Tổ chức kế toán trách nhiệm trong các Tổng công ty Xây dựng thuộc Bộ Giao thông Vận tải

Nghiên cứu chuyên sâu về kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ Giao thông Vận tải. Phân tích hiệu quả và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Phú
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Văn Dược
• Trường học: Đại học Kinh tế TP HCM
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Tổ chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ Giao thông Vận tải
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về kế toán trách nhiệm trong tổng công ty xây dựng

Kế toán trách nhiệm là phương pháp quản lý kế toán dựa trên nguyên tắc phân cấp quản lý trong doanh nghiệp. Hệ thống này xác định rõ ràng trách nhiệm của từng bộ phận, từng cấp quản lý đối với các chỉ tiêu kinh tế tài chính được giao. Trong các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ Giao thông vận tải, kế toán trách nhiệm đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát chi phí, đánh giá hiệu quả sản xuất kinh doanh. Các tổng công ty xây dựng có đặc thù hoạt động phức tạp với nhiều công trình, dự án trải dài trên cả nước. Mỗi công trình là một đơn vị sản xuất riêng biệt, đòi hỏi việc quản lý chi phí phải chi tiết và chính xác. Hệ thống kế toán trách nhiệm giúp các nhà quản lý theo dõi được chi phí thực tế so với chi phí kế hoạch tại từng trung tâm trách nhiệm. Qua đó, ban lãnh đạo có cơ sở đánh giá thành quả quản lý và đưa ra quyết định điều hành phù hợp.

1.1. Định nghĩa và mục tiêu của kế toán trách nhiệm

Kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán tổ chức theo nguyên tắc phân cấp quản lý, trong đó mỗi bộ phận quản lý chịu trách nhiệm về các chỉ tiêu kinh tế tài chính được phân công. Mục tiêu chính của hệ thống này là kiểm soát chi phí, đánh giá hiệu quả quản lý và thúc đẩy động lực làm việc. Kế toán trách nhiệm giúp liên kết mục tiêu cá nhân với mục tiêu tổ chức thông qua hệ thống chỉ tiêu đánh giá rõ ràng. Mỗi trung tâm trách nhiệm được giao chỉ tiêu cụ thể về doanh thu, chi phí hoặc lợi nhuận tùy theo chức năng nhiệm vụ.

1.2. Phân loại các trung tâm trách nhiệm trong doanh nghiệp

Trong doanh nghiệp xây dựng, các trung tâm trách nhiệm được phân thành bốn loại chính. Trung tâm chi phí chỉ chịu trách nhiệm về chi phí phát sinh trong phạm vi quản lý. Trung tâm doanh thu chịu trách nhiệm về kết quả tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ. Trung tâm lợi nhuận chịu trách nhiệm cả về doanh thu và chi phí, đảm bảo mục tiêu lợi nhuận. Trung tâm đầu tư chịu trách nhiệm toàn diện về hiệu quả sử dụng vốn đầu tư. Việc phân loại này là cơ sở để xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá phù hợp cho từng bộ phận.

II. Phân tích thực trạng kế toán trách nhiệm tại các tổng công ty xây dựng Bộ GTVT

Thực trạng tổ chức kế toán trách nhiệm tại các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ Giao thông vận tải cho thấy nhiều tồn tại cần khắc phục. Đặc thù hoạt động xây dựng với các công trình kéo dài nhiều năm, trải rộng địa bàn gây khó khăn cho việc tập hợp và phân tích chi phí. Nhiều tổng công ty chưa xây dựng được hệ thống chỉ tiêu đánh giá rõ ràng cho từng trung tâm trách nhiệm. Việc xác định các trung tâm trách nhiệm chưa phản ánh đúng bản chất hoạt động quản lý. Hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm còn đơn giản, chưa cung cấp đầy đủ thông tin phục vụ đánh giá và ra quyết định. Mối liên kết giữa kế toán trách nhiệm với chiến lược phát triển của doanh nghiệp còn lỏng lẻo. Nhân sự làm công tác kế toán tại các công trình chưa được đào tạo bài bản về nguyên tắc kế toán trách nhiệm. Việc áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý chi phí theo trung tâm trách nhiệm còn hạn chế.

