Luận Án Tiến Sĩ Ngôn Ngữ Học: Đối Chiếu Thuật Ngữ Xã Hội Học Anh - Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh - Việt, phân tích sự tương đồng và khác biệt trong hệ thống thuật ngữ chuyên ngành.

• Tác giả: Ngô Thị Thanh Vân
• Người hướng dẫn: GS.TS Lê Quang Thiêm
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh - Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận của luận án

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam. Luận án tiến sĩ này nhấn mạnh tầm quan trọng của thuật ngữ xã hội học trong việc phản ánh sự phát triển của ngành khoa học này. Nghiên cứu thuật ngữ không chỉ là việc xác định và phân loại các thuật ngữ mà còn là việc hiểu rõ các khái niệm mà chúng đại diện. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những năm 1930 đến nay, với sự đóng góp của nhiều nhà khoa học nổi tiếng. Đặc biệt, các nghiên cứu về ngôn ngữ học đối chiếu và lý thuyết định danh đã tạo ra nền tảng vững chắc cho việc phân tích và so sánh thuật ngữ giữa các ngôn ngữ khác nhau. Việc xây dựng một hệ thống thuật ngữ chuẩn mực là cần thiết để phục vụ cho sự phát triển của ngành xã hội học tại Việt Nam.

1.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới

Nghiên cứu về thuật ngữ đã bắt đầu từ lâu, nhưng chỉ gần đây mới được thực hiện một cách hệ thống. Thuật ngữ học hiện đại đã hình thành từ những năm 1930, với sự đóng góp của nhiều nhà khoa học. Các giai đoạn phát triển của thuật ngữ học bao gồm giai đoạn hình thành, cấu trúc, bùng nổ và phát triển. Mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng, phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu và phương pháp nghiên cứu. Các nhà khoa học từ nhiều quốc gia đã đóng góp vào việc xây dựng lý thuyết và phương pháp nghiên cứu thuật ngữ, từ đó tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc phát triển thuật ngữ học trên toàn cầu.

1.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về thuật ngữ xã hội học còn khá mới mẻ và chưa được chú trọng đúng mức. Mặc dù ngành xã hội học đã được đưa vào giảng dạy từ những năm 1990, nhưng hệ thống thuật ngữ vẫn còn hạn chế. Việc nghiên cứu và chuẩn hóa thuật ngữ xã hội học là cần thiết để đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành. Các công trình nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào việc dịch thuật ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt mà chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu hệ thống thuật ngữ giữa hai ngôn ngữ này. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một nghiên cứu toàn diện về đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh - Việt.

II. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ xã hội học Anh Việt

Chương này tập trung vào việc phân tích và đối chiếu cấu tạo của thuật ngữ xã hội học trong hai ngôn ngữ Anh và Việt. Việc hiểu rõ cấu tạo của thuật ngữ không chỉ giúp nhận diện các thành tố cấu thành mà còn làm rõ cách thức mà các khái niệm được biểu đạt trong từng ngôn ngữ. Nghiên cứu ngôn ngữ cho thấy rằng thuật ngữ xã hội học có thể được phân loại thành từ đơn, từ ghép và cụm từ. Mỗi loại thuật ngữ đều có những đặc điểm riêng về cấu trúc và ngữ nghĩa. Việc đối chiếu cấu tạo thuật ngữ giữa hai ngôn ngữ sẽ giúp xác định những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó góp phần vào việc chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ xã hội học tiếng Việt.

