chính trị thời hậu Chiến tranh Lạnh để thúc đẩy liên kết khu vực.
2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?
   Khác với các nghiên cứu định lượng kinh tế đơn lẻ (Hoàng Viết Khang, 2009) hay các báo cáo dự án kỹ thuật (ADB, 2012), luận án sử dụng phương pháp phục dựng lịch sử đa tầng kết hợp phân tích đối sánh thể chế và tam giác hóa tư liệu văn kiện bang giao quốc tế, giúp làm rõ bản chất chính trị đằng sau các luồng đầu tư hạ tầng.
3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế?
   Mặc dù GMS luôn đặt mục tiêu phát triển bền vững và bảo vệ môi trường trong các tuyên bố chung, nhưng tỷ lệ phân bổ vốn thực tế giai đoạn 1992 - 2012 cho các dự án môi trường chỉ chiếm chưa đầy 3% tổng nguồn lực huy động, cho thấy sự đánh đổi nghiêm trọng giữa tăng trưởng hạ tầng cứng và an ninh sinh thái.
4. Luận án có cung cấp quy trình kiểm chứng/tái lập (Replication Protocol) không?
   Có. Toàn bộ danh mục nguồn tư liệu gốc (văn kiện Đảng, tuyên bố chung GMS, báo cáo tài chính ADB) đều được lập bảng chỉ mục với xuất xứ rõ ràng trong danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục số liệu, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập quy trình phân tích.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
   Tập trung nghiên cứu sự chuyển dịch của GMS trong thế đối trọng với cơ chế LMC của Trung Quốc, tác động của chuỗi đập thủy điện thượng nguồn đối với sự biến dạng của ĐBSCL, và việc số hóa các hành lang kinh tế xuyên biên giới.

Kết luận

1. Luận án đã phục dựng một cách khoa học, toàn diện bức tranh lịch sử 20 năm hình thành và phát triển của cơ chế GMS (1992 - 2012) từ góc độ Sử học thế giới.
2. Làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của sự ra đời GMS, gắn liền với sự phát triển của chủ nghĩa khu vực và chủ nghĩa tiểu đa phương thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.
3. Nhận diện chính xác quy luật vận động 2 giai đoạn của GMS, từ kiến tạo nền tảng dự án (1992 - 2002) sang thể chế hóa cấp cao và nâng cấp hành lang kinh tế (2002 - 2012).
4. Phân tích sâu sắc tính hai mặt của GMS: thúc đẩy vượt bậc về tăng trưởng và kết nối kinh tế, nhưng tạo ra nguy cơ lớn về bất bình đẳng phân bổ nguồn lực và an ninh nguồn nước hạ lưu.
5. Khẳng định vị trí cửa ngõ chiến lược của Việt Nam trong GMS, đồng thời cung cấp hệ thống giải pháp chính sách mang tính thực tiễn cao nhằm bảo vệ lợi ích an ninh - phát triển bền vững của quốc gia trong giai đoạn hội nhập mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án. Chương 2: Sự hình thành của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng. Chương 3: Sự tiến triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng từ năm 1992 đến năm 2012. Chương 4: Nhận xét về quá trình hình thành và phát triển của cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng từ năm 1992 đến năm 2012 và sự tham gia của Việt Nam.

7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Là một sáng kiến được khởi xướng bởi Ngân hàng Phát triển châu Á và ra đời vào tháng 10 năm 1992, sau hơn hai thập niên hình thành và phát triển, cơ chế hợp tác GMS được đánh giá là một trong những cơ chế hợp tác ở cấp độ tiểu khu vực đạt được nhiều thành công. Sự ra đời và phát triển của cơ chế hợp tác GMS đã nhận được sự quan tâm không chỉ của các cấp lãnh đạo các nước trong vùng, các đối tác lớn của khu vực và thế giới mà còn của cả các nhà nghiên cứu, các học giả trong nước và quốc tế. Các công trình khoa học của các nhà nghiên cứu, các học giả trong nước và quốc tế đã được công bố có liên quan đến vấn đề “Hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng” là khá đa dạng, gồm: sách, luận văn, luận án, kỷ yếu hội thảo khoa học, các bài báo khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành, các báo cáo nghiên cứu, đánh giá, tổng kết của các cơ quan, tổ chức có liên quan đến vấn đề này. Trong quá trình tìm kiếm tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu, thực hiện đề tài luận án, nghiên cứu sinh đã tiếp cận được một khối lượng khá lớn các công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, các học giả trong nước và quốc tế có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài luận án mà chúng tôi thực hiện.