2.1. Đặc điểm hoạt động xây dựng ảnh hưởng đến tổ chức kế toán

Hoạt động xây dựng có nhiều đặc điểm riêng biệt tác động đến tổ chức kế toán trách nhiệm. Sản phẩm xây dựng là các công trình cố định, không thể di chuyển, mỗi công trình có thiết kế riêng biệt. Thời gian thi công kéo dài từ vài tháng đến nhiều năm, gây khó khăn cho việc xác định chi phí từng kỳ. Địa bàn thi công trải rộng khắp cả nước, từ thành thị đến vùng sâu vùng xa. Mỗi công trình được tổ chức như một đơn vị sản xuất độc lập với bộ máy quản lý riêng. Những đặc điểm này đòi hỏi hệ thống kế toán phải linh hoạt, đáp ứng yêu cầu quản lý tại từng công trình.

2.2. Những vấn đề tồn tại trong hệ thống kế toán trách nhiệm hiện tại

Hệ thống kế toán trách nhiệm tại các tổng công ty xây dựng Bộ GTVT tồn tại nhiều vấn đề bất cập. Việc xác định trung tâm trách nhiệm chưa rõ ràng, còn chồng chéo chức năng giữa các bộ phận. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá chưa đầy đủ, thiên về chỉ tiêu tài chính mà thiếu chỉ tiêu phi tài chính. Báo cáo kế toán trách nhiệm chưa thường xuyên, thiếu tính kịp thời phục vụ quản lý. Mức độ phân cấp quyền hạn và trách nhiệm chưa cân đối giữa tổng công ty và các đơn vị thành viên. Công tác phân tích chênh lệch giữa thực tế và kế hoạch chưa được thực hiện đầy đủ.

III. Giải pháp hoàn thiện kế toán trách nhiệm cho tổng công ty xây dựng thuộc Bộ GTVT

Hoàn thiện hệ thống kế toán trách nhiệm đòi hỏi tiếp cận tổng thể trên nhiều phương diện. Trước tiên, cần xác lập lại cơ cấu tổ chức các trung tâm trách nhiệm phù hợp với đặc thù hoạt động xây dựng. Mỗi công trình, mỗi ban quản lý dự án cần được xác định là trung tâm trách nhiệm độc lập với chỉ tiêu đánh giá cụ thể. Thứ hai, xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá toàn diện kết hợp chỉ tiêu tài chính và phi tài chính. Áp dụng mô hình Knowledge Management Star giúp liên kết mục tiêu chiến lược với hoạt động hàng ngày. Thứ ba, thiết kế hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm đầy đủ, kịp thời phục vụ quản lý. Thứ tư, đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin để tự động hóa việc thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu kế toán. Cuối cùng, đào tạo nâng cao năng lực đội ngũ kế toán viên tại các công trình, dự án. Các giải pháp này cần được triển khai đồng bộ và có lộ trình thực hiện hợp lý.

3.1. Xác lập mô hình tổ chức và điều kiện vận hành kế toán trách nhiệm

Mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm cần phù hợp với cơ cấu quản lý của tổng công ty xây dựng. Tại cấp tổng công ty, xác định các trung tâm trách nhiệm theo lĩnh vực hoạt động như xây dựng dân dụng, xây dựng cầu đường, xây dựng thủy lợi. Tại cấp công ty thành viên, phân chia trung tâm trách nhiệm theo công trình, dự án cụ thể. Điều kiện vận hành bao gồm hệ thống định mức kinh tế kỹ thuật, đơn giá xây dựng và quy trình quản lý chi phí chuẩn. Mỗi trung tâm trách nhiệm cần có người quản lý chịu trách nhiệm trước cấp trên về kết quả hoạt động.

3.2. Vận dụng mô hình KM Star trong đánh giá hiệu quả quản lý

Mô hình Knowledge Management Star được áp dụng để đánh giá toàn diện hiệu quả quản lý các trung tâm trách nhiệm. Mô hình này vượt qua giới hạn của các chỉ tiêu tài chính truyền thống bằng cách xem xét năm khía cạnh: tài chính, khách hàng, quy trình nội bộ, học hỏi và phát triển, tri thức. Đối với doanh nghiệp xây dựng, chỉ tiêu khách hàng bao gồm mức độ hài lòng của chủ đầu tư, chất lượng công trình. Chỉ tiêu quy trình nội bộ đánh giá tiến độ thi công, an toàn lao động, tiết kiệm vật tư. Mô hình KM Star giúp liên kết mục tiêu chiến lược với hoạt động quản lý hàng ngày tại từng công trình.