2.1 Đặc điểm cấu tạo thuật ngữ xã hội học

Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ xã hội học bao gồm các thành tố chính và phụ. Các thuật ngữ thường được hình thành từ các từ gốc, kết hợp với các tiền tố và hậu tố để tạo ra nghĩa mới. Việc phân tích cấu tạo giúp nhận diện các mô hình kết hợp từ, từ đó hiểu rõ hơn về cách thức mà các khái niệm được hình thành và phát triển trong ngôn ngữ. Sự khác biệt trong cấu tạo thuật ngữ giữa tiếng Anh và tiếng Việt cũng phản ánh sự khác nhau trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nghiên cứu và đối chiếu thuật ngữ trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

2.2 Tương đồng và khác biệt về cấu tạo

Việc đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học giữa tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy nhiều điểm tương đồng, nhưng cũng không ít khác biệt. Trong khi tiếng Anh thường sử dụng các từ ghép phức tạp, tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các cụm từ đơn giản hơn. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức dịch thuật mà còn đến việc hiểu và áp dụng các khái niệm trong thực tiễn. Việc nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt này sẽ giúp các nhà nghiên cứu và giảng viên có cái nhìn sâu sắc hơn về cách thức mà các thuật ngữ xã hội học được sử dụng và phát triển trong từng ngôn ngữ.

III. Đối chiếu đặc trưng định danh thuật ngữ xã hội học Anh Việt

Chương này phân tích các đặc trưng định danh của thuật ngữ xã hội học trong hai ngôn ngữ. Đặc trưng định danh không chỉ liên quan đến cách thức mà thuật ngữ được sử dụng trong ngữ cảnh mà còn phản ánh cách mà các khái niệm được hiểu và áp dụng trong thực tiễn. Việc đối chiếu các đặc trưng định danh sẽ giúp làm rõ hơn về vai trò của thuật ngữ trong việc truyền đạt tri thức và thông tin trong lĩnh vực xã hội học. Các thuật ngữ không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn là cầu nối giữa các khái niệm và thực tiễn xã hội.

3.1 Đặc trưng định danh thuật ngữ

Đặc trưng định danh của thuật ngữ xã hội học thể hiện qua cách mà các thuật ngữ được sử dụng để biểu đạt các khái niệm cụ thể. Mỗi thuật ngữ không chỉ mang ý nghĩa ngữ nghĩa mà còn chứa đựng các giá trị văn hóa và xã hội. Việc phân tích đặc trưng định danh giúp nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến cách thức mà thuật ngữ được hiểu và áp dụng trong từng ngữ cảnh. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc giảng dạy và nghiên cứu xã hội học, nơi mà sự chính xác và rõ ràng trong việc sử dụng thuật ngữ là rất cần thiết.

3.2 Các phạm vi nội dung chính của thuật ngữ xã hội học

Các phạm vi nội dung chính của thuật ngữ xã hội học bao gồm các khái niệm về hành động xã hội, tổ chức xã hội, và các hiện tượng xã hội khác. Việc đối chiếu các phạm vi này giữa tiếng Anh và tiếng Việt sẽ giúp làm rõ hơn về cách mà các khái niệm này được hiểu và áp dụng trong từng ngôn ngữ. Sự khác biệt trong cách định danh và sử dụng thuật ngữ có thể ảnh hưởng đến cách mà các nhà nghiên cứu và giảng viên truyền đạt kiến thức cho sinh viên và cộng đồng. Do đó, việc nghiên cứu và đối chiếu các phạm vi nội dung này là rất cần thiết để nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực xã hội học.

IV. Kiểm định và chuẩn hóa kết quả đối dịch thuật ngữ xã hội học Anh Việt

Chương này tập trung vào việc kiểm định và chuẩn hóa các thuật ngữ xã hội học giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Việc kiểm định không chỉ giúp xác định tính chính xác của các thuật ngữ mà còn đảm bảo rằng chúng được sử dụng một cách nhất quán trong các tài liệu và nghiên cứu. Chuẩn hóa thuật ngữ là một bước quan trọng trong việc xây dựng hệ thống thuật ngữ khoa học, giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực xã hội học. Các biện pháp chuẩn hóa sẽ được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu và phân tích các thuật ngữ.

4.1 Tương đương dịch thuật

Tương đương dịch thuật là một khái niệm quan trọng trong việc chuyển dịch thuật ngữ xã hội học từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Việc xác định các thuật ngữ tương đương không chỉ giúp đảm bảo tính chính xác mà còn giúp người đọc dễ dàng hiểu và áp dụng các khái niệm trong thực tiễn. Các phương pháp kiểm định sẽ được áp dụng để đánh giá tính chính xác và độ tin cậy của các thuật ngữ được dịch, từ đó đề xuất các biện pháp cải thiện và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ xã hội học tiếng Việt.