Cụ thể, nghiên cứu sinh đã tiếp cận được hơn 100 tài liệu là các đầu sách, bài báo khoa học, bài viết trong các kỷ yếu hội thảo khoa học, 5 luận án trong nước và quốc tế, 5 luận văn thạc sĩ có liên quan đến đề tài luận án. Bên cạnh đó, còn có một số lượng khá lớn các bài viết đăng trên website của các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan đến đề tài mà chúng tôi nghiên cứu. Tuy nhiên, tùy vào mục đích nghiên cứu và góc độ tiếp cận, các công trình này có thể đề cập đến một số vấn đề, lĩnh vực trong hợp tác GMS hoặc có thể cũng chỉ đề cập đến một vấn đề, một lĩnh vực có liên quan đến hợp tác GMS. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam và ở nƣớc ngoài 1.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1. Nhóm công trình nghiên cứu bao quát chung về nhiều vấn đề trong cơ chế hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng Cho đến nay, các công trình nghiên cứu trực tiếp về vấn đề hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng, về mặt số lượng, tuy chưa nhiều nhưng cũng đã được các nhà nghiên cứu thể hiện dưới nhiều dạng công trình nghiên cứu khác nhau như sách, luận án, bài báo khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành…Tiêu biểu có thể kể đến các công trình sau đây: Trước hết là về sách, hiện nay đã có một số cuốn sách sau đây đi sâu vào trình bày về sông Mekong, Tiểu vùng sông Mekong, vấn đề hợp tác ở Tiểu vùng sông Mekong mở rộng, cụ thể là các công trình sau: Cuốn “Sông và Tiểu vùng sông Mê Kông – Tiềm năng và hợp tác quốc tế” của hai tác giả Nguyễn Trần Quế và Kiều Văn Trung xuất bản năm 2001. Với kết cấu 3 chương chính, trong công trình này, hai tác giả đã đề cập đến các vấn đề về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và tiềm năng phát triển của Tiểu vùng Mekong, những lĩnh vực và nội dung cơ bản của hợp tác kinh tế Tiểu vùng Mekong, vấn đề về hợp tác quốc tế để khai thác bền vững sông Mekong. Ngoài ra, trong công trình này các tác giả cũng đã cung cấp cho chúng ta một số phụ lục quan trọng như: Tuyên bố chung về nguyên tắc sử dụng nguồn nước ở hạ lưu sông Mekong; Hiệp định về hợp tác bền vững lưu vực sông Mekong; Các chương trình, dự án đã được tài trợ, đang thực hiện hoặc còn đang tồn đọng do chưa có nguồn tài trợ…Tuy nhiên, tính đến thời điểm công trình này xuất bản vào năm 2001 thì hợp tác GMS cũng mới chỉ diễn ra được gần 10 năm.

Vì vậy, công trình cũng mới chỉ dừng lại ở mức độ khái quát, các số liệu và các vấn đề được nghiên cứu trong công trình so với thực tiễn đã và đang diễn ra của hợp tác GMS đến thời điểm hiện nay là còn khá hạn chế. 9 Trên cơ sở những diễn tiến thực tế của tình hình hợp tác GMS và những vấn đề đã đề cập trong công trình xuất bản năm 2001, đến năm 2007, tác giả Nguyễn Trần Quế (chủ biên) tiếp tục cho xuất bản công trình “Hợp tác tiểu vùng Mekong mở rộng hiện tại và tương lai” do Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành. So với công trình “Sông và Tiểu vùng sông Mê Kông – Tiềm năng và hợp tác quốc tế” xuất bản năm 2001, công trình này đã đề cập trực tiếp đến vấn đề hợp tác tiểu vùng Mekong mở rộng. Trong công trình này, các tác giả đã hệ thống hóa ở mức độ khái quát những kết quả đạt được trong hoạt động hợp tác của GMS ở các lĩnh vực, phân tích những khó khăn, tồn tại của hợp tác GMS và tác động của nó đến phát triển kinh tế xã hội của các nước thành viên, phân tích những điều kiện mới của hợp tác GMS.

Đồng thời, tác giả cũng đưa ra dự báo, phân tích các đặc điểm, xu hướng và những ưu tiên trong hợp tác GMS trong thời gian tới. Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu khá toàn diện về vấn đề hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng. Tuy nhiên, do xuất bản vào năm 2007 và các vấn đề nghiên cứu, các số liệu tổng hợp mới chỉ dừng lại ở năm 2006 nên tính đến thời điểm hiện nay, so với thực tiễn đã và đang diễn ra của hợp tác GMS, còn có những vấn đề mà chúng tôi cho rằng cần phải tiếp tục nghiên cứu để làm sáng tỏ. Chẳng hạn như những chuyển biến về chiều rộng và chiều sâu trong hợp tác GMS hoặc là về bối cảnh quốc tế mới và sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn ở Tiểu vùng Mekong cũng như những tác động của nó đối với hợp tác GMS, … Đó là những vấn đề mà chúng tôi cho rằng cần phải tiếp tục nghiên cứu.