IV. Kết luận và ứng dụng kế toán trách nhiệm trong thực tiễn quản lý

Kế toán trách nhiệm là công cụ quản lý hiệu quả cho các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ Giao thông vận tải. Hệ thống này giúp kiểm soát chi phí, đánh giá thành quả quản lý và thúc đẩy động lực làm việc tại các trung tâm trách nhiệm. Kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng kế toán trách nhiệm mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Nhà quản lý có cơ sở đánh giá khách quan năng lực điều hành của từng cấp quản lý. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá rõ ràng giúp người lao động hiểu rõ mục tiêu và trách nhiệm của mình. Việc vận dụng mô hình KM Star nâng cao hiệu quả đánh giá bằng cách xem xét đa chiều các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh. Tuy nhiên, để kế toán trách nhiệm phát huy hiệu quả, cần đảm bảo các điều kiện về hạ tầng công nghệ, năng lực nhân sự và sự cam kết của ban lãnh đạo. Các tổng công ty xây dựng cần xây dựng lộ trình triển khai phù hợp với điều kiện thực tế của đơn vị mình.

4.1. Ý nghĩa thực tiễn của kế toán trách nhiệm đối với doanh nghiệp xây dựng

Kế toán trách nhiệm mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn cho doanh nghiệp xây dựng. Hệ thống này giúp nâng cao hiệu quả quản lý chi phí tại từng công trình, dự án. Nhà quản lý có công cụ đánh giá chính xác kết quả hoạt động của từng bộ phận, từng cá nhân. Kế toán trách nhiệm tạo cơ chế khuyến khích người lao động hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Thông tin từ hệ thống kế toán trách nhiệm phục vụ đắc lực cho công tác lập kế hoạch, kiểm soát và ra quyết định. Doanh nghiệp xây dựng áp dụng hiệu quả hệ thống này sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.

4.2. Định hướng phát triển và áp dụng trong tương lai

Trong tương lai, kế toán trách nhiệm tại các tổng công ty xây dựng cần được phát triển theo hướng hiện đại hóa. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, phần mềm quản lý giúp tự động hóa quy trình thu thập và xử lý dữ liệu. Tích hợp kế toán trách nhiệm với hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp ERP tạo ra nền tảng quản lý thống nhất. Mở rộng áp dụng các chỉ tiêu đánh giá bền vững, bao gồm trách nhiệm môi trường và xã hội. Đào tạo nâng cao năng lực đội ngũ kế toán viên để đáp ứng yêu cầu quản lý ngày càng cao. Các tổng công ty cần chủ động học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển trong lĩnh vực kế toán quản trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị. Kế toán trách nhiệm xuất phát từ sự phân quyền trách nhiệm của nhà quản trị. Cơ sở của sự phân quyền phụ thuộc vào quyết định của nhà quản trị, thái độ, quy mô, đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh và các yếu tố khác.

Từ khi được hình thành đến nay, kế toán trách nhiệm đã được vận dụng và có những đóng góp đáng kể vào sự thành công của nhiều doanh nghiệp, các tập đoàn kinh tế … trên khắp thế giới. Càng ngày, kế toán trách nhiệm càng có vai trò và vị trí quan trọng trong quản lý ở các doanh nghiệp trên thế giới. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, kế toán quản trị nói chung và kế toán trách nhiệm nói riêng là một lĩnh vực vẫn còn khá mới mẽ. Tổng công ty xây dựng là một đơn vị có nhiều công ty thành viên hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Phạm vi hoạt động của Tổng công ty xây dựng trải rộng, cơ chế quản lý tài chính đối với các công ty thành viên cũng khá đa dạng nên việc đánh giá thành quả quản lý của từng đơn vị, bộ phận, cá nhân ở các công ty và toàn bộ Tổng công ty vẫn còn nhiều bất cập. Bên cạnh đó, chất lượng các công trình xây dựng hiện nay có thể nói rất thấp, không đảm bảo đúng thiết kế và thật đáng báo động. Công trình xây dựng đường mới vừa làm xong chưa bàn giao đã xuống cấp, Công trình Thủy điện Sông Tranh 2 bị rò rỉ nước ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng 40.000 người dân sinh sống trong vùng, Công trình Thủy điện Ia Krêl vỡ đập do thấm nước, lỗi kỹ thuật … những thông tin như vậy tràn lan trên các mặt báo thường ngày. Thực trạng thất thoát, lãng phí và tiêu cực trong xây dựng cơ bản đã được đăng tải nhiều trên các phương tiện truyền thông và tại nhiều diễn đàn, gây nhức nhối trong toàn xã hội.