4.2 Chuẩn hóa thuật ngữ xã hội học

Chuẩn hóa thuật ngữ xã hội học là một nhiệm vụ cần thiết để đảm bảo rằng các thuật ngữ được sử dụng một cách nhất quán và chính xác trong các tài liệu và nghiên cứu. Việc chuẩn hóa không chỉ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc giảng dạy và học tập trong lĩnh vực xã hội học. Các biện pháp chuẩn hóa sẽ được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu và phân tích các thuật ngữ, nhằm xây dựng một hệ thống thuật ngữ khoa học và chuẩn mực cho ngành xã hội học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu một 11 khuynh hướng mới nghiên cứu về đặc điểm cấu tạo về thuật ngữ. Công trình này không dừng lại ở các vấn đề lý luận chung về thuật ngữ mà đưa ra được những đánh giá xác đáng về cấu tạo và đặc điểm, góp phần vào việc xây dựng, thống nhất các vấn đề cụ thể trong một hệ thuật ngữ cụ thể. Tiếp đó là một số bài viết về chuẩn hoá thuật ngữ và xử lý thuật ngữ là từ nước ngoài sang tiếng Việt. Đây là các công trình nghiên cứu có tính chất chuyên sâu, tổng kết một số vấn đề lý luận cơ bản về thuật ngữ học, những vấn đề lý luận và thực tiễn của từ điển học thuật ngữ ở Việt Nam và nước ngoài, quan điểm mới về chuẩn hoá thuật ngữ.

Bên cạnh các công trình nghiên cứu lí luận về thuật ngữ, một số công trình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam tiếp tục theo hướng khai thác đặc điểm cấu tạo, đối chiếu thuật ngữ tiếng Việt với thuật ngữ tiếng nước ngoài, chuẩn hoá thuật ngữ tiếng Việt trong một số ngành khoa học cụ thể. Năm 2000, Nguyễn Thị Bích Hà trong công trình nghiên cứu “So sánh cách cấu tạo thuật ngữ kinh tế thương mại trong tiếng Nhật và tiếng Việt hiện đại” đã phân tích, đối chiếu làm sáng tỏ đặc trưng về phương diện cấu tạo hệ thống thương mại trong hai ngôn ngữ Nhật và Việt để đề xuất phương hướng, biện pháp xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ thương mại tiếng Việt. [22] Tiếp theo là một số công trình nghiên cứu chuyên sâu về thuật ngữ của một ngành khoa học cụ thể. Có thể nhận thấy, mục đích của các công trình trên đều là xây dựng và chuẩn hoá hệ thuật ngữ của một ngành khoa học cụ thể.

Các công trình này tập trung chủ yếu vào việc phân tích đặc điểm cấu tạo, đối chiếu mô hình cấu tạo, định danh của thuật ngữ tiếng Việt và so sánh chúng với thuật ngữ nước ngoài và cách phiên chuyển các thuật ngữ nước ngoài sang tiếng Việt.Như vậy, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu đối chiếu hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Anh với tiếng Việt. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ xã hội học trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ xã hội học trên thế giới Xã hội học là khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội chung, và đặc thù của sự phát triển và vận hành của hệ thống xã hội xác định về mặt lịch sử; là khoa học về các cơ chế tác động và các hình thức biểu hiện của các quy luật đó trong các hoạt động của cá nhân, các nhóm xã hội, các giai cấp và các dân tộc. Các nhà xã hội học Anh cũng đã khẳng định "Xã hội học không chỉ đơn thuần là một ngành khoa học lý giải và phân tích đời sống xã hội, mà còn là phương tiện thay đổi xã hội".