Nghiên cứu về văn hóa sông Mekong, tác giả Phạm Đức Dương (2007) với cuốn “Có một vùng văn hóa Mekong” đã đề cập đến lịch sử hình thành của dòng sông Mekong – được xem như sợi dây tự nhiên kết nối các quốc gia trong GMS, điều kiện phát triển nông nghiệp cho các quốc gia trên lưu vực do được hưởng lợi thế phù sa giàu có từ dòng sông, mô hình văn hóa lúa nước của cư dân sống trên lưu vực sông Mekong. Nguyễn Thị Hồng Nhung (2011) với cuốn “Vai trò của chính quyền địa phương trong hợp tác tiểu vùng Mekong mở rộng”. Trong công trình này, tác giả đã 10 phân tích và làm nổi bật về vai trò của các chính quyền địa phương ở các quốc gia Tiểu vùng Mekong trong việc tham gia quản lý, điều hành các dự án, các lĩnh vực của hợp tác GMS tại địa phương. Một công trình khác cũng đề cập đến nhiều vấn đề có liên quan đến hợp tác GMS đó là cuốn “Việt Nam và hợp tác Tiểu vùng Mekong” của Hội nghiên cứu Khoa học Đông Nam Á – Việt Nam xuất bản năm 2000.

Đây là công trình tập hợp nhiều bài viết của các tác giả nghiên cứu về nhiều vấn đề trong hợp tác ở Tiểu vùng Mekong nói chung và hợp tác GMS nói riêng, đặc biệt là quá trình hình thành và phát triển của GMS trong những năm đầu sau khi thành lập. Công trình “Tổng quan tác động của hội nhập kinh tế Tiểu vùng sông Mekong đến đói nghèo, Báo cáo cuối cùng của Việt Nam” của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương công bố năm 2008 đã đánh giá tổng quan về những tác động của hội nhập kinh tế Tiểu vùng sông Mekong đến việc xóa đói giảm nghèo của các quốc gia trong tiểu vùng. Có thể nói, các cuốn sách nêu trên là những nguồn tư liệu quan trọng để chúng tôi tham khảo, kế thừa khi nghiên cứu về đề tài của luận án. Về luận án, theo chúng tôi được biết, đến nay đã có một số luận án trực tiếp hoặc gián tiếp nghiên cứu về các vấn đề hợp tác ở Tiểu vùng Mekong nói chung và Tiểu vùng Mekong mở rộng nói riêng.

Cụ thể là một số luận án sau đây: Luận án Tiến sĩ kinh tế của Hoàng Viết Khang năm 2009 về “Hợp tác kinh tế Tiểu vùng Mekong mở rộng: Hiện trạng, định hướng và giải pháp”; Luận án Tiến sĩ lịch sử thế giới của Huỳnh Phương Anh năm 2014 nghiên cứu về “Quan hệ giữa Nhật Bản với các nước Tiểu vùng sông Mekong từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay”; Luận án Tiến sĩ lịch sử Việt Nam của Nguyễn Thị Tú Trinh năm 2018 nghiên cứu về “Hợp tác bền vững giữa Việt Nam với các nước trong Tiểu vùng sông Mekong mở rộng (1992 – 2012)”; Luận án Tiến sĩ lịch sử Việt Nam của Bùi Anh Thư năm 2020 nghiên cứu về “Quan hệ kinh tế xã hội của Việt Nam với các nước hạ nguồn sông Mekong từ năm 1802 đến năm 2018”. Đây là những luận án mà chúng tôi đã tiếp cận được trong quá trình tìm kiếm tư liệu để nghiên cứu đề tài luận án. Trong số các 11 luận án kể trên, đáng lưu ý là Luận án Tiến sĩ của Hoàng Viết Khang với đề tài “Hợp tác kinh tế Tiểu vùng Mekong mở rộng: Hiện trạng, định hướng và giải pháp”. Đây là công trình nghiên cứu về vấn đề hợp tác kinh tế - một vấn đề quan trọng trong hợp tác GMS.

Trong công trình này, tác giả đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của hợp tác kinh tế Tiểu vùng Mekong mở rộng, đánh giá thực trạng hợp tác kinh tế GMS từ năm 1992 đến năm 2009 (năm công bố Luận án) và nêu ra định hướng và một số giải pháp chủ yếu thúc đẩy hợp tác kinh tế GMS.