Thi công không đảm bảo khối lượng theo thiết kế được phê duyệt hoặc thi công không đúng thiết kế dẫn đến phải phá đi làm lại; sử dụng vật liệu không đảm bảo chất lượng; khai khống khối lượng; ăn bớt vật liệu, chất lượng công trình không đảm bảo. gây lãng phí lớn trong quá trình thi công các công trình xây dựng. Ngoài ra, công tác tổ chức thi công các công trình xây dựng hiện nay đang gây ra một số Trang 2 vấn đề tác động đến môi trường và xã hội. Điển hình là các vụ việc người dân bức xúc vì bụi do các đơn vị thi công gây ra đã chặn đường không cho xe, máy đơn vị thi công làm chậm trễ tiến độ; không chịu hợp tác di dời… , thậm chí tiêu cực đến mức đã đập phá trụ sở làm việc của đơn vị thi công.

Tuy nhiên, những vấn đề nêu trên không dễ gì tìm thấy được đối tượng hay bộ phận nào chịu trách nhiệm cũng như các công ty phải tiêu tốn thêm nhiều chi phí cho việc khắc phục hậu quả. Cạnh tranh toàn cầu ngày càng diễn ra gay gắt cộng với những thay đổi không ngừng của khoa học công nghệ, môi trường cạnh tranh dẫn đến các hệ thống kiểm soát cũ không đủ khả năng đáp ứng nếu không chịu cập nhật, điều chỉnh. Nhu cầu cung cấp thông tin cho nhà quản lý trong quá trình ra quyết định hiện nay bên cạnh các chỉ tiêu tài chính còn phải xét đến các chỉ tiêu phi tài chính …Trong báo cáo quốc gia về Thực hiện phát triển bền vững ở Việt Nam tại Hội nghị cấp cao của Liên hợp quốc về phát triển bền vững (RIO + 20), mục tiêu tổng quát của Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam là “Đạt được sự đầy đủ về vật chất, sự giàu có về tinh thần và văn hóa, sự bình đẳng của các công dân và sự đồng thuận của xã hội, sự hài hòa giữa con người và tự nhiên; phát triển phải kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa được ba mặt là phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường”. Đây chính là trách nhiệm và thách thức lớn đặt ra cho các doanh nghiệp trong nước nói chung và các công ty xây dựng nói riêng.

Vì vậy, trong tiến trình phát triển và hội nhập, vấn đề bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống … đòi hỏi các đơn vị thi công xây lắp phải chủ động quan tâm, đánh giá trách nhiệm quản lý của các bộ phận có liên quan đến các vấn đề trên. Để thực hiện được những vấn đề và các yêu cầu nêu trên, cần thiết phải có một công cụ kiểm soát hữu hiệu giúp cho nhà quản lý thực hiện việc kiểm soát quản lý trong môi trường cạnh tranh toàn cầu hiện nay; phù hợp với xu thế hội nhập, phát triển bền vững. Tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng là một trong những công cụ cần thiết có thể đáp ứng được các yêu cầu của thực tiễn, phù hợp với xu thế hiện nay. Trang 3 Xuất phát từ những yêu cầu cần thiết, khách quan đã nêu trên, tác giả đã quyết định chọn đề tài “Tổ chức kế toán trách nhiệm trong các Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải” làm đề tài nghiên cứu cho luận án của mình.

Tổng quan về tình hình nghiên cứu kế toán trách nhiệm 2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Nhu cầu về thông tin để hoạch định và kiểm soát tài chính hoạt động sản xuất kinh doanh đã thúc đẩy sự hình thành kế toán trách nhiệm (Responsibility Accounting). Từ khi Robert Anthony giới thiệu quyển sách kế toán quản trị năm 1956 tập trung vào ba vấn đề chính: giới thiệu kế toán quản trị là gì, làm thế nào có thể hệ thống và phân tích vấn đề mới để ra quyết định, giới thiệu các công cụ kiểm soát chi phí thích hợp, các nghiên cứu tiếp theo sau về kế toán quản trị nói chung, kế toán trách nhiệm nói riêng được nhiều sự quan tâm, nghiên cứu của các chuyên gia, nhà khoa học. Kellogg (1962) thông qua công trình “Fundamentals of Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “National Association of Accountants” đã trình bày những nghiên cứu về sự phát triển của kế toán trách nhiệm trong mối quan hệ giữa kế toán trách nhiệm với cơ cấu tổ chức, kế toán trách nhiệm với kế toán chi phí, kế toán trách nhiệm với ngân sách, kế toán trách nhiệm với kiểm soát chi phí.