[dẫn theo Wikipedia] Vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, ngành xã hội học ra đời và đưa vào giảng dạy ở trường đại học một số quốc gia như Mỹ, Anh, Đức, Pháp…Cùng với sự phát triển của ngành hệ thuật ngữ xã hội học cũng từng bước được hoàn thiện. Sự hợp tác quốc tế về xã hội học bắt đầu năm 1893 khi Rene Worms thành lập viện xã hội học quốc tế. Năm 1949, sự lớn mạnh của ngành xã hội học được đánh dấu bằng sự ra đời của Hiệp hội xã hội học thế giới (ISA). Ngày nay, xã hội học được nghiên cứu và học tập ở các châu lục và rất nhiều trường đại học lớn trên thế giới.

Nước Anh là một thành viên của viện nghiên cứu thuật ngữ quốc tế (IITF) được thành lập năm 1989 với hơn 100 thành viên từ 40 quốc gia. Các nhà nghiên cứu Anh đã triển khai các nghiên cứu về thuật ngữ tập trung vào các nội dung sau: quan điểm về thuật ngữ của các nhà thuật ngữ học; các định nghĩa về thuật ngữ, phân biệt hệ thống thuật ngữ với hệ thống từ vựng; các tiêu chuẩn để đánh giá thuật ngữ và tạo thuật ngữ; hình thành mạng lưới trung tâm tiêu chuẩn để đánh giá, thẩm định thuật ngữ trong cả nước về cả lĩnh vực tự nhiên và xã hội. Tuy vậy, đến nay chưa có công trình nghiên cứu lý luận nào dành cho thuật ngữ xã hội học. Ở Anh, việc nghiên cứu thuật ngữ xã hội học chú trọng vào giải thích các khái niệm, các vấn đề của xã hội học.

Đây là thành quả của các công trình nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng về thuật ngữ học và từ điển học. Nổi bật là các cuốn từ điển của các tác giả William Outhwaite, Tom Bottomore, David 13 Jary- Julia Jary, Bryan S. Turner, John Scott, Gordon Marshall. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ xã hội học ở ViệtNam Sự phát triển của xã hội học ở Việt Nam là một bước tiến với rất nhiều chặng đường khác nhau.

Ngay từ những năm 60 của thế kỷ XX tri thức xã hội học đã được nghiên cứu, giảng dạy ở miền Nam Việt Nam, tuy đối tượng tiếp cận không nhiều, nhưng nó đã tạo ra được một tiền lệ cho việc nghiên cứu xã hội học ở Việt Nam về sau. Đến năm 1977, Ban Xã hội học - tiền thân của Viện Xã hội học ngày nay thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam được thành lập, đã tạo cơ sở cho sự phát triển của xã hội học Việt Nam, trong đó có việc thúc đẩy biên soạn và giảng dạy Xã hội học đại cương tại các Viện, trường Đại học, cao đẳng trong cả nước. Bước sang đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, Tạp chí Xã hội học ra đời (1983), thuộc Viện Xã hội học là một sự kiện quan trọng nhằm tạo ra một diễn đàn học thuật về xã hội học ở Việt Nam. Chính điều này đã thúc đẩy không chỉ các nghiên cứu xã hội học mà còn cả công tác biên soạn và giảng dạy xã hội học đại cương.

Bên cạnh nhiệm vụ nghiên cứu, hợp tác đào tạo và dịch thuật cũng được chú trọng. Việc biên soạn và giảng dạy xã hội học ở Việt Nam trong thời gian này đã được xúc tiến ở khá nhiều nơi trên cả nước. Đến năm 1991, Khoa Xã hội học-Tâm lý của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, cơ sở đào tạo cử nhân Xã hội học chính quy đầu tiên trong cả nước được thành lập đã đánh dấu một bước phát triển xã hội học ở nước ta. Xã hội học đã khẳng định vị thế quan trọng của mình trong hệ thống các ngành khoa học và ngày càng được xã hội quan tâm.

Bước sang thế kỷ mới, ngành xã hội học cũng đã có những bước chuyển mình, dần trưởng thành và khẳng định được vai trò, vị trí của mình trong xã hội. Những thành tựu to lớn của các nghiên cứu xã hội học thực nghiệm với nhiều đề tài được triển khai, mang lại những kết quả hết sức ý nghĩa cho các nhà quản lý xã hội, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước. Ngoài việc biên soạn công tác dịch thuật các tài liệu về xã hội học cũng không ngừng được đẩy mạnh. Không chỉ có các Viện nghiên cứu, mà các trường đại học cũng tham gia tích 14 cực vào hoạt động này.