Kế toán trách nhiệm có mối quan hệ chặt chẽ với phân cấp quản lý và với kế toán chi phí. Nguyên tắc để thiết lập một hệ thống kế toán trách nhiệm là phải phân chia tổ chức thành các bộ phận, đơn vị theo từng chức năng cụ thể; phân công trách nhiệm cho các bộ phận đã được phân chia; yêu cầu các bộ phận này phải lập các báo cáo và thực hiện giám sát từng cấp quản lý. Ngoài ra, tác giả cũng đề cập đến hệ thống kế toán chi phí được sử dụng như là công cụ quản lý, trước hết phải gán trách nhiệm cho từng khoản chi phí. Để kiểm soát được chi phí thì cần phải tìm hiểu và xác định được nguồn gốc phát sinh chi phí.

Vogel (1962) cũng đã bàn về kế toán trách nhiệm thông qua công trình “Rudiments of Responsibility Accounting in Public Utilities” đăng trên tạp chí “National Association of Accountants”. Kế toán trách nhiệm trước hết được sử dụng để kiểm soát chi phí. Tác giả đã đề cập đến việc xây dựng và thiết lập Trang 4 hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp. Kế toán trách nhiệm được thiết kế phù hợp với cơ cấu tổ chức của từng doanh nghiệp, tùy thuộc vào quy mô hoạt động mà phân cấp quản lý.

Kế toán trách nhiệm phải được xây dựng trên cơ sở phân cấp quản lý nhằm thu thập thông tin cũng như kiểm soát thông tin tại các bộ phận, từ đó cung cấp thông tin cho nhà quản trị ra quyết định một cách có hiệu quả. Việc làm này theo tác giả là không hề đơn giản. Gordon đã thông qua công trình “Toward a Theory of Responsibility Accounting System” đăng trên tạp chí “National Association of Accountants” đã trình bày những nghiên cứu về lý thuyết của hệ thống kế toán trách nhiệm. Cơ sở của hệ thống kế toán trách nhiệm là lý thuyết kinh tế về tổ chức.

Kế toán trách nhiệm chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp có phân cấp quản lý và có tổ chức. Lý thuyết tổ chức được quan tâm trong mối quan hệ với phân quyền. Vì vậy, nghiên cứu về kế toán trách nhiệm là nghiên cứu đến vấn đề về kinh tế lẫn xã hội. - Tác giả Ahmed Belkaoui (1981) thông qua công trình “The Relationship between self – disclosure Style and Attitude to Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “Organization and Society, Vol.6, N4, P 181-189” đã trình bày những nghiên cứu chuyên sâu về khái niệm, điều kiện thực hiện kế toán trách nhiệm trong tổ chức với phương pháp nghiên cứu cụ thể.

Nhiều khái niệm mới liên quan đến kế toán trách nhiệm cũng được tác giả làm rõ như trung tâm trách nhiệm, trung tâm chi phí … Tác giả cũng đã nhấn mạnh rằng nhân tố con người, nhân tố cá nhân đóng vai trò quan trọng trong sự thành công của hệ thống kế toán trách nhiệm vì nhà quản lý phải tự chịu trách nhiệm về hiệu quả của đơn vị mình. - Bên cạnh các nghiên cứu về lý thuyết, các nghiên cứu thực nghiệm về kế toán trách nhiệm cũng dần dần được triển khai, ứng dụng.Bloomfield Rod Coombs, David J. Cooper, David Rea đã nghiên cứu, phân tích hệ thống thông tin quản lý trong bệnh viện tại Anh qua công trình “Machines and Manoeuvres: Responsibility Accounting and the Construction of Hospital Information Systems”. Năm 1977, tác giả Shih, Michael SH đã thực hiện quá trình điều tra làm thế nào các công ty thiết kế hệ thống đánh giá hiệu năng cho các nhà Trang 5 quản lý cây trồng qua công trình “Responsibility Accounting and Controllability: Determinants of Performance Evaluation Systems for Plant Managers in Canada” … - Bổ sung và nhấn mạnh thêm các nghiên cứu về kế toán trách nhiệm, các tác giả Rick Antle và Joel S.

Demski (1998) thông qua công trình “The Controllability Principle in Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “The Accounting review, Vol. 63, No 4, P 700-718” đã làm sáng tỏ nguyên tắc có thể kiểm soát được trong kế toán trách nhiệm là như thế nào. Okoye (2009) thông qua công trình “Improvement of Managerial Performance in Manufactoring Organizations: An Application of Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “Journal of Management Sciences, Vol.