Việc biên soạn và dịch thuật các tài liệu xã hội học đại cương phục vụ cho công tác giảng dạy cho thấy phần nào sự phát triển cả về sự phổ biến lẫn chiều sâu tri thức. Tuy vậy, các công trình nghiên cứu về thuật ngữ xã hội học chưa nhiều. Có thể nhận thấy các công trình nghiên cứu về thuật ngữ xã hội học là các cuốn từ điển giải thích được các tác giả Nguyễn Khắc Viện, Thanh Lê, Nguỵ Hữu Tâm, Bùi Thế Cường biên soạn hoặc chuyển dịch từ tiếng Đức, Anh sang tiếng Việt. Xem [2], [4], [10], [15] phần ngữ liệu nghiên cứu.

Các công trình nghiên cứu về thuật ngữ xã hội học ở Việt Nam có số lượng khá khiêm tốn và số lượng thuật ngữ xã hội học được chuyển dịch từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt chưa nhiều. Việc vay mượn thuật ngữ tiếng Anh nói chung còn khá phổ biến. Bên cạnh đó, đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Anh và tiếng Việt. Để thực hiện tốt vai trò quan trọng của mình trong sự phát triển của xã hội, cũng như để ngày càng phát triển lớn mạnh, xã hội học đặc biệt là hệ thuật ngữ xã hội học cần được nghiên cứu sâu rộng hơn cả về lý luận và thực tiễn.

Chính vì các lí do này, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu “Đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh-Việt” để nghiên cứu đối chiếu.1 Thuật ngữ và các khái niệm liên quan 1. Khái niệm thuật ngữ Cho đến nay, các nhà ngôn ngữ học thế giới và Việt Nam đưa ra nhiều quan niệm về thuật ngữ. Xuất phát từ cách nhìn khác nhau mà các nhà khoa học đã đưa ra cách hiểu khác nhau về thuật ngữ. Từ góc độ ngôn ngữ học, các nhà nghiên cứu đưa ra định nghĩa thuật ngữ gắn với nội dung khái niệm mà nó biểu thị.

Một số tác giả lại lấy chức năng của thuật ngữ tạo nét khu biệt hình thành khái niệm của nó. Đại diện cho xu hướng định nghĩa thuật ngữ gắn với khái niệm mà nó biểu đạt là các nhà nghiên cứu Xô Viết. Danilenko cho rằng “Thuật ngữ dù là từ (ghép hay đơn) hay cụm từ đều là một ký hiệu mà một khái niệm tương ứng với nó” và “Bản chất của thuật ngữ với tư cách là một khái niệm hoàn 15 toàn không trùng với từ thông thường của ngôn ngữ toàn dân”. Hay “Thuật ngữ gọi tên khái niệm chuyên môn.

Đặc trưng của khái niệm này là ở chỗ nó không bị mất tính hoàn chỉnh dù nội dung của khái niệm được diễn đạt bằng bất kỳ phương tiện nào, phương thức nào” [dẫn theo 27, tr12-18]. Các nhà ngôn ngữ học Âu Mỹ cũng xem xét thuật ngữ trong mối quan hệ với khái niệm. Tổ chức tiêu chuẩn quốc tế (ISO), định nghĩa thuật ngữ chuyên ngành như sau: “Hệ thuật ngữ là một tập hợp các thuật ngữ đại diện cho một hệ thống các khái niệm của một lĩnh vực chuyên ngành đặc biệt” (ISO 1087: 1990). Trong bài nghiên cứu của mình, Erhart Oeser và Gerhart Budin định nghĩa: “Thuật ngữ là một tập hợp các khái niệm, trong mỗi lĩnh vực chuyên ngành đều có các mô hình cấu trúc đại diện cho tập hợp các khái niệm.